ਜਿਸ ਦਿਨ ਪਾਨੀਪਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਕੋਲੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ, ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸੂਰਜ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਜਗ ਰਹੇ ਘਿਓ ਦੇ ਦੀਵੇ ਗੁੱਲ ਹੋ ਗਏ, ਦਿਲ ਬੁਝ ਗਏ, ਸਧਰਾਂ ਕੁਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਉਡਾਰ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਬਸ! ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੌਤ ਵੀ ਚੰਗੇਰੀ ਹੋਵੇ। ਸਮੇਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਪੰਛੀ ਉੱਡਦੇ ਰਹੇ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਹਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਆਖਰਕਾਰ ਛੱਬੀ ਸੌ ਸਾਲ ਲੰਬੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁ ਫੁਟਾਲੇ ਦੀ ਲਾਲੀ ਚਮਕੀ, ਉਦੈ ਹੋਇਆ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸੂਰਜ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਛਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ। ਲੱਖਾਂ ਚੱਕਵੀਆਂ-ਚਕਿਆਂ ਦੇ ਸਿਸਕਦੇ ਸਹਿਮੇ ਦਿਲਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖ ਦਾ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਮਨ ਉਜਿਆਲੇ ਹੋਏ, ਦਿਲ ਖਿੜੇ ਤੇ ਸਰੂਰ ਵਿਚ ਆਏ। ਸੁੱਤੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਟੁੰਬਿਆ, ਹਿੰਮਤ ਦੇ ਅਥਾਹ ਪੁਲ ਬੱਝ ਗਏ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਜ਼ਰ੍ਹਾ-ਜ਼ਰ੍ਹਾ ਜਗਮਗਾ ਉੱਠਿਆ। ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਹੁਣ ਚੜ੍ਹ ਪਿਆ ਹੈ, ‘ਅਨੰਦਪੁਰੀ ਵਿਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸੂਰਜ’।

ਗਜ਼ਨੀ ਦੀ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਟਕੇ-ਟਕੇ ਤੋਂ ਵਿਕ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕੁਮਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੁਸਨ ਫਿਰ ਨਿਖਰਨ ਲੱਗਾ। ਭੇਡਾਂ-ਬੱਕਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜਾਬਰਾਂ ਅੱਗੇ ਗਰਦਨ ਝੁਕਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਗੱਭਰੂਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਮੁੜ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਦੇਸ਼-ਪਿਆਰ, ਗ਼ੈਰਤ, ਅਣਖ, ਇੱਜ਼ਤ, ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਬੀਰਤਾ ਦੀ ਹਵਾ ਰੁਮਕ ਪਈ।

ਕੇਸਰੀ ਬਾਣੇ ਵਿਚ ਸਜੇ ਹੋਏ ਕੌਮੀ ਪ੍ਰਵਾਨਿਆਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਇਉਂ ਮਾਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮਾਨੋ ਅਨੰਦਪੁਰੀ ਵਿਚ ਕੇਸਰ ਕਿਆਰੀ ਮਹਿਕ ਉੱਠੀ ਹੋਵੇ।

ਚੰਦ ਦੀ ਟੁੱਕੜੀ ਧੁੰਦਲੇ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅੰਦਰ ਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਵਕਤ ਆਇਆ ਕਿ 14500 ਮੁਰੱਬੇ, ਮੀਲ ਵਿਚ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕੇਸਰੀ ਸੂਰਜ। ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਬਲ ਦੀਆਂ ਜੂਹਾਂ ਤਕ ਕੇਸਰਪਨ ਛਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤਾਕਤਾਂ ਰੂਸ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ, ਕੇਸਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਵੇਂ ਝੁਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਤੋਹਫੇ ਭੇਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਮੁਸਲਿਮ, ਈਸਾਈ ਅਤੇ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਗੋਤ ਸਭ ਵਿਤਕਰੇ ਮਿਟ ਗਏ।

ਨਿਰੋਲ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਫੁੱਟ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਾਨੂੰ ਗ਼ੈਰਾਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਕਬੂਲਣੀ ਪਈ। ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਉੱਤੇ ਕੇਸਰੀ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਣ ਦੀਆਂ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਖੁਦ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਕਾਬਲ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਪੈਦਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ ਜਿਹੜੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਲਹੂ ਨਿਚੋੜਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਸਕਦੀ। ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਸੀ “ਰਾਜ ਭਾਗ ਇਕਬਾਲ ਪਰਤਾਪ ਸ਼ਾਹੀ ਰੁਤਬਾ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹੀਆਂ ਤੇ ਨਵਾਬੀਆਂ ਦਾ ਦਿਲਬਰ ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਵੇ ਦੇ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸੜ ਗਿਆ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ”।

1839 ਈ: ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਪੂਰੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਧੂੜ ਵਾਂਗ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਬੜਾ ਚਤੁਰ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਕਿ ਸਿੱਖ ਆਪਸ ਵਿਚ ਲੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਲੈਣ। ਉੱਧਰ ਕੁਝ ਲਾਲਚੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੇ ਡੋਗਰਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈਣ ਲਈ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦਾ ਕਾਫੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਫਰੰਗੀ ਦੀ ਫੌਜ ਮਾਰੀ,
ਲੁੱਟਾਂ ਭਾਰੀਆਂ ਬਾਂਝ ਸੁਮਾਰ ਲੈਂਦਾ
ਤੋਪਾਂ ਊਠ ਹਾਥੀ ਮਾਲ ਲਾਖ ਘੋੜੇ,
ਡੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘ ਉਤਾਰ ਲੈਂਦਾ

ਪਹਾੜਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਗਦਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

ਪਹਾੜਾ ਸਿੰਘ ਸੀ ਯਾਰ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦਾ,
ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸੀ ਉਸ ਦੀ ਗੈਲ ਸਾਲੀ।
ਉਹ ਤਾਂ ਭੱਜ ਕੇ ਲਾਟ ਨੂੰ ਜਾਇ ਮਿਲਿਆ,
ਗੱਲ ਜਾਇ ਦੱਸੀ ਸਾਰੀ ਭੇਦ ਵਾਲੀ।

ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੋਠੋਹਾਰ ਨਿਵਾਸੀ ਬਾਬਾ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ’ਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਜਾਏ।

ਅੱਗੋਂ ਬਾਬਾ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸਨ ਸ੍ਰੀ ਮਾਨ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੌਰੰਗਾਬਾਦ। ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਵਣ ਸੁਦੀ ਤੀਜ 1825 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਸ. ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਮਾਤਾ ਧਰਮ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪਿੰਡ ਗੱਗੋਬੂਹਾ (ਨੇੜੇ ਝਬਾਲ) ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿੱਖ ਰਸਾਲੇ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ। ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਲਤਾਨ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਫਤਿਹ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸੰਤਪੁਰਾ ਡੇਰਾ ਬਣਾਇਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਬੜਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਡੇਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਜਾਗੀਰ ਲਾਉਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਜਾਗੀਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਲੰਗਰ ਨੌਰੰਗਾਬਾਦ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਚਲਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਨੌਰੰਗਾਬਾਦ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲੀਆ ਮੁਆਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਡੇਰੇ ਤੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕਣ।

ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਇਕ ਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਮੁੜ ਬਹਾਲੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕੇ। ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਆਏ ਹੋਏ ਹਰ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਸਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਨਿੱਤ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੋਸਦੇ। ਸਵਾਰਥੀ ਤੇ ਗ਼ਦਾਰ ਲੋਕ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਗਏ। ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਸ. ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ, ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਜਾਨ ਦੇ ਪਿਆਸੇ ਸਨ।

ਜਦੋਂ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਕੰਵਰ ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕੰਵਰ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਡੇਰੇ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਆ ਗਏ। ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਜੱਲਾ ਪੰਡਤ ਈਰਖਾ ਵਿਚ ਕੁੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਅਮਾਮਦੀਨ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਲੈ ਕੇ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਡੇਰੇ ਮੁੱਠਿਆਂਵਾਲੀ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ। ਉੱਧਰ ਜਵਾਹਰ ਮੱਲ ਡੋਗਰੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਥੱਲੇ ਪੰਝੀ ਸੌ ਜਵਾਨ ਤੋਰ ਦਿੱਤੇ। ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਦਦ ਦੇਣ ਦਾ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ। ਫੌਜਾਂ ਭੜਕ ਉੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਮੀਆਂ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰੇ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਹੱਥ ਰੰਗਣ ਲਈ ਤੁਰ ਪਈਆਂ।

ਮੀਆਂ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਤਾਂ ਪਾਸ ਆਪਣਾ ਏਲਚੀ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਏ ਨੂੰ ਜੋ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਗ਼ਦਾਰ ਹੈ, ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿਉ। ਵਰਨਾ ਤੇਰੇ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਡੇਰਾ ਹੈ। ਨਾ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੱਦਣ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਨਾ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਘਰ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨਾ ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਮਿੱਤਰ। ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਡੇਰਾ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਗਾਨੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਮਰਕੱਸਾ ਕਰ ਲਿਆ। 7 ਮਈ 1844 ਈ: ਨੂੰ ਡੇਰੇ ’ਤੇ ਅੱਗ ਵਰਸਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਗੋਲਾ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਲੱਤ ’ਤੇ ਵੱਜਾ। 27 ਵੈਸਾਖ 1844 ਈ: ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ। ਕੰਵਰ ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਡੇਰੇ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਬਚ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ, ਫੌਜਾਂ ਭੜਕ ਉੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਹੱਥੋਂ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।