ਸ਼ਹੀਦੋਂ ਕੀ ਚਿਤਾਓਂ, ਪੇ ਲਗੇਂਗੇ ਹਰ ਬਰਸ ਮੇਲੇ
ਵਤਨ ਪੇ ਮਿਟਨੇ ਵਾਲੋਂ ਕਾ, ਬਾਕੀ ਯਹੀ ਨਿਸ਼ਾਂ ਹੋਗਾ।

ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਲਾਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਵਲਵਲਿਆਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਕੀਦਿਆਂ ਨੂੰ ਟੁੰਬਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਬੋਲ ਜਿਸ ਕਵੀ ਨੇ ਕਹੇ, ਉਸਦੇ ਖਾਬੋ-ਖਿਆਲ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਹੋਣਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਇਕ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਤਰਥੱਲੀ ਮਚਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੀ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕਰ ਰੱਖੇਗੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਿਸਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਨਾ ਡੁੱਬਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਦੇ ਇਕ ਹੈਂਕੜਬਾਜ਼ ਹੁਕਮਰਾਨ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਚੀਰ ਕੇ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਰ-ਏ-ਆਮ ਭਰੇ ਦਰਬਾਰ, ਦਿਨ- ਦਿਹਾੜੇ, ਇਕ ਭਰੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਨ-ਦਿਹਾੜੇ ਦਾਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਭੁੰਨ ਸੁੱਟਿਆ ਸੀ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਸੱਚਮੁਚ ਉਦੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਨੋ-ਮਨੋ ਆਪਣੇ ਸੰਕਲਪ ਪ੍ਰਤੀ ਇਮਾਨਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਇਰਾਦੇ ਵਾਲਾ ਸੂਰਬੀਰ ਯੋਧਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦੇ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਵੇਗਾ। ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਦਸੰਬਰ, 1899 ਈ. ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਸੁਨਾਮ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਨਰੈਣ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਪਿਤਾ ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋ ਗਈ। ਗਰੀਬ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪੈ ਗਈ। ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇਕ ਸਧਾਰਨ ਕਿਸਾਨ ਸਨ, ਜੋ ਰੇਲਵੇ ਫਾਟਕ ’ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਕੇ ਘਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸੀ। 1906 ਈ. ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਸ. ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਇਆ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੀਵਾਲੀ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਲਿਆਏ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਸ. ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ ਅਚਾਨਕ ਬਿਮਾਰ ਪੈ ਗਿਆ, ਰਾਮ-ਬਾਗ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਇਕ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਯਤੀਮ ਹੋ ਗਏ। ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੂਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਰਾਗੀ ਚੰਚਲ ਸਿੰਘ ਸੁਨਾਮ ਨੇ 24 ਅਕਤੂਬਰ, 1907 ਈ. ਨੂੰ ਸੈਂਟਰਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਯਤੀਮਖਾਨਾ ਪੁਤਲੀਘਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਯਤੀਮਖਾਨੇ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵੇਰੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਉੱਠਣਾ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾ ਕੇ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ 1917 ਈ. ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਮੂਨੀਆ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਉਪਜੀਆਂ ਤੰਗੀਆਂ-ਤੁਰਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਿਲ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਮਨੋਬਲ ਵਾਲਾ ਇਨਸਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। 1718 ਈ. ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਪਾਸ ਕਰ ਲਈ।

ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦਾ ਹੱਤਿਆਂਕਾਂਡ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਦੀ ਸਹੁੰ: ਸਰ ਮਾਈਕਲ ਉਡਵਾਇਰ 1884 ਈ. ਵਿਚ I.C.S ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਹੁਦਿਆਂ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸੰਬਰ 1912 ਈ. ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। 1913 ਈ. ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇਸ਼ਾਂ ਖਿਲਾਫ ਲੜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਮਾਈਕਲ ਉਡਵਾਇਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ’ਤੇ ਭਾਰੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾਇਆ। ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਲੱਗ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਲੰਡਨ ਬੈਠੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਖਤ ਹਦਾਇਤ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਜਾਂ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾਉਣ।

1919 ਈ. ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਰੋਲਟ ਐਕਟ (Revolutionary Crimes Act) ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਐਕਟ ਮੁਤਾਬਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅਪੀਲ, ਦਲੀਲ ਅਤੇ ਵਕੀਲ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਐਕਟ ਦਾ ਨਾਂ ਰੋਲਟ ਐਕਟ ਇਸ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਐਕਟ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜੱਜ ਜਸਟਿਸ ਰੋਲਟ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਇਸ ਨਾਦਰਸ਼ਾਹੀ ਕਾਨੂੰਨ ਖ਼ਿਲਾਫ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰੇ ਹੋਏ। 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1919 ਈ. ਨੂੰ ਵੈਸਾਖੀ ਦਾ ਦਿਨ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿੰਡਾਂ-ਕਸਬਿਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸੇ ਦਿਨ ਹੀ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦੀ ਹਦੂਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੇ ਲੀਡਰ ਡਾ. ਸੱਤਿਆਪਾਲ ਅਤੇ ਡਾ. ਕਿਚਲੂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲਸਾ ਸੀ। ਡਾ. ਸਿਕੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਜਰਨਲ ਡਾਇਰ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਸੀ। 50 ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਟੁਕੜੀ ਨਾਲ ਬਾਗ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਫਾਇਰ ਖੋਲਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲੋਕ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਖ਼ਿਲਾਫ ਹਾਹਾ-ਕਾਰ ਮੱਚ ਗਈ, ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਸੈਂਟਰਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਯਤੀਮਖਾਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੁਝ ਸਿਆਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਬਾਗ ਵਿਚਲੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ’ਤੇ ਲਗਾਈ ਗਈ। ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮੌਤ ਦਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਮੰਜਰ ਆਪਣੇ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਹੀ ਉਸਨੇ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਦਿਨ ਇਸ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਦਾ ਬਦਲਾ ਜ਼ਰੂਰ ਲਵੇਗਾ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਯਤੀਮਖਾਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਕ੍ਰਾਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਏ। 1928 ਈ. ਨੂੰ ਸਿਟੀ ਕੋਤਵਾਲ ਪੁਲਿਸ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੁਆਰਾ ਥਾਣੇਦਾਰ ਸੱਯਦ ਸਰਕਾਰ ਅਲੀਧਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। FIR. No 327/139 ਤਹਿਤ ਉਸ ਖਿਲਾਫ ਨਜਾਇਜ਼ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਕੇਸ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਕੇਸ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ। 1933 ਈ. ਵਿਚ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਗਿਆ। 1933 ਈ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1940 ਈ. ਤਕ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਊਂਤਾਂ ਘੜਦਾ ਰਿਹਾ। Times of London ਦੇ 12 ਮਾਰਚ, 1940 ਈ. ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਨੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਕਿ 13 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੇ ਕੈਕਸਟਨ Coxtonਹਾਲ ਵਿਚ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜਨਰਲ ਉਡਵਾਇਰ Genral O Dwyer ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਕੈਕਸਟਨ ਹਾਲ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨਾਲ ਖਚਾ-ਖਚ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਟੇਜ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੁਰਸੀ ’ਤੇ ਲਾਰਡ ਜੇਟਲੈਂਡ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਬੰਬਈ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਲਾਰਡ ਲਮਿੰਗਟਨ, ਸਰ ਲੁਇਸ ਡੇਕ ਅਤੇ ਮਾਈਕਲ ਉਡਵਾਇਰ ਮੰਚ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਲਾਰਡ ਲਮਿੰਗਟਨ ਨੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਲੈਕਚਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਮਾਈਕਲ ਉਡਵਾਇਰ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਈ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਬੜੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਹਾਲ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਕੁਰਸੀਆਂ ਦੀ ਚੌਥੀ ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਖੜਾ ਸੀ। ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਖੂਨ ਖੌਲ ਉੱਠਿਆ 21 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸਖਤ ਘਾਲਣਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਜ ਉਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਵਰਕੋਟ ਵਿੱਚੋਂ ਪਿਸਟਲ ਕੱਢ ਕੇ ਉਡਵਾਇਰ ਵੱਲ ਸਿੱਧੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾਗਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਡਵਾਇਰ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਹਾਲ ਵਿਚ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਨਾਟਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮੱਚ ਗਈ। ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਵੇਖੋ ਮੇਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਮੈ ਭੱਜਾਂਗਾ ਨਹੀਂ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਰ ਲਵੋ!” ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬਲੱਗਣ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ: ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਮਾਰ ਗੋਲੀ, ਡਿੱਠਾ ਜਦੋਂ ਮੂਜੀ ਹਿੱਲਣੋ ਰਹਿ ਗਿਆ ਏ। ਲੱਗਾ ਕਹਿਣ ਕੀ ਅਣਖੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਏ, ਤੇਰਾ ਕਰਜ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਤੋਂ, ਲਹਿ ਗਿਆ ਏ।

31 ਜੁਲਾਈ, 1940 ਈ. ਨੂੰ ਪੈਟਕਵਿਲੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ’ਤੇ ਲਟਕਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਸੂਰਬੀਰ ਯੋਧੇ ਨੇ 21 ਵਰ੍ਹੇ ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ ਵਿਚ ਸਾਂਭੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਲੰਡਨ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਰੁਲਣੋਂ ਬਚਾਈ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ

1. ਡਾ. ਸਿਕੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਕੌਮ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ, ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ।
2. ਸ਼ਹੀਦ ੳਧੂ ਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ਸੋਵੀਨਰ, ਸੈਂਟ੍ਰਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਯਤੀਮਖਾਨਾ, ਸੀ੍ਰ ਅੰਮਿਤ੍ਰ ਸਰ।
3. AIR-1940 (All India Reporter), Lahore Asr, Brr Association Library.