ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਨਿਵੇਕਲਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਟੀਕਾਕਾਰ, ਲਿੱਪੀਕਾਰ, ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦੇਣ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲਗਾਇਆ।

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਈ ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਜੀਵਣੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਜੀ ਭੱਲਾ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਭਾਈ ਬਿਸ਼ਨ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਜੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪੜਦਾਦਾ ਸਨ। ਭਾਈ ਬਿਸ਼ਨ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਸਰਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। 12 ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹੇ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਬੀਤਿਆ ਜਿੱਥੇ ਅਰਬੀ, ਫਾਰਸੀ ਹਿੰਦੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸੱਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ 40 ਵਾਰਾਂ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਸਲੋਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਬਿੱਤ ਸਵੱਈਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਨਿਰੋਲ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹਨ। ਸਾਹਿਤਕ ਬਿਰਤੀ ਤੋਂ ਇਹ ਵਾਰਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਲਿਖਤੀ ਸਬੂਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ 'ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕੁੰਜੀ' ਕਿਹਾ ਹੈ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਧੀ ਕਾਰਨ ਹੀ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।

ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਹਰ ਰੋਜ ਸਵੇਰੇ ਦੀਵਾਨ ਲੱਗਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਛੰਦਬੱਧ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਟੀਕਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਲੋੜ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਥਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਜੋ ਕਥਾ ਕਰਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਭਾਈ ਤਿਲੋਕਾ ਜੀ ਕਰਦੇ ਸੀ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਮਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਧੀਆਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਟੀਕਾ, ਵਿਆਖਿਆ, ਭਾਸ਼ਾ, ਪਰਮਾਰਥ ਉਥਾਨਕਾਵਾਂ ਆਦਿ। ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਲਈ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਟੀਕੇ ਦਾ ਭਾਵ ਤੁਕ ਵਾਰ ਅਰਥ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮੂਲ ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਅਸਪਸ਼ਟ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਮੁੱਢ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਬੱਝਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦਾ ਅਰੰਭ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹੋਇਆ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਰਮਾਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਉੱਥੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ।

1. ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ
2. ਭਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ
3. ਉਦਾਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ
4. ਨਿਰਮਲਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ
5. ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਪ੍ਰਣਾਲੀ
6. ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ

ਭਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸੋਝੀ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਹੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ, ਉਥਾਨਕਾ ਜਾਂ ਸਾਖੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿਲਸਲੇਵਾਰ ਸੰਖੇਪ ਤੁਕ ਵਾਰ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਾਯਾਵਾਚੀ ਅਰਥ ਕਹਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਏ ਪੌਰਾਣਿਕ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਖੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਧੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਯਵਾਚੀ ਅਰਥਾਂ ਸਹਿਤ ਵਿਆਖਿਆ

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਤੁਕ ਵਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਿਆਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿਥਮੈ ਸਾਸਿ ਨ ਮਾਸ ਸਨਿ ਅੰਧ ਧੁੰਧ ਕਛੁ ਖਬਰਿ ਨ ਪਾਈ। ਵਿਚ ਪੰਚ ਤੱਤ, ਪਉਣ, ਪਾਣੀ, ਬੈਸੰਤਰ, ਧਰਤੀ, ਅਕਾਸ਼ ਪੰਜ ਤੱਤ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਖਿਆ

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲਿਖਤੀ ਜੀਵਨੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 11ਵੀਂ ਵਾਰ ਵਿਚ 6 ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਕਾਰਜ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਟੀਕਾ ਅੱਗੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤਮਾਲਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 8ਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਕ ਜੋਤ ਰੂਪ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮਾਰਿਆ ਸਿਕਾ ਜਗਤਿ ਵਿਚਿ ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥੁ ਚਲਾਇਆ (ਵਾਰ 1:45)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਖੁੱਲੀ ਵਿਆਖਿਆ

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸੀ। ਜੋ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੀਵ, ਗੁਰਮੁਖ, ਸਤਿਸੰਗ, ਭਗਤੀ, ਸਦਾਚਾਰਕ ਗੁਣ ਆਦਿ ਅਜਿਹੇ ਸਿਧਾਂਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੱਖ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਬੜੀ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰਮੁਖਿ ਹੋਵੇ ਸਾਧਸੰਗੁ ਹੋਰਤੁ ਸੰਗਿ ਕੁਸੰਗਿ ਨ ਰਚੈ। (ਵਾਰ 5:1)

ਨਿੱਤ ਦੀ ਰਹਿਣੀ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿਚਲਾ ਸ਼ਬਦ 'ਗੁਰ ਸਤਿਗੁਰ ਕਾ ਜੋ ਸਿਖੁ' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਛੇਵੀਂ ਵਾਰ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉਠਿ ਕੈ ਜਾਇ ਅੰਦਰਿ ਦਰੀਆਉ ਨ੍ਹਵੰਦੇ।''

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਅਮੁੱਲ ਖ਼ਜਾਨਾ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਸੋਮਾ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ (ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ) ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।