ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਬ ਜਾਂ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅੱਜਤਕ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਗਮਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਨਕਸ਼ੇ ’ਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਸਿਰਫ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਕਤਲ-ਓ-ਗਾਰਤ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਜ਼ੋਰਾਂ ’ਤੇ ਸੀ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਯੂਰੀਪੀਅਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਆਨ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਹੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ, ਅਰਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਕਮ ਸੁੰਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ੀਆ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਹੋਲੀ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਐਸੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੰਨਿਆਂ ’ਤੇ ਜਗਮਗਾਉਂਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਜ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪ ਇਕ ਪੱਕਾ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਕਹਿ ਕੇ ਬੜਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੂਸਰੇ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨੇ ਵਧੀਆ ਚਮਕਦਾਰ ਕਾਗਜ਼, ਪੱਕੀ ਸਿਆਹੀ, ਚੁਫੇਰੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਵੇਲ ਅਤੇ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ ਲਿਖਾਈ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਬੜੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੀ ਇਕ ਕਾਪੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਾਪੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਫਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁਦੀਨ ਨੂੰ ਵਿਖਾਈ, ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਕਾਪੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਫਕੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਲਾਹ ਮੰਨ ਕੇ ਜਦੋਂ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ ਦੀ ਉਹ ਕਾਪੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉਸ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੀ ਲਗਨ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਵੇਖ ਕੇ ਬੜੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਮਾਲਾਮਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਰਾਜ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸੀ। ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲਾ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁਦੀਨ ਕੋਲ ਸੀ। ਦੀਵਾਨ ਸਾਵਨ ਮੱਲ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਗਵਰਨਰ, ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸੀ ਅਤੇ ਡੋਗਰਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਉੱਚ ਅਹੁਦਿਆਂ ’ਤੇ ਸਨ। ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਸਨ। ਫੌਜ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ, ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਇਲਾਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਵਰਗੇ ਜਰਨੈਲ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਮਾਣ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ, ਇਟਲੀ, ਫ਼ਰਾਂਸ, ਜਰਮਨੀ, ਸਪੇਨ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਕਈ ਇਸਾਈ ਜਰਨੈਲ ਹੋਰ ਉੱਚ ਅਹੁਦਿਆਂ ’ਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਟਲੀ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਵੈਂਤੂਰਾ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਅਲਾਰਡ ਦਾ ਫੌਜ ਵਿਚ ਬੜਾ ਉੱਚਾ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਦੀਨਾ ਨਾਥ, ਦੀਵਾਨ ਗੰਗਾ ਰਾਮ, ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ, ਮਿਸਰ ਬੇਲੀ ਰਾਮ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਐਸੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਾਜ ਚਲਾਇਆ ਕਿ ਹਰ ਧਰਮ, ਹਰ ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪੱਖਪਾਤ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਹਲੀਮੀ ਇਤਨੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ, ਪੰਜ ਸੌ ਮੁਰੱਬਾ ਮੀਲ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਾਜ ਦੀ ਇਕ ਹੱਦ ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਬੰਨ ਸੀ, ਦੂਜੀ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦਰਾ ਖੈਬਰ ਨਾਲ ਜਾ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਲੱਦਾਖ ਤੇ ਤਿੱਬਤ ਤਕ ਰਾਜ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੱਖਣ ਵਲ ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ, ਸਿੰਧ ਨਾਲ ਹੱਦਾਂ ਜਾ ਖਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਰੌਚਕ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ-ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਢਾਹਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਤਨੀਆਂ ਭਾਰੀ ਜੰਗਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿਸੇ ਦੀ ਧੀ-ਭੈਣ ਦੀ ਪਤ ਲੁੱਟੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇਕ ਵੀ ਵਾਰਦਾਤ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜਿਸ ਵੀ ਇਲਾਕੇ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਆਪਣਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਨਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਸਮਝਿਆ, ਸਗੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਊਚ-ਨੀਚ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਹੱਕ ਦਿੱਤੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਲੀਮੀ ਇਤਨੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਕਿਸੇ ਗਲਤੀ ਬਦਲੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਲਈ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਆਪ ਨਾ ਸਿਰਫ ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਾਈ ਗਈ ਕੋਰੜਿਆਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਖਾਣ ਵਾਸਤੇ ਪਿੱਠ ਨੰਗੀ ਕਰ ਕੇ ਇਮਲੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਜੱਫੀ ਪਾ ਲਈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਗੂ ਮਿਲਣ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਿੰਘਾਸਨ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਮਿਸਟਰ ਐਚ. ਈ. ਫੈਨ, ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਕੰਵਲ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ’ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਆਇਆ ਸੀ, ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਰਜਾ ਬੜਾ ਉਦਾਰ-ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਕਾਨੂੰਨ ਸੀ। ਉਹ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਜ ਬਣਾਇਆ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: ਮਹਾਂ ਬਲੀ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹੋਇਆ ਪੈਦਾ,
ਨਾਲ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਮੁਲਕ ਹਿਲਾਏ ਗਿਆ।
ਮੁਲਤਾਨ ਕਸ਼ਮੀਰ ਪਸ਼ੌਰ ਚੰਬਾ,
ਜੰਮੂ ਕਾਂਗੜਾ ਕੋਟ ਲਿਵਾਏ ਗਿਆ।
ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਲਦਾਖ ਤੇ ਚੀਨ ਤੋੜੀ,
ਸਿੱਕਾ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਚਲਾਏ ਗਿਆ।
ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਜਾਨ ਪਚਾਸ ਬਰਸਾ,
ਅੱਛਾ ਰੱਜ ਕੇ ਰਾਜ ਕਮਾਏ ਗਿਆ। |
