ਵੇਦਿਕ-ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ-ਯੁੱਗ ਤਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਮੂਲ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਂ ਓਅੰਕਾਰ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:
(1) ਨਿਰਗੁਣ-ਸਰੂਪ (2) ਸਰਗੁਣ-ਸਰੂਪ

ਇਸ ਤੋਂ ਅਤਿਰਿਕਤ, ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਭੀ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਕਲਪ ਬ੍ਰਹਮ ਬਾਰੇ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਏ, ਪਰੰਤੂ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸੰਕਲਪ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉਪਰੋਕਤ ਕਥਿਤ ਦੋ ਸੰਕਪਲਾ ਵਿਚ ਲੈ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੇਦਿਕ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ‘ਸਤਿਅੰ, ਸਿਵੰ, ਸੁੰਦਰਮ' ਸਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਅਤੇ ਉਪਾਸ਼ਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਉਸਤਤੀ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਮੰਤਰ ਰਚੇ !

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ-ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਂ ਓਅੰਕਾਰ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਬਾਰੇ ਉਲੇਖ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕੁ ਬੁਨਿਆਦੀ-ਨੁਕਤਿਆਂ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨੁਕਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਬਾਰੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤਕ ਸਹਾਈ ਸਿਧ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਮੁਢਲਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਨਿਰਗੁਣ-ਸਰੂਪ ਅਰਥਾਤ ਨਿਰਗੁਣ-ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ ? ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਿਰਗੁਣ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਦੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ? ਕੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ? ਜੇ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ ? ਵਿਆਕਰਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਨਿਰਗੁਣ ਸ਼ਬਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਯ ਹੈ। ਨਿਰਗੁਣ ਸ਼ਬਦ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਿਰੂਪਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਖਾਸ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਗੁਣ (ਨਿਰ+ਗੁਣ) ਅਰਥਾਤ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਬਦੀ-ਅਰਥ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਕਿੱਥੇ ਭੀ ‘ਨਿਰਗੁਣ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬ੍ਰਹਮ ਬਾਰੇ ਕੀਤਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਿਰਗੁਣ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਇਸ ਦੇ ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਭਿੰਨ ਹੈ। ਨਿਰਗੁਣਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ: ਤ੍ਰੈ-ਗੁਣ-ਅਤੀਤ ਅਰਥਾਤ ਬ੍ਰਹਮ ਮਾਇਆ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਗੁਣਾਂ ਰਜੋ, ਤਮੋ, ਸਤੋ ਦੀ ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਨਿਆਰਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਦੇ ਤਿੰਨ-ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਕਈ ਥਾਈਂ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਏਕਾ ਮਾਈ ਜੁਗਤਿ ਵਿਆਈ ਤਿਨਿ ਚੇਲੇ ਪਰਵਾਣੁ॥
ਇਕੁ ਸੰਸਾਰੀ ਇਕੁ ਭੰਡਾਰੀ ਇਕੁ ਲਾਏ ਦੀਬਾਣੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 7)

ਨਿਰਗੁਣ-ਬ੍ਰਹਮ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਾਂਖ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਰਜੋ, ਤਮੋ, ਸਤੋ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ, ਰਸ, ਗੰਧ, ਸਪਰਸ਼, ਸੰਗਿਆ, ਪ੍ਰਿਥਕਤਵ, ਪਰਿਮਾਣ ਸੰਜੋਗ, ਵਿਭਾਗ, ਪਰਤਵ, ਅਪਰਤਵ, ਗਿਆਨ, ਸੁੱਖ, ਦੁੱਖ, ਇੱਛਾ, ਦਵੈਖ, ਯਤਨ, ਗੁਰੂਤਦੂਤਵਤ, ਸਨੇਹ, ਸੰਸਕਾਰ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿਕ 24 ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਨਿਰਗੁਣ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਉਸ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਚੌਵੀ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਅੱਡ ਅਤੇ ਨਿਆਰਾ ਰੱਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਹੁਤੇ ਪੱਛਮੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਨਿਰਗੁਣ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿਚ ਢੂੰਡਿਆ ਹੈ, ਕੁਝ ਕੁ ਭਾਰਤੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਭੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੀਸੋ-ਰੀਸ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਗਹੁ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨੀਝ ਲਾ ਕੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵਾਚੀਏ ਤਾਂ ਨਿਰਗੁਣ-ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੁੱਢ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤਰਾਂ ਵਿਚ ਢੂੰਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵੇਦਿਕਯੁੱਗ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਾ ਜਾਂ ਬੁੱਤ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਨਿਰਗੁਣਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਉਪਾਸ਼ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਨਿਰਗੁਣ-ਸਰੂਪ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਦੇ ਹੈ।...

ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰਾਂ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਗਨੀ ਇੱਕੋ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਬੋਲਦੀ ਹੈ, ਇੱਕੋ ਹੀ ਸੂਰਜ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਇੱਕੋ ਸਵੇਰ ਸਾਰੇ ਆਲਮ ਨੂੰ ਜਗ ਮਗ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਿਰਗੁਣ-ਬ੍ਰਹਮ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਰਚੇ ਗਏ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਨੂੰ “ਵੇਦਾਂਤ ਕਰਕੇ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਚ ਭੀ ਹੋਰਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਸੁਵਿਸਥਾਰ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਨਿਰਗੁਣ-ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਅਸਲੀ ਰੰਗ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਘੜਿਆ ਹੈ, ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਨਿਰਗੁਣ-ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਢੂੰਢਿਆ ਹੈ।... ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਅਰੂਪ, ਅਸਪਰਸ਼, ਅਸ਼ਬਦ, ਗੰਧਰਹਿਤ, ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ‘ਸ਼ੂਨਯਅਵਸਥਾ’ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਅਫੁਰ-ਅਵਸਥਾ’ ਭੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਫੁਰ-ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਸ਼ੂਨਯ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸੀ ਅਤੇ ਅਜੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਖੇਡ ਚਾਲੂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੂਨਿ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸੀ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਧਰਤੀ, ਪਤਾਲ, ਅਕਾਸ਼, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਬਿਸ਼ਨੂੰ, ਮਹੇਸ਼, ਦਿਨ ਰਾਤ, ਪਉਣ ਪਾਣੀ, ਨਰ-ਨਾਰੀ, ਖੰਡ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ:- ਸੁਰਗ-ਲੋਕ, ਮਾਤ-ਲੋਕ, ਪਤਾਲ ਲੋਕ, ਨਰਕ, ਸੁਰਗੁ ਜੰਮਣ, ਮਰਣ, ਜਤੀ, ਸਤੀ, ਬਨਵਾਸੀ, ਸਿਧ, ਸਾਧਿਕ, ਜੋਗੀ, ਭੋਗੀ, ਤ, ਪੂਜਾ, ਬੇਦ, ਕਤੇਬ, ਸਿਮਤ, ਸਾਸਤ੍ਰ, ਪੁਰਾਣ, ਕੁਰਾਨ, ਮੁੱਲਾਂ, ਕਾਜ਼ੀ, ਸੇਖ, ਮਸਾਇਕ, ਸ਼ਿਵਸ਼ਕਤੀ, ਖੱਤਰੀ, ਬ੍ਰਾਮਣ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ, ਗੋਪੀ, ਕਾਨ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਨਾ ਹੀ ਚਾਰ ਖਾਣੀਆਂ (ਅੰਡਜ, ਜੇਰਜ, ਉਤਭਜ, ਸੇਤਜ) ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਅਤਿਰਿਕਤ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿਟੀ-ਰਚਨਾ ਰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ‘ਸੁੰਨ-ਸਮਾਧਿ’ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮਾਰੂ ਰਾਗ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਜੋ ਸਰੂਪ ਕਲਮ-ਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰੋਲ ਨਿਰਗੁਣ ਵਾਦੀ ਹੈ:-

ਅਰਬਦ ਨਰਬਦ ਧੁੰਧੂਕਾਰਾ॥ ਧਰਣਿ ਨ ਗਗਨਾ ਹੁਕਮੁ ਅਪਾਰਾ॥
ਨਾ ਦਿਨੁ ਰੈਨਿ ਨ ਚੰਦੁ ਨ ਸੂਰਜੁ ਸੁੰਨ ਸਮਾਧਿ ਲਗਾਇਦਾ॥1॥
ਖਾਣੀ ਨ ਬਾਣੀ ਪਉਣ ਨ ਪਾਣੀ॥ ਓਪਤਿ ਖਪਤਿ ਨ ਆਵਣ ਜਾਣੀ॥
ਖੰਡ ਪਤਾਲ ਸਪਤ ਨਹੀ ਸਾਗਰ ਨਦੀ ਨ ਨੀਰੁ ਵਹਾਇਦਾ॥1॥
ਨ ਤਦਿ ਸੁਰਗੁ ਮਛੁ ਪਇਆਲਾ॥ ਦੋਜਕੁ ਭਿਸਤੁ ਨਹੀ ਖੈ ਕਾਲਾ॥
ਨਰਕੁ ਸੁਰਗੁ ਨਹੀ ਜੰਮਣੁ ਮਰਣਾ ਨਾ ਕੋ ਆਇ ਨਾ ਜਾਇਦਾ॥3॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਿਸਨੁ ਮਹੇਸੁ ਨ ਕੋਈ॥ ਅਵਰੁ ਨ ਦੀਸੈ ਏਕੋ ਸੋਈ॥
ਨਾਰਿ ਪੁਰਖੁ ਨਹੀ ਜਾਤਿ ਨ ਜਨਮਾ ਨਾ ਕੋ ਦੁਖੁ ਸੁਖੁ ਪਾਇਦਾ॥3॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1035)

‘ਸੁੰਨ-ਸਮਾਧਿ’ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸੁੰਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਤਮੰਨਾ ਹੋਈ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਹੀ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਰਚੀ:

–ਕੀਤਾ ਪਸਾਉ ਏਕੋ ਕਵਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 3)

-ਜਾ ਤਿਸੁ ਭਾਣਾ ਤਾ ਜਗਤੁ ਉਪਾਇਆ॥ ਬਾਝੁ ਕਲਾ ਆਡਾਣੁ ਰਹਾਇਆ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਿਸਨੁ ਮਹੇਸੁ ਉਪਾਏ
ਮਾਇਆ ਮੋਹ ਵਧਾਇਦਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1036)

ਨਿਰਗੁਣ-ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਹੋਰ ਸਰੂਪਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਈਂ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ:

ਸਰਗੁਨ ਨਿਰਗੁਨ ਨਿਰੰਕਾਰ ਸੁੰਨ ਸਮਾਧੀ ਆਪਿ॥
ਆਪਨ ਕੀਆ ਨਾਨਕਾ ਆਪੇ ਹੀ ਫਿਰਿ ਜਾਪਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 290)

ਅਰਥਾਤ ਬ੍ਰਹਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਹੀ ‘ਸੁੰਨ ਸਮਾਧਿ' ਦਾ ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸੁੰਨ-ਸਮਾਧਿ-ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਨਿਰੰਕਾਰ-ਸਰੂਪ, ਇਸੇ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਫਿਰ ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਸਰੂਪ 'ਚ ਹੀ ਸਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਜੋ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਭੀਵਿਅੰਜਨਾ ਹੈ:

ੴ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ
ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1)

‘1’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਇਕ ਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ‘ਏਕੇ ਨੂੰ ਕਈ ਚਿੰਤਕਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਵਾਚਕ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ :

- ਸਾਹਿਬੁ ਮੇਰਾ ਏਕੋ ਹੈ॥ ਏਕੋ ਹੈ ਭਾਈ ਏਕੋ ਹੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 350)
- ਏਕੇ ਕਉ ਨਾਹੀ ਭਉ ਕੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 796)

ਉਪਰੋਕਤ ਤੁਕਾਂ ਵਿਚ ਏਕੋ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਸਮਾਨ-ਅਰਥ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਚਕ ਹਨ।

ਓਅੰਕਾਰ ਜਾਂ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ੴਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਭਾਵ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਓਅੰਕਾਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਵਾਚਕ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਦਿਕ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ‘ਓਮ’ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਵਾਚਕ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਓਅੰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਓਅੰ’ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ (ਬ੍ਰਹਮਾ, ਬਿਸ਼ਨੂੰ, ਮਹੇਸ਼) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਲਪਿਆ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕਿਉਂਕਿ ਅਨੇਕ ਵੇਦ-ਵਾਦ ਦੇ ਉਲਟ ਇਕੇਸ਼ਵਰੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣਵਾਦੀ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਓਅੰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1 ਵਰਤ ਕੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਨੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਓਅੰਕਾਰ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ ਮੰਨੀ ਹੈ:

ਓਅੰਕਾਰਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪਤਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 929)
ਓਅੰਕਾਰੁ ਕੀਆ ਜਿਨਿ ਚਿਤਿ॥

ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭੀ ਓਅੰਕਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਜਗਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਓਅੰਕਾਰ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ:

ਪ੍ਰਿਥਮ ਕਾਲ ਜਬ ਕਰਾ ਪਸਾਰਾ॥
ਓਅੰਕਾਰ ਤੇ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਉਪਾਰਾ॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ)

ਭਾਗ ਦੂਜਾ ਬ੍ਰਹਮ ਜੂਨੀ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਜੂਨਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਜੀਵ ਚੁਰਾਸੀ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ:

ਏਕਮ ਏਕੰਕਾਰੁ ਨਿਰਾਲਾ॥
ਅਮਰੁ ਅਜੋਨੀ ਜਾਤਿ ਨ ਜਾਲਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 838)

ਪਰਮਾਤਮਾ ‘ਸੈਭੰ’ ਭਾਵ ਆਪੇ ਤੋਂ ਉਤਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਾ ਆਪ ਰਚਿਆ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਜਨਮ-ਦਾਤਾ ਨਹੀਂ।

ਆਪੀਨ੍ਹੈ ਆਪੁ ਸਾਜੀਓ ਆਪੀਨ੍ਹੈ ਰਚਿਓ ਨਾਉ॥
ਦੁਯੀ ਕੁਦਰਤਿ ਸਾਜੀਐ ਕਰਿ ਆਸਣੁ ਡਿਠੋ ਚਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 463)

ਥਾਪਿਆ ਨ ਜਾਇ ਕੀਤਾ ਨ ਹੋਇ॥
ਆਪੇ ਆਪਿ ਨਿਰੰਜਨੁ ਸੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 2)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਹਰ ਜ਼ੱਰੇ ਵਿਚ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ। ਅਮੀਰ, ਗ਼ਰੀਬ, ਊਚ, ਨੀਚ, ਪੁਨੀਤ, ਦੁਸ਼ਟ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਝਗੜੇ ਵਿਅਰਥ ਹਨ। ਹਰ ਇਨਸਾਨੀ ਹਿਰਦਾ ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਹੈ:

ਜੇ ਸਭਿ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ॥
-ਤਿਸ ਦੈ ਚਾਨਣਿ ਸਭਿ ਮਹਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 13)
-ਏਕੋ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ਸਭ ਠਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1345)
-ਏਕੁ ਵਸਿਆ ਮਨ ਮਾਹੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 433)
- ਵੇਖੈ ਚਾਖੈ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਜਾਣੈ
ਅੰਤਰਿ ਬਾਹਰਿ ਰਵਿ ਰਹਿਆ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 434)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਜੋ ਸਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਅਨਾਦਿ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭੀ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਭੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਰਹੇਗਾ:

ਆਦਿ ਸਚੁ ਜੁਗਾਦਿ ਸਚੁ॥
ਹੈ ਭੀ ਸਚੁ ਨਾਨਕ ਹੋਸੀ ਭੀ ਸਚੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1)

ਉਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਅਤੇ ਆਵਾਗਵਨ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਕਾਲ ਦਾ ਉਸ ’ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਤ ਚਿਤ-ਅਨੰਦ ਹੈ:

ਨਾ ਓਹੁ ਮਰੈ ਨ ਹੋਵੈ ਸੋਗੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 9)

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਭੀ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਆਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਪਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਭੀ ਉਸੇ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਭੀ ਉਸੇ ਨੇ ਹੀ ਰਚੇ ਹਨ:

ਆਪੇ ਆਪਿ ਨਿਰੰਜਨਾ ਜਿਨਿ ਆਪੁ ਉਪਾਇਆ॥
ਆਪੇ ਖੇਲੁ ਰਚਾਇਓਨੁ ਸਭੁ ਜਗਤੁ ਸਬਾਇਆ॥
ਤ੍ਰੈ ਗੁਣ ਆਪਿ ਸਿਰਜਿਅਨੁ ਮਾਇਆ ਮੋਹੁ ਵਧਾਇਆ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1237)
– ਕੀਤਾ ਪਸਾਉ ਏਕੋ ਕਵਾਉ॥ ਤਿਸ ਤੇ ਹੋਏ ਲਖ ਦਰੀਆਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 3)
- ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਆਕਾਰ. . . . . . (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1)
-ਬਬੈ ਬਾਜੀ ਖੇਲਣ ਲਾਗਾ ਚਉਪੜਿ ਕੀਤੇ ਚਾਰਿ ਜੁਗਾ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 433)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸਰੂਪ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਕਿਤੇ ਉਸ ਪਰਮ-ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਸਾਹਿਬ, ਕਿਤੇ ਰਾਮ, ਕਿਤੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਕਿਤੇ ਮਧੂਸੂਦਨ, ਕਿਤੇ ਦਾਤਾ, ਕਿਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਆਦਿ ਪੰਡਤ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:

- ਆਦਿ ਪੁਰਖੁ ਹੈ ਦਾਤਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 432)
- ਪੜਿਆ ਪੰਡਿਤੁ ਆਪਿ ਥੀਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 432)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ-ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਰਗੁਣ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਉਲੇਖ ਭੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਰਗੁਣ-ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਹ ਬੜੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸੰਕੋਚਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਬੇਹੱਦ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਵਡੇਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਲੈਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਬਾਰੇ ਸੰਕਲਪ ਅੰਤ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਨਿਰਗੁਣ-ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਰਗੁਣ-ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਇਹ ਭਾਵ ਕਦਾਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਸਰਗੁਣਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਗਰਭ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ:

ਏਕੋ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ਸਭ ਥਾਈ...॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 33)

ਰਾਗੁ ਧਨਾਸਰੀ ਵਿਚ ਦੇਖੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਗੁਣ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ:

ਸਹਸ ਤਵ ਨੈਨ ਨਨ ਨੈਨ ਹਹਿ ਤੋਹਿ ਕਉ ਸਹਸ ਮੂਰਤਿ ਨਨਾ ਏਕ ਤੋਹੀ॥
ਸਹਸ ਪਦ ਬਿਮਲ ਨਨ ਏਕ ਪਦ ਗੰਧ ਬਿਨੁ ਸਹਸ ਤਵ ਗੰਧ ਇਵ ਚਲਤ ਮੋਹੀ॥2॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 13)

ਅੰਤ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਸੋਰਠਿ ਰਾਗ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਬਾਰੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਅਲਖ ਅਪਾਰ ਅਗੰਮ ਅਗੋਚਰ ਨਾ ਤਿਸੁ ਕਾਲੁ ਨ ਕਰਮਾ॥
ਜਾਤਿ ਅਜਾਤਿ ਅਜੋਨੀ ਸੰਭਉ ਨਾ ਤਿਸੁ ਭਾਉ ਨ ਭਰਮਾ॥1॥
ਸਾਚੇ ਸਚਿਆਰ ਵਿਟਹੁ ਕੁਰਬਾਣੁ॥ ਨਾ ਤਿਸੁ ਰੂਪ ਵਰਨੁ ਨਹੀ ਰੇਖਿਆ
ਸਾਚੈ ਸਬਦਿ ਨੀਸਾਣੁ॥ਰਹਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 597)