ਪੱਛਮ ਨੇ ਪੂਰਬ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਐਡਵਰਡ ਸਈਦ ਨੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਪੂਰਬ ਬਾਰੇ ਚਿਤਵੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੱਛਮੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚਲੇ ਪੁਰਵਾਂ-ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਓਰੀਐਂਟਲਿਜ਼ਮ’ ਵਿਚ ਉਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੱਛਮ ‘ਆਪ’ ਤੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਸਰਲ ਵੰਡ ਕਰ ਕੇ ਪੂਰਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾਯੋਗ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਜ਼ਰ- ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਆਪ ਹੀ ਤੋਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਆਪਣੇ ਗੌਰਵਮਈ ਵਿਰਸੇ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਆਪ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਅੱਗੇ ਰੱਖਣੀ ਪਵੇਗੀ।

ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਮੁੱਚੇ ਪੂਰਬੀ ਜਗਤ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਗੌਰਵ ਤੇ ਵਡਿਆਈ ਅਸੀਂ ਦੁਨੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਤਾਂ ਕੀ ਰੱਖਣੀ ਸੀ, ਆਪ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਅਜੋਕੇ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸਨ। ਜੰਗਾਂ, ਯੁੱਧਾਂ ਸਮੇਂ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿਚ ਦੋਸਤ-ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਆਪਣੇ-ਪਰਾਏ ਦੀ ਤਮੀਜ਼ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਬਾਨੀ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੀ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੈਨਰੀ ਡਿਊਨਾਂਟ’ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਜੀਵਨਕਾਲ 1829 ਤੋਂ 1910 ਤਕ ਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ 180 ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ-ਬੱਧੀ ਚੱਲਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ-ਪਰਾਏ ਦਾ ਭੇਦ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਸਭ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਪੱਛਮੀ ਜਗਤ ਨੇ 1864 ਵਿਚ ਜੇਨੇਵਾ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਨਾਲ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ 160 ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1704 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬੱਧੀ ਚੱਲੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਉਣ ਲਈ ਮਲ੍ਹਮ ਵੀ ਬਖਸ਼ੀ। ਸੇਵਾ ਦੇ ਪੁੰਜ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ (ਅਜੋਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਨੇੜੇ ਸੋਦਰਾ ਨਾਂ ਦੇ ਕਸਬੇ ਵਿਚ 1648 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਜੀ ਸੀ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਜੀ ਅਮੀਰ ਵਪਾਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਰਸਦ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦਾ ਬਚਪਨ ਬੜਾ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸੀ। ਇਸ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਮਹੌਲ ਵਿਚ ਵੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰੁਚੀ ਵੈਰਾਗ, ਤਿਆਗ ਤੇ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਦੀ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿਚਲੇ ਪੈਸੇ ਲੋੜਵੰਦ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸੰਤਾਂ-ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਆਪ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਚੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ, ਆਪ ਉੱਥੇ ਪੁੱਜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਯਤਨ ਕੀਤੇ, ਪਰੰਤੂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਧੁਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮਸਤ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਖੀਰ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਏ-ਗਏ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਕਮਰਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਬਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਜਾਂ ਵਾਸਤੇ ਮਾਇਕ ਮਦਦ ਵੀ ਖੁਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਨਨੂਆ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 1674 ਈ. ਵਿਚ ਆਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਗੁਰੂ ' ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਇੰਨੇ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਏ ਕਿ ਉੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਲੰਗਰ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਆਪ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਆਪ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ, “ਤੁਹਾਡੀ ਘਾਲ ਥਾਂਇ ਪਈ ਹੈ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੋਂ ਜਾਓ, ਆਪ ਨਾਮ ਜਪੋ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਜਪਾਓ। ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੋ ਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਲਓ। ” ਭਾਈ ਅੱਡਣ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਹੱਥ- ਲਿਖਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਤੀ ਉਪਰੋਕਤ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਅਟਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਵੇਹ (ਕਵਾਹ) ਨਾਮੀ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਿਆਸ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਮੰਗਿਆ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੜੀ ਕਿੱਲਤ ਹੈ ਸਾਨੂੰ ਬੜੀ ਦੂਰ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਸਾਨੂੰ ਆਪ ਪਾਣੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਨਸੀਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਪਿਆਉਣਾ ਹੈ?” ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਿਆਸ ਤਾਂ ਬੁਝਾ ਲਈ, ਪਰ ਅੱਗੇ ਨਾ ਜਾ ਕੇ ਕਵੇਹ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕਣ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਟਿਕ ਕੇ ਸੜਕ ਕੰਢੇ ਹੀ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜਲ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਉੱਦਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਵੇਹ ਤੋਂ ਰਤਾ ਵਿੱਥ ਉੱਤੇ ਹਰੋਹ ਨਾਮੀ ਨਦੀ ਤੋਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ ਭਰਦੇ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਈ ਜਾਂਦੇ, ਘੜਾ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੁੜ ਭਰ ਲਿਆਉਂਦੇ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਕ ਤੋਂ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਤੇ ਚਾਰ ਘੜੇ ਉਹ ਭਰ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲਣ ਲੱਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਉੱਤੇ ਰੌਣਕ ਵਧਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਘੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ। ਟਿਕਾਣਾ ਧਰਮਸ਼ਾਲ ਵਿਚ ਵਟ ਗਿਆ। ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਆਏ-ਗਏ ਲਈ ਮੰਜੇ-ਬਿਸਤਰੇ ਵੀ ਬਣ ਗਏ, ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਸੰਗਤ ਜੁੜਨ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਜਲ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਬੇਅੰਤ ਘੜੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹੀ ਨਹੀਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਉੱਦਮ ਕਰ-ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਖੂਹ ਵੀ ਪੁਟਵਾ ਦਿੱਤੇ। ਸੇਵਾ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਵਾਹ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਸਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 1675 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰਿਆਈ 'ਤੇ ਤੋਂ ਤੇਗ ਆਸੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ 1678 ਈ. ਵਿਚ ਕਵੇਹ ਛੱਡ ਕੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ। ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵਾਂਗ ਹੀ ਆਪ ਨੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਹਰ ਪਲ ਆਪ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਗਏ ਤਾਂ ਆਪ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਚਲੇ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਪਸ ਪਰਤੇ ਤਾਂ ਆਪ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਤ ਆਏ। ਗਲ੍ਹ ਵਿਚ ਮਸ਼ਕ ਜਾਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਘੜਾ, ਉਹ ਹਰ ਸਮੇਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ। ਹਾਲਾਤ ਨੇ ਪਾਸਾ ਪਰਤਿਆ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਰਣ-ਤੱਤੇ ਵਿਚ ਵਟ ਗਿਆ। ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੀ ਠਾਹ ਠਾਹ। ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੂਕਰ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ-ਬਰਛੀਆਂ ਦੀ ਛਣਕਾਰ, ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦੀ ਚੀਕਪੁਕਾਰੀ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਹਰ ਸਮੇਂ ਮਸ਼ਕ ਭਰੀ ਤੜਪਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਪਾਉਂਦੇ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਮੁੜ ਤਰੋ-ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਟੁੱਟ ਪੈਂਦੇ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਦੁਖੀ ਵੀ ਹੁੰਦੇ, ਪਰੰਤੂ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚਲਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਇਕ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿ ਨਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ’ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਬਾਰੇ ‘ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ' ਵਿਚ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ । ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਹੈ:

ਜਿਮ ਸਿੰਘਨ ਕੋ ਜਾਇ ਪਿਲਾਵੈ। ਤਿਮ ਤੁਰਕਨ ਕੋ ਨਿਤ ਤ੍ਰਿਪਤਾਵੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹਈਆ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- “ਹਜ਼ੂਰ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਸਭ ਵਿਚ ਆਪ ਦਾ ਰੂਪ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਜਲ ਛਕਾਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪ ਮਲ੍ਹਮ ਦੀ ਡੱਬੀ ਬਖਸ਼ੀ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਆਪ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਲ ਛਕਾਓ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਮਲ੍ਹਮ-ਪੱਟੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ ਕਰਿਆ ਕਰੋ।” ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਮੁਖਾਤਿਬ ਹੋ ਕੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪ ਨੇ ਜੋ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਬਚਨ ਕਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਇਉਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ:

ਇਹ ਭੀ ਅਪਨੋ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੈ। ਬਹੁ ਲੋਕਨ ਕੀ ਕੁਮਤਿ ਬਿਨਾਸ਼ੈ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਬਾਕਾਇਦਾ ਆਪਣੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਸੰਪਰਦਾਇ ਤੋਰਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁਰਮਤਿ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਪਰਾਏ ਦਾ ਭੇਦ ਮਿਟ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਦਵੈਤ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਅਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਗਈ:

ਸੁਨਿ ਪ੍ਰਭੁ ਤੇ ਸਭਿ ਸਿੰਘ ਅਨੰਦੇ। ਦਵੈਤ ਕੁੜੀ ਲਹਿ ਬ੍ਰਹਮ ਅਨੰਦੇ।

ਯੁੱਧ ਦਰਮਿਆਨ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਹ ਸੇਵਾ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਜਦੋਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਿਆ ਤਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵਾਪਸ ਕਵੇਹ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਟਿਕਾਣੇ ’ਤੇ ਆ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਆਪ ਨੇ ਮੁੜ ਸੇਵਾ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਦਿਨ-ਚਰਿਆ ਅਰੰਭ ਦਿੱਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਸੇਵਾ ਰਾਮ ਜੀ ਆਪ ਨਾਲ ਆ ਰਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਸੇਵਾ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਅੱਗੋਂ ਭਾਈ ਅੱਡਣ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਸੇਵਕ ਬਣ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਮੁੱਲਵਾਨ ਲਿਖਤਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਇੰਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪਰਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਈ। ਭਾਈ ਸੇਵਾ ਰਾਮ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਅੱਡਣ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸੇਵਾ ਪੰਥੀ’ ਜਾਂ ‘ਅੱਡਣ ਸ਼ਾਹੀ’ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੰਪਰਦਾਇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਬਿਨਾ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ ਮਨੁੱਖ-ਮਾਤਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਨ-ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਕਟੋਰਾ ਤੇ ਝਾੜੂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਹਨ।

ਖੈਰ, ਕਵਾਹ ਵਿਚ ਹੀ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਯੂ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਦਸਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। ਆਪ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਭਾਵੇਂ ਕਵੇਹ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਆਪ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਦੂਰ-ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਯੋਗ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕਹੇ ਬਚਨ ਭਾਈ ਸਹਿਜ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ‘ਪਰਚੀਆਂ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਭਾਲੇ ਹਨ।

ਸੇਵਾ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਬੜੀ ਰੁਚੀ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠ ਕੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤਕ ਉਹ ਕਵਾਹ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਟਿਕਾਣੇ ਉੱਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਨ ਉਪਰੰਤ ਹੀ ਦਿਨ ਦਾ ਹੋਰ ਕੰਮ- ਕਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਤ ਵੀ ਬੜਾ ਵਿਲੱਖਣ ਸੀ। ਉਹ ਰੋਜ਼ ਵਾਂਗ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਕਵੇਹ (ਕਵਾਹ) ਵਿਚਲੇ ਟਿਕਾਣੇ ਉੱਤੇ ਥੰਮ੍ਹ ਨਾਲ ਢੋਅ ਲਾ ਕੇ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਨ ਬੈਠੇ। ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹੀ। ਸੰਗਤ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਆਪ ਦੀ ਸੁਰਤ ਗੁਰੂ-ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਇਹੀ ਸਥਿਤੀ ਰਹੀ ਤਾਂ ਸੰਗਤ ਨੇ ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਉਠਾਉਣ ਲਈ ਹਿਲਾਇਆ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਹੀ ਗੁਰੂ- ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਬਿਰਾਜੇ ਸਨ। ਇਹ ਘਟਨਾ 1718 ਈ. ਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਜਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਆਪ ਦੀ ਦੇਹ ਦਾ ਕਵਾਹ ਨੇੜੇ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਜਲ ਵਾਂਗ ਹੀ ਨਿਰਛਲ, ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਤੇ ਹਰ ਇਕ ਪ੍ਰਤੀ ਇਕ ਸਮਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਜਲ ਵਾਂਗ ਸੀਤਲ ਸੁਭਾਅ ਹਰ ਪਾਸੇ ਠੰਢ ਵਰਤਾਉਂਦੇ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੰਡਦੇ। ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਨਿਉਂ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਪਰਦਾ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।