ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਚੱਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਨੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਲ ਕੋਠੜੀਆਂ ਵਿਚ ਤਸੀਹੇ ਅਤੇ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇ ਰੱਸੇ ਚੁੰਮਦਿਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਛਾਵਰ ਕੀਤਾ। ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਦੇ ਸਤਾਏ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ, ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਜਾ ਪੁੱਜੇ। ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਜਿਸ ਲਹਿਰ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮ ਲਿਆ ਉਹ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ’ਤੇ ਰੋਜ਼ੀ ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਵਹੀਰਾਂ ਘੱਤ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸੀ- ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਠੱਠੀਆਂ।

ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1869 ਈ. ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਪਿੰਡ ਠੱਠੀਆਂ, ਥਾਣਾ ਬਿਆਸ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਉਰਫ ਘਨਈਆ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਗਰੀਬ ਮਹਿਰਾ ਬਰਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਜਿਸ ਵਕਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਆਪ ਵੀ 1905 ਈ. ’ਚ ਚੀਨ, ਪਨਾਮਾ ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ 1908 ’ਚ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ (ਅਮਰੀਕਾ) ਜਾ ਪੁੱਜੇ। ਏਥੇ ਆਪ ਦਾ ਮੇਲ ਬਾਬਾ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਸਬਾ ਹੋਲਟ ਦੇ ਕਰੀਬ 500 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਠੇਕੇ ’ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਬਾਕੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸੀ। ਆਲੂਆਂ ਦੀ ਵਧੀਆ ਖੇਤੀ ਕਰਕੇ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ “ਆਲ਼ੂਆਂ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ” ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ।

ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਗ਼ੁਲਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਪਤਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ, ਉਹ ਜਦੋਂ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜ਼ਾਦ ਲੋਕ ਕਿੱਦਾਂ ਵਸਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਕਾਹਲਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਕੜਿਆ ਹੈ, ਝਟਪਟ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਜ਼ੰਜੀਰ ਪਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਕੱਦ ਟੁੱਟਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਝਗੜਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕੇ ਸੜੇ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਵਾਨ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਪਰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਤੇ ਰੌਣਕ ਅਤੇ ਬੇਫਿਕਰੀ ਸੀ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀ ਪਤਝੜ ਨੇ ਝੁਲਸ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਰੁਲਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ।ਅਣਖੀਲਾ ਤੇ ਸੂਝਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਵਿਚਾਰਨ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਇਤਨਾ ਵੱਡਾ ਫਰਕ। ਕਾਰਨ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਵਾਸੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਜ਼ਾਦ ਮੁਲਕ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਕਿ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਜ਼ੀਫਾ ਦੇ ਕੇ ਮੰਗਵਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਉਚੇਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਜੁੱਟ ਜਾਣ।ਇਸ ਲਈ ਉਨਾਂ ਨੇ “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵਜ਼ੀਫਾ” ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਬਾ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਆਪਸ ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਬਦਤਰ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਰਾਹ ਲੱਭਣ ਲੱਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੋ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ, ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ਤ ਲਿਖ ਕੇ ਮੰਗਵਾਇਆ।ਤਿੰਨਾਂ ਕੌਮ-ਪ੍ਰਸਤਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਲਈ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ’ਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਪਾਸ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਆਰੇਗਨ ਰਿਆਸਤ ਵੱਲੋਂ ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ, ਮਾਸਟਰ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉਰਫ ਗਾਂਧਾ ਸਿੰਘ, ਕਾਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਬਾਬੂ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਲਤਾਲਾ ਤੇ ਪੰਡਤ ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਆਦਿ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਜਲਸਾ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਟਾਕਟਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨ ਲਈ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਚੁਣੇ ਗਏ, ਰਾਜਸੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਜਿਸਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਕੱਤਰ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੀਯਤ ਹੋਏ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਰਾਜਸੀ ਕੇਦਰਾਂ ਤੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ, ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਫਾਰਮ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਪੰਡਤ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ, ਸੇਂਟ ਜੌਹਨ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਤੋਂ ਛੁੱਟੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਸ ਫਾਰਮ ’ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਬਾਰੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਿਚਾਰ- ਚਰਚਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ। ਮਾਸਟਰ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਜਿਹੜੇ ਫੌਜ ਵਿਚ ਇੰਸਟਕਟਰ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਟਰੇਨਿੰਗ ਦਿੰਦੇ।ਦੂਸਰਾ ਕੇਂਦਰ ਸਟਾਕਟਨ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੁਲਕ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤੀਸਰਾ ਕੇਂਦਰ, ਬਰਕਲੇ ਹੋਸਟਲ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਸੂਝ ਦੇਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਦੇ ਹੱਥ ਸੀ। ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਣਾ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਵਾਅਦਾ ਮੁਆਫ ਗਵਾਹ ਨਵਾਬ ਖਾਂ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ: ਇੱਕ ਦਿਨ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਦੀ ਤਕਰੀਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕਨ ਨੇ ਉਸ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਕਿੰਨੀ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮਰਦਮ ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਤੇਤੀ ਕਰੋੜ। ਉਸਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ: ਇੰਡੀਆ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿੰਨੀ ਹੈ? ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਡੇਢ ਲੱਖ। ਤਾਂ ਉਸ ਅਮਰੀਕਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਪੱਥਰ ਮਾਰ ਕੇ ਹੀ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹੋ।ਅਜਿਹੀਆ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ। ਹੁਣ ਸਭ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਹਿੰਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਪੈਸੇਫਿਕ ਕੋਸਟ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਗ਼ਦਰ’। ਸਾਂਨਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ‘ਯੁਗਾਂਤਰ ਆਸ਼ਰਮ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਈ। ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਸਨੀਕ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਸਨ, ਲੰਗਰ ਦੀ ਸਮਗਰੀ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਅਖ਼ਬਾਰ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਪਰਤਣ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।

ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਲੱਗਣ ’ਤੇ ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਹਿੰਦ ਆਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਵੀ 20 ਅਗਸਤ, 1914 ਨੂੰ ਐਸ. ਐਸ. ‘ਕੋਰੀਆ’ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਚੱਲ ਪਏ। ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਅਗਲਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉੁਣ ਦੀ ਸੀ। ਏਥੋਂ ਐਸ. ਐਸ. ‘ਤੋਸ਼ਾਮਾਰੂ’ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ 29 ਅਕਤੂਬਰ, 1914 ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਕੇ ਘਾਟ ’ਤੇ ਲੈ ਆਂਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਫੌਜ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਖੜੀ ਕਰ ਕੇ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਗਈ। ਖ਼ਤਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਿਆਂ ਇਤਰਾਜ਼-ਯੋਗ ਵਸਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਭੇਟਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਇਕ ਵਲਗਣ ਵਿਚ ਵਾੜ ਕੇ, ਬਾਹਰਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ, ਵਿਚਲਾ ਪਾਣੀ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਚੱਲ ਨਾ ਸਕੇ। ਕੁਝ ਸਮੇ ਬਾਅਦ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਾਰ ਕੇ ਅਪਰਾਧਸ਼ੀਲ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਦੇ ਨਾਂ, ਪਤਾ, ਥਾਣਾ, ਤਹਿਸੀਲ ਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਿਖ ਕੇ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਸਟਮ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਏਥੋਂ ਫਿਰ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦੇ ਪਹਿਰੇ ਹੇਠ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗੱਡੀ ਪਟਨੇ, ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਰਾਏਵਿੰਡ (ਪੰਜਾਬ) ਦੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ। ਏਥੋਂ ਵਾਰੰਟ ਬਣਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ। 2 ਨਵੰਬਰ, 1914 ਈ. ਨੂੰ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਠੱਠੀਆਂ ਜੀ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨੀ, ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਕੈਦੀਆਂ ’ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ:- ਮੈਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਆਇਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਕ ਬਾਬੂ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨੰਬਰਦਾਰ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬੰਬੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚ ਲੈ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਆਦਮੀ ਬੰਬਾ ਗੇੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਹੜਾ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਢਿੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਹੱਥ ਲੰਮਾ ਛਿੱਤਰ ਮਾਰ ਕੇ ਦੂਹਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ। ਸਾਡੇ ’ਤੇ ਵੀ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਸਾਨੂੰ ਜਿਹੜੀ ਰੋਟੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਸਤੇ ਦਿੱਤੀ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਰੋਟੀ ਦਾ ਸਵਾਦ ਘੱਟ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਸਵਾਦ ਵੱਧ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਨਾਲ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੇਰੀ ਰੋਟੀ ਤਾਂ ਸਵਾਦ ਹੈ, ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਰਾਮ ਰੱਖਾ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਵੀ ਰੋਟੀ ਸਵਾਦ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਹੱਸ ਪਏ। ਏਨੇ ਨੂੰ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰੋਟੀ ਕੋਈ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਮੈਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਤਕ ਦਾਲ ਪੀ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਰੋਟੀ ਨਾ ਖਾਣ ਕਰਕੇ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਹੋ ਗਈ, ਰਾਤ ਇੱਕ ਵਜੇ ਤਕ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਲੰਮੇ ਪੈ ਗਏ। ਸਵੇਰੇ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਰੋਟੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਖਾਧੀ? ਅਸੀਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਖਾਂਦੇ। ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਆਈ ਤਾਂ ਸਭ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਾ ਸੁਣੀ। ਰਿਪੋਰਟ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਖਾਣੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਹੜਤਾਲ ਖੁਲ੍ਹੀ। ਅਪਰਾਧਸ਼ੀਲ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਟਾਫ ਫਿਰ ਸਾਡੇ ਨਾਂ ਪਤੇ ਲਿਖ ਕੇ ਲੈ ਗਏ। 22 ਦਿਨ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਪਿੱਛੋਂ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮਰਹਾਣਾ, ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਬੇੜੀਆਂ, ਹੱਥਕੜੀਆਂ ਲਾ ਕੇ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਏਥੇ ਵੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦਾ ਹਾਲ ਮਾੜਾ ਸੀ ਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਘਾਹ ਫੂਸ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਮੇਰੀ ਕੋਠੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਦੁੱਖ ਤਕਲੀਫ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਰੋਟੀ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਬੋਲਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਵੀ ਲਾਇਕ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ, ਮੌਲਵੀ ਅਮੀਰ ਅਲੀ ਅਤੇ ਮਰਹਾਣੇ ਦੇ ਜੈਲਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਮੈਨੂੰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜੋ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਦੇਖੋ ਉਸ ਦਾ ਵਾਲ ਵਿੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ ਭੁੱਖੇ ਮਰਦੇ ਗਏ ਸੀ, ਰੋਟੀ ਰੱਜਕੇ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਖੇਹ ਉਡਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਨੇ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਚੁੱਪ ਉਏ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰ, ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਜੇ ਅੱਗੋਂ ਬੋਲਿਆ। ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤੂੰ ਸਿੱਖ ਹੈਂ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ’ਤੇ ਤਰਸ ਆਂਉਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਦੱਸ ਜਿਹੜਾ ਜਲਸਾ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਨਿੰਮ ਹੇਠ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਵਿਚ ਕਿਸ-ਕਿਸ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਆਖਿਆ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਅੱਛਾ ਜਿਹੜਾ ਜਲਸਾ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀ ਸਿੰਘਣੀ ਬੋਲੀ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਸ ਦੀ ਸਿੰਘਣੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਕਿਹਾ ਨਵਾਬ ਖਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ? ਹਾਂ, ਮੈਂ ਕਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਗੱਲਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੱਸ ਛੱਡੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ, ਨਵਾਬ ਖਾਂ ਵਾਅਦਾ ਮੁਆਫ ਗਵਾਹ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਦਿਨ ਦੇ ਪੰਜ ਵਜੇ ਮੇਰਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਤੇ ਮੇਰਾ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਚਲਾਣ ਹੋ ਗਿਆ।

ਹਿੰਦ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿਰੁੱਧ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪਹਿਲਾ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਮੁਕੱਦਮਾ 26 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਡੀਫੈਂਸ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ ਅਧੀਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਸਰਕਾਰੀ ਧਿਰ ਵੱਲੋਂ ਨਵਾਬ ਖਾਂ ਤੇ ਉਮਰਾਉ ਸਿੰਘ ਗਵਾਹ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ। ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਗਵਾਹ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਜਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਅਮਰੀਕਨ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ ਅਤੇ ਫਰੈਸਨੋ ਮੀਟਿੰਗ ਜਾਂ ਯੁਗਾਂਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੌਰਾਨ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਹੱਤਕ ਦੇ ਜੁਰਮ ਵਿਚ ਤੀਹ ਬੈਂਤਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਹਰ ਸਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਡੇਢ ਲੱਖ ਬੋਰੀ ਆਲੂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਵੱਧ ਪਿਆਰੀ ਸੀ।

13 ਸਤੰਬਰ 1915 ਈ. ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਉਂਦਿਆਂ। ਤਿੰਨ ਮੈਂਬਰੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਜਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਮੇਜਰ ਇਰਵਿਨ, ਐਲਿਸ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਚ-ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਵਕੀਲ ਰਾਏ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਿਵ ਨਰਾਇਣ ਸਨ, ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਭਰ ਲਈ ਜਲਾਵਤਨੀ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ, ਉੱਥੇ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਗਰਦਾਨਿਆ। 1915 ਤੋਂ 1933 ਈ. ਤਕ ਬਾਬਾ ਜੀ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੈਦ ਰਹੇ। ਛੇ ਸਾਲ ਅੰਡੇਮਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਕੈਦ ਰਹੇ ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਛਿਹਰੇ ਤੇ ਪਗੜੀ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਨੀ ਪਈ ਤੇ ਕਦੇ ਟੋਪੀ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ। 1914-1915 ਈ. ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਕ ਸਖਤ ਸੰਘਰਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਹੁਕਮ ਕਰਨੇ ਪਏ।ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਵੀ 1933 ਈ. ਵਿਚ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਗਏ। ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਇੰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਰਿਹਾਅ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸਿੰਘ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬਲ ਵਿਚ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ ਸੀ, ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਜਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।

ਬਾਬਾ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਕਾਰਨ 1934 ਈ. ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜੀ, “ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਪਰਿਵਾਰ ਸਹਾਇਕ ਕਮੇਟੀ” ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣ ਲਏ ਗਏ। ਏਸੇ ਹੀ ਸਾਲ ਆਪ ‘ਕਿਰਤੀ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ ਬਣਾਏ ਗਏ।1935 ਈ. ਵਿਚ ਆਪ ਨੂੰ 124 (ੳ) ਹੇਠ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਅਤੇ ਢਾਈ ਸੌ ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।ਰਿਹਾਈ ਪਿੱਛੋਂ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਸਫਲ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ “ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਚੋਣ ਬੋਰਡ” ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਫਿਰ ਕੇ ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ। ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਵਿਹਲੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 75,000 ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾਇਆਂ। ਜਦ ਨੀਲੀ ਬਾਰ ਵਿਚ 50,000 ਮੁਜਾਰਿਆਂ ਨੇ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਜੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਤਕ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਆਪ ਕੋਮੀਲਾ (ਬੰਗਾਲ) ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਰਬ ਹਿੰਦ ਕਿਸਾਨ ਕਾਨਫਰੰਸ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਲਾਰੀ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ 6 ਮਈ, 1938 ਈ. ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਲਾਰੀਆਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਵਿਚ ਸਖਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ ਤੇ ਚਾਰ ਪਸਲੀਆਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਵੀ ਗਹਿਰੀ ਸੱਟ ਲੱਗੀ। ਆਖਰੀ ਦਮ ਤਕ ਹਸਪਾਲ ਵਿਚ ਹੋਸ਼ ਹਵਾਸ ਵਿਚ ਸਨ ਕਿ ਮੌਤ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮ ਪੰਜੇ ਨੇ 9 ਮਈ, 1938 ਈ. ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਤੀ ਜਮਾਤ ਤੋਂ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਸਾਲਾਂ ਬੱਧੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਅਮੀਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ ਕੀਤੀ, ਉੱਥੇ 18 ਸਾਲ ਕੈਦ ਦੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਝੱਲਦਿਆਂ ਵੀ ਕਦੇ ਘਬਰਾਹਟ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੱਤੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਹੱਥੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਦੇਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਵੱਡਾ ਮਸਲਾ ਬਣੀ ਖੜੀ ਹੈ।