ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਤਰਕ, ਵਿਗਿਆਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਵੀ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ, ਐਨਲਾਈਟਨਮੈਂਟ ਦੀ ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਸੋਚ ਅੱਜ ਉੱਤਰ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਅਮਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਹਿਹੋਂਦ, ਨਿਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਵਿਕਾਸ ਮਾਡਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਇਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਮਾਡਲ ਜੋ ਆਰਥਿਕ ਆਧਾਰਾਂ ਉੱਤੋਂ ਉੱਭਰ ਕੇ ਵਿਆਪਕ ਮਹਾਂ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤਾਂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਧੂਰੇ ਸਾਬਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਕ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਇਕ ਰੂਪ ਸਰਮਾਏ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਹੀ ਦੂਜੇ ਰੂਪ ਸੱਤਾ ਦਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾਇਆ। ਇਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਨਿਆਇ ਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨਿਹੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਹੱਕ ਸੱਤਾ ਜਾਂ ਸਟੇਟ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਕੋਲ ਹੱਕ ਰਹਿਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਦੋਹਾਂ ਮਹਾਂ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਲਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਦੂਜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗਲਤ ਤੇ ਆਪਣਾ ਸੰਪੂਰਨ ਸੱਚ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਨੇ ਇਰਾਕ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਨੇ ਸਤਾਲਿਨ ਦੇ ਦਮਨ ਚੱਕਰ ਸਮੇਂ। ਰੂਸ ਦਾ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਢਾਂਚਾ ਬਿਖਰ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉਦਾਰ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਤਕ ਦਾ ਕਰੂਪ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਨੰਗਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਫਿਊਕੰਮਾਂ ਦਾ ਐਂਡ ਆਫ਼ ਹਿਸਟਰੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਫੋਕੀ ਫੜ, ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੈਮੂਅਲ ਹੰਟਿੰਗਟਨ ਦਾ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦੇ ਭੇੜ ਦਾ ਮਾਡਲ ਵੀ ਅਮਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਮਾਡਲ ਦੀ ਥਾਂ ਟਕਰਾਵ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਚਿਤ੍ਰਨ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਜਗਤ ਤਮਾਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਬਹੁਰੰਗੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਨ ਦਾ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੀ ਸਾਰਥਕ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ : ਕੋਊ ਭਇਓ ਮੁੰਡੀਆ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਕੋਊ ਜੋਗੀ ਭਇਓ ਕੋਊ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਕੋਊ ਜਤੀ ਅਨੁਮਾਨਬੋ॥
ਹਿੰਦੂ ਤੁਰਕ ਕੋਊ ਰਾਫਜੀ, ਇਮਾਮ ਸਾਫੀ ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ॥ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ) ਇਸ ਜਗਤ ਤਮਾਸ਼ੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਸਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ : ਮੈ ਹੋ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਕੋ ਦਾਸਾ॥
ਦੇਖਨ ਆਯੋ ਜਗਤ ਤਮਾਸਾ॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ) ਪਰ ਇਹ ਤਮਾਸ਼ਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸੇਧ ਦੇ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤਮਾਸ਼ੇ ਦੀ ਹਰ ਧਿਰ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਹੱਕ, ਨਿਆਂ, ਸੱਚ, ਧਰਮ ਲਈ ਲੜਾਂਗਾ। ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਾਂਗਾ, ਨੇਕ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖਲੋਵਾਂਗਾ : ਯਾਹੀ ਕਾਜ ਧਰਾ ਹਮ ਜਨਮੰ॥
ਸਮਝ ਲੇਹੁ ਸਾਧੂ ਸਭ ਮਨ ਮੰ॥
ਧਰਮ ਚਲਾਵਨ ਸੰਤ ਉਬਾਰਨ॥
ਦੁਸਟ ਸਭਨ ਕੋ ਮੂਲ ਉਪਾਰਨ॥ (ਉਹੀ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਜਗਤ ਤਮਾਸ਼ੇ ਦੇ ਬਹੁਰੰਗੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਉਹ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਜੋ ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਸੀ : ਸੂਰਜੁ ਏਕੋ ਰੁਤਿ ਅਨੇਕ॥
ਨਾਨਕ ਕਰਤੇ ਕੇ ਕੇਤੇ ਵੇਸ॥ (ਪੰਨਾ 12) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਟਾ-ਵਟਾ ਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਜਨ-ਸਧਾਰਨ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਜਗਤ ਦੇ ਸਿਰਜਨਹਾਰੇ ਦਾ ਕੋਈ ਇਕ ਨਾਮ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਕੋਈ ਇੱਕੋ ਰਾਹ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਜਗਤ ਜਲੰਦੇ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਹਰ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੈ : ਜਗਤੁ ਜਲੰਦਾ ਰਖਿ ਲੈ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਧਾਰਿ॥
ਜਿਤੁ ਦੁਆਰੈ ਉਬਰੈ ਤਿਤੈ ਲੈਹੁ ਉਬਾਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 853) ਇਹ ਜਗਤ ਸੱਚੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਜੋਤ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਮਾੜੀ ਸੋਚ ਕਰਮ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਬੰਦੇ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਧੁੰਦਲਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਵਿਚਲੀ ਜੋਤ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜੋਤ ਤਾਂ ਉਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਮਾਲੀ ਉਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਆਪ ਹੈ। ਇਹ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗਾ ਬਾਗ ਉਸ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਰੰਗ ਬਰੰਗੇਪਣ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣਾ ਤੇ ਮਿਟਦੇ ਵੇਖਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਹੁ-ਰੰਗੀ, ਬਹੁ-ਸੁਰੀ ਸਲਾਮਤੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਭਿੰਨ ਜਾਤਾਂ, ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ, ਵਰਣਾਂ, ਮਤਾਂ-ਮਤਾਂਤਰਾਂ ਦੇ ਭਗਤਾਂ, ਭੱਟਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਂ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤੇ ਆਖਿਆ ਸੀ : ਸਭੇ ਜੀਅ ਸਮਾਲਿ ਅਪਣੀ ਮਿਹਰ ਕਰੁ॥
ਅੰਨੁ ਪਾਣੀ ਮੁਚੁ ਉਪਾਇ ਦੁਖ ਦਾਲਦੁ ਭੰਨਿ ਤਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 1251) ਇਸ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਲਈ ਥਾਂ ਸੀ। ਅਨੇਕਤਾ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ। ਇਸੇ ਅਨੇਕਤਾ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 42 ਸਾਲ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਘਟਨਾ ਭਰਪੂਰ ਕਾਲ-ਖੰਡ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੰਗ ਕੀਤੀ : ਦੇਹ ਸਿਵਾ ਬਰੁ ਮੋਹਿ ਇਹੈ ਸੁਭ ਕਰਮਨ ਤੇ ਕਬਹੂੰ ਨ ਟਰੋਂ।
ਨ ਡਰੋਂ ਅਰਿ ਸੋ ਜਬ ਜਾਇ ਲਰੋ ਨਿਸਚੈ ਕਰਿ ਅਪੁਨੀ ਜੀਤ ਕਰੋਂ।
ਅਰੁ ਸਿਖਹੋਂ ਆਪਨੇ ਹੀ ਮਨ ਕੋ ਇਹ ਲਾਲਚ ਹਉ ਗੁਨ ਤਉ ਉਚਰੋਂ।
ਜਬ ਆਵ ਕੀ ਅਉਧ ਨਿਦਾਨ ਬਨੈ ਅਤਿ ਹੀ ਰਨ ਮੈ ਤਬ ਜੂਝ ਮਰੋਂ। (ਚੰਡੀ ਚਰਿਤ੍ਰ) ਕਿਸੇ ਡਰ ਦਾਬੇ ਜਾਂ ਧੱਕੇ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਬਣਨ ਦੀ ਗੱਲ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਕੀਤੀ ਇਸ ਬੇਨਤੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਜਾਂ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ। ਮੰਗ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਭ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਲੜਣ ਤੇ ਲੋੜ ਪਵੇ ਤਾਂ ਜੂਝ ਮਰਨ ਦੀ। ਔਖੀ ਘੜ੍ਹੀ ਜਾਂ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸੁਰ ਇਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉਹ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਦੁਸ਼ਟ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਨੇਕੀ ਤੇ ਨਿਆਂ ਦਾ ਹਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹਾਰੇਗਾ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਹੱਕ ਸੱਚ ਹੀ ਵਿਜਈ ਹੋਵੇਗਾ : ਦਾਨਵ ਦੇਵ ਫਨਿੰਦ ਨਿਸਾਚਰ ਭੂਤ ਭਵਿਖ ਭਵਾਨ ਜਪੈਂਗੇ॥
ਜੀਵ ਜਿਤੇ ਜਲ ਮੈ ਥਲ ਮੈ ਪਲ ਹੀ ਪਲ ਮੈ ਸਭ ਥਾਪ ਥਪੈਂਗੇ॥
ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਤਾਪਨ ਬਾਢ ਜੈਤ ਧੁਨ ਪਾਪਨ ਕੇ ਬਹੁ ਪੁੰਜ ਖਪੈਂਗੇ॥
ਸਾਧ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਫਿਰੈਂ ਜਗ ਸਤ੍ਰ ਸਭੈ ਅਵਲੋਕ ਚਪੈਂਗੈ॥7॥ (ਤ੍ਵ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸਵੱਯੇ) ਇਸੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਸੱਚੇ ਸੁੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਲਾਇਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਇਕ ਛਤਰ ਰਾਜ ਸੀ, ਜਿਸ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਅਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੱਢ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਭਾਵ ਤਖਤ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ, ਤਖਤ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅਨਿਆਂ ਪੂਰਨ ਜੀਵਨ ਵਿਹਾਰ ਕਾਰਨ ਤਖਤ ਉੱਤੇ ਬਦਨੁਮਾ ਦਾਗ ਕਹਿ ਕੇ ਫਿਟਕਾਰਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਚਾਲੀ ਭੁੱਖੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਤੇਰੀ ਦਸ ਲੱਖ ਫੌਜ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਉਦੋਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਆ ਪਏ : ਗੁਰਸਨਹ ਚਿਹ ਕਾਰੇ ਕੁਨੱਦ ਚਿਹਲ ਨਰ।
ਕਿ ਦਹ ਲੱਕ ਬਿਆਯਦ ਬਰੋ ਬੇਖ਼ਬਰ।19। (ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ) ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ, ਕੀ ਹੋਇਆ ਤੂੰ ਚਿੰਗਾੜੀਆਂ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਨੇ, ਪਰ ਭਾਂਬੜ ਅਜੇ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਬਸ ਚਾਰ ਸਪੋਲੀਏ ਹੀ ਮਾਰੇ ਨੇ, ਅਜੇ ਫਨੀਅਰ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਜੋ ਤੂੰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਇਹ ਕਾਹਦੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਹੈ : ਚਿਹਾ ਸ਼ੁਦ ਕਿ ਚੂੰ ਬੱਚਗਾਂ ਕੁਸ਼ਤਹ ਚਾਰ ।
ਕਿ ਬਾਕੀ ਬਿਮਾਂਦਾ ਸਤ ਪੇਚੀਦਹ ਮਾਰ ।
ਚਿਹ ਮਰਦੀ ਕਿ ਅਖ਼ਗਰ ਖਮੋਸ਼ਾ ਕੁਨੀ ।
ਕਿ ਆਤਸ਼ ਦਮਾਂ ਰਾ ਬ ਦੌਰਾਂ ਕੁਨੀ ।79। (ਉਹੀ) ਤੂੰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਬੰਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦਿਲੋਂ ਕੁਝ। ਮਰਦ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਹੋਰ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਹੋਰ। ਇਹ ਗੱਲ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ : ਹਮੂੰ ਮਰਦ ਬਾਯਦ ਸ਼ਵਦ ਸੁਖ਼ਨਵਰ।
ਨਾ ਸ਼ਿਕਮੇਂ ਦਿਗਰ ਦਰ ਦਹਾਨੇ ਦਿਗਰ।55। (ਉਹੀ) ਇਹ ਬੋਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ‘ਸਚੁ ਸੁਣਾਇਸੀ ਸਚ ਕੀ ਬੇਲਾ’ ਦੇ ਹੀ ਬੋਲ ਹਨ। ਉਹ ਬੋਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹੱਕ ਸੱਚ ਤੇ ਅਨੇਕਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਬਾਬਰ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਟੱਕਰ ਲਈ ਸੀ, ਉਸੇ ਸੁਰ ਵਿਚ ਸ਼ਸਤਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹੱਕ ਸੱਚ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਬਹੁ- ਵਚਨੀ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਹਸਤੀ ਦੀ ਸਹਿਹੋਂਦ ਲਈ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲਈ। ਇਸ ਟੱਕਰ ਦੀ ਚਿਹਨਾਤਮਿਕ ਸਿਖਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਮੌਤ ਦਾ ਤਤਕਾਲ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਿਡਰ ਬਾਗੀ ਬੋਲਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਵਿਜੇ ਪੱਤਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਆਈਨੇ ਵਿਚ ਵਿਖਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਜਗਤ-ਤਮਾਸ਼ੇ ਦੀ ਅਨੇਕਤਾ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਲੜਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਅਜ਼ਮ ਦੁਹਰਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਹੀ ਫਲ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਨੇਕਤਾ ਦੇ ਸੁਰ ਸੁਣੀਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਲਈ ਥਾਂ ਹੈ। ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਇਉਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ : ਛਾਏ ਜਾਤੀ ਏਕਤਾ ਅਨੇਕਤਾ ਵਿਲਾਏ ਜਾਤੀ ਹੋਵਤੀ ਕੁਚੀਲਤਾ ਕਤੇਬਨ ਕੁਰਾਨ ਕੀ।
ਪਾਪ ਹੀ ਪਰਪੱਕ ਜਾਤੇ ਧਰਮ ਧਸੱਕ ਜਾਤੇ ਵਰਨ ਗਰਕ ਜਾਤੇ, ਸਹਿਤ ਵਿਧਾਨ ਕੀ।
ਦੇਵੀ ਦੇਵ ਦੇਵਤੇ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੂਰ ਹੋਤੇ ਰੀਤ ਮਿਟ ਜਾਤੀ ਕਥਾ ਵੇਦਨ ਪੁਰਾਨ ਕੀ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਪਾਵਨ ਪਰਮ ਸੂਰ ਮੂਰਤਿ ਨਾ ਹੋਤੀ ਜੋ ਪੈ ਕਰੁਣਾਨਿਧਾਨ ਕੀ। ਗੌਰਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਅਨੇਕਤਾ ਦੀ ਇਸ ਸੁਰ ਵਿਚ ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਤੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਮਹਾਂਕਵੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਤੇਬਾਂ ਤੇ ਪਾਕ-ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਕੁਚੀਲਤਾ ਜਾਂ ਬੇਹੁਰਮਤੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉੱਦਮ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਤੇਬਾਂ ਤੇ ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਅਨਿਆਂਸ਼ੀਲ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਦੇਣੀ ਸੀ। ਅਨੇਕਤਾ ਦੀ ਸੁਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੁਣਦੀ। ਸਭ ਪਾਸੇ ਇੱਕੋ ਅਵਾਜ਼ ਹੋਣੀ ਸੀ। ਧਰਮ, ਸੱਚ ਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਕੇਵਲ ਇੱਕੋ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਜੋ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਸੇ ਪਾਪ ਦਾ ਹੀ ਵਰਤਾਰਾ ਹੁੰਦਾ। ਧਰਮ ਦਾ ਸੱਚਾ ਰੂਪ ਕਿਤੇ ਨਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਤੁਰੀ ਆਉਂਦੀ ਵੇਦਾਂ, ਪੁਰਾਣਾਂ, ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇਹੁਰਿਆਂ, ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਹਰ ਰੀਤ ਤੇ ਕਥਾ ਕਹਾਣੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਾਰੀ-ਅਨਿਸ਼ਟਕਾਰੀ-ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਸੂਫੀ ਕਵੀ ਬੁੱਲੇ ਸ਼ਾਹ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੀ ਇਕ ਰੰਗੇ ਇਸਲਾਮੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਕਹਿ ਕੇ ਰਤਾ ਉਲਾਰ ਸੁਰ ਇਉਂ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ : ‘ਨਾ ਕਹੂੰ ਅਬ ਕੀ, ਨਾ ਕਹੂੰ ਤਬ ਕੀ ਬਾਤ ਕਹੂੰ ਜਬ ਕੀ ਅਗਰ ਨਾ ਹੋਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੋ ਸੁੰਨਤ ਹੋਤੀ ਸਭ ਕੀ’ ਦਰਅਸਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੰਝ ਵਲਗਣਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਸੋਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਉਸੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜੋਤ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ‘ਨਾ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ’। ਉਸ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦਾ ਸਾਥੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਰਾਸੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਸਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਭਾਈ ਆਖ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੋਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਕੱਦਸ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫਕੀਰ ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਤੋਂ ਰਖਵਾਈ ਸੀ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੂਫੀ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਕਹਿ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਨਮਸਤੰ ਅਧਰਮੰ॥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਈ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਹਰ ਚਿਹਨ ਚੱਕਰ, ਜਾਤ ਪਾਤ, ਨਾਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ : ਚੱਕ੍ਰ ਚਿਹਨ ਅਰੁ ਬਰਨ ਜਾਤਿ ਅਰੁ ਪਾਤਿ ਨਹਿਨ ਜਿਹ॥
ਰੂਪ ਰੰਗ ਅਰੁ ਰੇਖ ਭੇਖ ਕੋਊ ਕਹਿ ਨ ਸਕਤ ਕਿਹ॥
ਅਚਲ ਮੂਰਤਿ ਅਨਭਉ ਪ੍ਰਕਾਸ ਅਮਿਤੋਜਿ ਕਹਿਜੈ॥
ਕੋਟਿ ਇੰਦ੍ਰ ਇੰਦ੍ਰਾਣ ਸਾਹੁ ਸਾਹਾਣਿ ਗਣਿਜੈ॥
ਤ੍ਰਿਭਵਣ ਮਹੀਪ ਸੁਰ ਨਰ ਅਸੁਰ ਨੇਤ ਨੇਤ ਬਨ ਤ੍ਰਿਣ ਕਹਤ॥
ਤਵ ਸਰਬ ਨਾਮ ਕਥੈ ਕਵਨ ਕਰਮ ਨਾਮ ਬਰਨਤ ਸੁਮਤਿ॥1॥ (ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਜਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਜਾਂ ਸਰਹਿੰਦ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਲੜਦੇ। ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਭੀਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਨਾ ਲੈਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਆਂ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਹੁੰਦੇ, ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਵਰਗੇ ਪੀਰ ਨਾ ਹੁੰਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਲੜ ਕੇ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਈ ਗਨੀ ਖਾਂ ਤੇ ਭਾਈ ਨਬੀ ਖਾਂ ਵਰਗੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਉੱਚ ਦਾ ਪੀਰ ਕਹਿ ਕੇ ਨਾ ਅਪਣਾਉਂਦੇ। ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲੜਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦੀ ਮਰਹਮ-ਪੱਟੀ ਤੇ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਸਮੇਂ ਉਹ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਾ ਵਿਤਕਰਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰਦੇ। ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਿਨਾਂ ਮਜ਼ਹਬੀ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿਤੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਬਿਨਾਂ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਹੱਕਾਂ, ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਿਤਵਿਆ ਸੀ। ਸਰਬ ਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਇਉਂ ਚੇਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈ : ਖਾਲਸਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੀ ਫੌਜ॥
ਪ੍ਰਗਟਯੋ ਖਾਲਸਾ ਪਰਮਾਤਮ ਕੀ ਮੌਜ॥ ਇਸ ਫੌਜ ਦੇ ਮਾਲਕ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਹਰ ਦੀਨ-ਦੁਖੀ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਆਪ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਫਤਿਹ ਵੀ ਇਸੇ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਟੱਲ ਸੱਚਾਈ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅਭਵਾਦਨ ਵਿਚ ਨਿੱਤ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ : ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਹ॥ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਅਨਿਆਂ, ਜਬਰ, ਜ਼ੁਲਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭਿੰਨ ਭੇਦ ਦੇ ਖਾਲਸੇ ਤੋਂ ਉਸ ਵਿਚ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਲਈ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਤਵੱਕੋ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੇਤੇ ਰਹੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਇਹ ਨਿਡਰ ਨਿਰਭੈ ਫੌਜ ਸਿੱਖਿਅਤ ਜਾਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੜਾਕੂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਿਰਜੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਨੀਵੇਂ ਲਿਤਾੜੇ ਸਵੈਮਾਣ ਗਵਾ ਚੁੱਕੇ ਸਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸੱਚੇ ਸੁੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ ਲਈ ਲਾਮਬੱਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕੇਵਲ ਲਾਮਬੱਧ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਸ਼ਸਤਰ ਚੁੱਕਣ ਤੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਕੁੱਦਣ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਨੰਗੀ ਕਰਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਫੜੀ ਤੇ ਜੋ ਰਤਾ ਕੁ ਗਲ ਤੇ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾਨ ਫੜਣ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜੋਸ਼ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਬੋਲ ਹੀ ਐਸੇ ਖੜਕਵੇਂ ਸਨ ਕਿ ਪੜਣ-ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਦਿਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹਤ ਐਸੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਚਾਰਨ ਵਿਚ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਗੂੰਜਦਾ। ‘ਜ਼ਰਾ ਵੇਖੋ’ : ਖਗ ਖੰਡ ਬਿਹੰਡੰ ਖਲ ਦਲ ਖੰਡੰ ਅਤਿ ਰਣ ਮੰਡੰ ਬਰ ਬੰਡੰ॥
ਭੁਜ ਦੰਡ ਅਖੰਡੰ ਤੇਜ ਪ੍ਰਚੰਡੰ ਜੋਤਿ ਅਮੰਡੰ ਭਾਨ ਪ੍ਰਭੰ॥
ਸੁਖ ਸੰਤਾ ਕਰਣੰ ਦੁਰਮਤਿ ਦਰਣੰ ਕਿਲਬਿਖ ਹਰਣੰ ਅਸਿ ਸਰਣੰ॥
ਜੈ ਜੈ ਜਗ ਕਾਰਣ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਉਬਾਰਣ ਮਮ ਪ੍ਰਤਿਪਾਰਣ ਜੈ ਤੇਗੰ॥2॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ) ਨੀਵੇਂ ਨਿਤਾਣੇ ਤੇ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵਕਤ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨਾਲ ਅੱਖ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਨੂੰ ਝੂਠੀ ਅਤੇ ਵਕਤੀ ਕਹਿ ਕੇ ਵੰਗਾਰਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਜੋਸ਼ ਜਾਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਇਸ ਨਾਅਰੇ ਨੂੰ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਉਚਾਰਨ ਲਗੇ : ਤਖਤਿ ਰਾਜਾ ਸੋ ਬਹੈ ਜਿ ਤਖਤੈ ਲਾਇਕ ਹੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 1088) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਐਸਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਭਰਿਆ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਕੂਮਤ ਲਈ ਸਿਰਦਰਦੀ ਬਣ ਗਏ। ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਆਪ ਨਵਾਬੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਨਵਾਬੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਦਾਅਵਾ ਤਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਪੰਝੀ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ 1733 ਵਿਚ ਝਬਾਲ, ਕੰਗਨਪੁਰ ਤੇ ਦੀਪਾਲਪੁਰ ਦੀ ਨਵਾਬੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਕਰਤਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਉਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ : ਦਰਬਾਰੈ ਸਿੰਘ ਅਗਯੋਂ ਕਹੀ, ਅਸੀਂ ਨਿਬਾਬੀ ਕਦ ਚਹੈਂ ਲਈ।
ਹਮ ਰਾਖਤ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹੀ ਦਾਵਾ, ਜਾਂ ਇਤਕੋ ਜਾਂ ਅਗਲੋ ਪਾਵਾ।
ਧ੍ਰੂ ਵਿਧਰਤ ਔ ਧਵਲ ਡੁਲਾਇ, ਸਤਿਗੁਰ ਬਚਨ ਨਾ ਖਾਲੀ ਜਾਇ।
ਪਤਿਸ਼ਾਹੀ ਛਡ ਕਿਮ ਲਹੈਂ ਨਿਬਾਬੀ, ਪਰਾਧੀਨ ਜਿਹ ਮਾਂਹਿ ਖਰਾਬੀ॥38॥ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਂਦ ਦਾ ਐਲਾਨਨਾਮਾ ਸੀ। ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭੈ ਦੇਣਾ, ਨਾ ਮੰਨਣਾ। ਐਸੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਜਬਰ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਭ ਸੁੱਖ ਨਾਲ ਵੱਸਣ। ਹੁਣਿ ਹੁਕਮੁ ਹੋਆ ਮਿਹਰਵਾਣ ਦਾ॥
ਪੈ ਕੋਇ ਨ ਕਿਸੈ ਰਞਾਣਦਾ॥
ਸਭ ਸੁਖਾਲੀ ਵੁਠੀਆ ਇਹੁ ਹੋਆ ਹਲੇਮੀ ਰਾਜੁ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 74) ਅਜਿਹਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਸੇਧ ‘ਸਭੇ ਸਾਝੀਵਾਲ ਸਦਾਇਨਿ’ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਅੰਤਮ ਉਦੇਸ਼ ਸੀ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਿਖ਼ਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਇਸ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਤਕਮੀਲ ਕੀਤੀ ਸਾਜ਼ਗਾਰ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਤਾਂ ਸਧਾਰਨ ਲੋਕ ਵੀ ਬੜਾ ਕੁਝ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹੀ ਬੰਦੇ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੋਵੇ, ਉਦੋਂ ਉਹ ਕੁਝ ਕਰ ਦਿਖਾਣਾ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤਾ ਉਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਸੱਚ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ : ਬਹਾਰ ਮੇਂ ਮੱਟੀ ਭੀ
ਉਗਲ ਦੇਤੀ ਹੈ ਫੂਲ
ਮਰਦ ਹੈ ਤੋ ਖਿਜ਼ਾਂ ਮੇਂ
ਬਹਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਉਜਾੜ ਅਤੇ ਪੱਤਝੜ ਵਿੱਚੋਂ ਫੁੱਲ ਖਿੜਾਏ। ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵਾਲੇ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਦਾ ਬਿਆਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਉਹ, ਗੁਣ ਉਹ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਿਗਾਨੇ ਵੀ ਕਰਨ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਜੋਗੀ ਅੱਲਾ ਯਾਰ ਖਾਂ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ : ਇਨਸਾਫ਼ ਕਰੇ ਜੀ ਮੇਂ ਜ਼ਮਾਨਾ ਤੋ ਯਕੀਂ ਹੈ।
ਕਹਿਦੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਕਾ ਸਾਨੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਹਰਚੰਦ ਮੇਰੇ ਹਾਥ ਮੇਂ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਕਲਮ ਹੈ।
ਸਤਿਗੁਰ ਕੇ ਲਿਖੂੰ ਵਸਫ਼ ਕਯਾ, ਕਹਾਂ ਤਾਬਿ-ਰਕਮ ਹੈ। | 
