ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਵਰਨਾ ਵਰਨ ਨ ਭਾਵਨੀ, ਸਚ ਕਿਨਾਰੇ ਰਹਿ ਗਇਆ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਮਨੁਸ਼ ਦਾ ਮਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਵਰਤਾਰਾ ਖੁਦੀ ਬਖੀਲਿ ਤਕਬਰੀ ਦੀ ਖਿਚੋ ਤਾਣਿ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਲਗ ਪਇਆ, ਅਤੇ ਕੋਇ ਨ ਕਿਸੈ ਵਰਜਈ ਤੇ “ਮੈਨੂੰ ਕੀ” ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਵਧ ਗਈ, ਜੋ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਰਜਦਾ ਭੀ ਸੀ ਤਦ ਭੀ ਹਰ ਇਕ ਮਨੁਸ਼ ਅਗਿਆਨੀ, ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਵਿੱਦਿਆ-ਹੀਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੋਈ ਕਰੈ ਜੋਈ ਮਨ ਭਾਵੈ ਦਾ ਆਦੀ ਹੋ ਰਹਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਮਨੁਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਜਮੁ ਕਰਿ ਮੁਗਲੁ ਚੜਾਇਆ ॥ ਭਾਣਾ ਵਰਤਿਆ, ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜੇ ਸੀਹ ਮੁਕਦਮ ਕੁਤੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਕੇ ਥਾਂ ਥਾਂ ਹਰ ਰੋਜ ਮਾਰਨ ਗਊ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਤੇ ਨਿਸਚੇ ਹੋਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਤਾਂ ਕਲਿ ਕਾਤੀ ਰਾਜੇ ਕਾਸਾਈ ਹੋ ਬੈਠੇ ਹਨ !

ਇਸ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮੀ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਾਹਾ-ਕਾਰ ਮਚ ਰਹਿਆ ਸੀ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਥੰਮੇ ਕੋਇ ਨ ਸਾਧੁ ਬਿਨੁ ਸਾਧੁ ਨ ਦਿਸੈ ਜਗਿ ਵਿਚ ਕੋਆ ਤਦ ਸੁਣੀ ਪੁਕਾਰਿ ਦਾਤਾਰ ਪ੍ਰਭੁ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਜਗ ਮਹਿ ਪਠਾਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਬਾਬੇ ਤਾਰੇ ਚਾਰਿ ਚਕਿ ਨੋ ਖੰਡਿ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸਚਾ ਢੋਆ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖੀ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ:

ਜੋ ਕਸ਼ਮੀਰ ਕਹਾਵਤ ਦੇਸ਼ਾ। ਤਹਾਂ ਜਾਇ ਪਹੁਂਚੇ ਜਗਤੇਸ਼ਾ
ਪਿਖਿ ਪਹਾਰ ਇਕ ਪੁਰੀ ਸਮੀਪਾ। ਬੈਠ ਗਏ ਬੇਦੀ ਕੁਲਦੀਪਾ।3।
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਬਾਸੁਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਤਾਏ। ਕੋ ਨ ਆਯੋ, ਨਹੀਂ ਕਿਨਹੂੰ ਬੁਲਾਏ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼)

ਤਦ ਤੇਰਵੇਂ ਦਿਨ ਇਕ ਦੁੰਬੇ ਚਰਾਨ ਵਾਲਾ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੁਬਚਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਨ ’ਤੇ ਓਹ ਚਰਨਾਂ ’ਤੇ ਢੈਹ ਪਿਆ ਤੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਉੱਥੇ ਹੀ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਟੁੰਬਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਆਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਜੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਅਯਾਲੀ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ, ਸੁਣਨ ਸਾਰ ਸਾਰੇ ਲੋਕੀਂ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਏ ਤੇ:

ਸਭੀ ਲੋਗ ਮਿਲ ਚਰਨੀ ਲਾਗੇ। ਭੇਟਾ ਧਰਹਿ ਉਪਾਇਨ ਆਗੇ।31।
ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਨਿ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰ ਕੀ ਲਾਗੀ।ਪਾਹੁਲ ਲੇਨਿ ਲਗੇ ਬਡਿਭਾਗੀ।
ਸਤਿਗੁਰ ਕੋ ਸਿਮਰਨ ਮੁਖ ਕਰਹੀ। ਸਰਬ ਬਿਕਾਰ ਰਿਦੈ ਪਰਹਰਹੀ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼)

ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਚਰਨ ਪਾਣ ਦੀ ਬਿਨੈ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਿ ਧਰਮ ਸਾਲ ਬਣਾਓ ਤਦ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ-

...ਧਰਮਸਾਲ ਇਕ ਰਚੀ ਮਹਾਨੀ। ਪੁਰਮੈ ਗਵਨੇ ਪੁਨ ਗੁਨ ਖਾਨੀ।
ਨਾਮ ਦਾਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦ੍ਰਿੜਾਯੋ। ਸਿੱਖੀ ਮਗ ਤਿਸ ਦੇਸ਼ ਚਲਾਯੋ।33॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼)

ਇੱਥੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਅਹੰਕਾਰੀ ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਪੜਿ ਪੜਿ ਗਡੀ ਲਦੀਅਹਿ ਵਾਲੇ ਸਲੋਕ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਨਿਰ-ਅਭਿਮਾਨਤਾ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਿੱਖੀ ਤੇ ਨਾਮ ਦਾਨ ਦੀ ਬਖਸ਼ਸ਼ ਕਰ ਕੇ:

ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਕਰਿ ਇਉਂ ਦੁਰਮਤਿ ਦੂਰੀ। ਦੇਤਿ ਭਏ ਪਗ ਪਾਹੁਲ ਰੂਰੀ।
ਧਮਸਾਲਾ ਮਹਿਂ ਸੋ ਬੈਸਾਯੋ। ਨਾਮ ਦਾਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦ੍ਰਿੜਾਯੋ॥61॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼)

ਇਸੀ ਪੰਡਿਤ ਨੇ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਪਰ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਸੀ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਾਧੋ ਜੀ ਸੋਢੀ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਮਾਧੋ ਸੋਢੀ ਕਾਸਮੀਰ ਗੁਰਸਿਖੀ ਦੀ ਚਾਲ ਚਲਾਈ। ਤੇ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਮਾਤਾ ਦੀ ਭੇਟ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ, ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਮਾਲਕ ਕਸ਼ਮੀਰ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਅਨੇਕ ਭੁੱਲੇ-ਭਟਕਿਆਂ ਦਾ ਨਿਸਤਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਐ ਪਾਠਕ! ਜੇ ਤੂੰ ਭੀ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਜੀ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਤਦ ਗੁਰੂ ਪਰ ਗੁਰੂ ਹੋਣ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਤੇ ਗੁਰੂ ਕੀ ਪਾਹੁਲ ਲੈ ਕੇ ਨਾਮੁਦਾਨੁ-ਇਸਨਾਨ ਦਾ ਨੇਮੀ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਬਣ ਕੇ ਉੱਨਤੀ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰ, ਜੋ ਇਕ ਦਿ ਵਿਜਈ ਪੰਡਿਤ ਤੇ ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਭਰੀ ਜੈਸੀਆਂ ਸਿਦਕੀ ਰੂਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਇਹੀ ਗੁਰਪੁਰਬ ਦਾ ਮਨੌਣ ਦਾ ਲਾਭ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਈਹਾ ਖਾਟਿ ਚਲਹੁ ਹਰਿ ਲਾਹਾ ਆਗੈ ਬਸਨੁ ਸੁਹੇਲਾ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ।