ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਇੱਕ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚਲਾ ਡਾਕਟਰ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ, ਸਾਰੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਨਿਭਾਈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣ ਵਿਚ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਹੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਅਧਿਆਪਕ। ਅਧਿਆਪਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੇ ਸਾਰੇ ਮੁਆਮਲਾਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਅੰਦਰ ਉਹ ਗੁਣ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਸਮਾਜ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਿਰਜਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ ਜਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚਲਾ ਅਧਿਆਪਕ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਕੱਲ੍ਹ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਅਧਿਆਪਕ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਦਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਭਾਵ ਓਹੀ ਪੁਰਾਤਨ ‘ਗੁਰੂ’ ਸ਼ਬਦ ਵਾਲੇ ਹੀ ਹਨ। ਮੁੱਢ ਕਦੀਮ ਤੋਂ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਚਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਹਕੀਕੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ, ਹਰ ਰਾਹ ਗੁਰੂ ਜ਼ਰੀਏ ਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂਕੁਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਤਕ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਓਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਰਬ-ਪੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਨਾ। ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨੇ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਸੇਵਾਦਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਦਭਾਵਨਾ ਤੇ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨੂੰ ਵੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਇਸੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਅ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ

ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਸੁਆਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕਿਸੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਰ ਕੋਈ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ? ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ ਵਿਚ ਪੜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਆਲਾਂ ਦੇ ਜੁਆਬ ਜੇਕਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲਈਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਖਣੀ ਓਅੰਕਾਰ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ :

ਪਾਧਾ ਗੁਰਮੁਖਿ ਆਖੀਐ ਚਾਟੜਿਆ ਮਤਿ ਦੇਇ॥
ਨਾਮੁ ਸਮਾਲਹੁ ਨਾਮੁ ਸੰਗਰਹੁ ਲਾਹਾ ਜਗ ਮਹਿ ਲੇਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 938)

ਭਾਵ ਅਧਿਆਪਕ ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਸਤਿ ਨਾਮੁ’ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਅਰਥ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਉਹ ਘਾੜਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕੱਚੇ ਦਿਮਾਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਠੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘੜਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪੁਸਤਕ ‘ਜੀਵਨ ਬਦਲ ਗਏ? ਕ੍ਰਿਤ ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ“ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਸੁੱਤੀਆਂ ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਡਾਢਾ ਔਖ ਤੇ ਬਰੀਕੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕੰਪਿਊਟਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਇਨਸਾਨੀ ਮਨ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਵਾਸਤੇ ਸੋਫਟਵੇਅਰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਇਨਸਟਾਲ ਕਰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਰਿਆ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਕੰਟ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਕਰਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” (ਪੰਨਾ 69)

ਅਧਿਆਪਕ ਕੋਈ ਡਿਊਟੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਰੀ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਈ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਗ਼ੈਰ-ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਵਫ਼ਦ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਅਰਾਜਕਤਾ ਫੈਲਾਏਗਾ । ਇਸ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਵੀ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਕ ਪੱਥਰ ਭਾਵੇਂ ਕਈ ਸਾਲ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬਾ ਰਹੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਪਿਆ ਰਹੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਪਰੰਤੂ ਉਹੀ ਪੱਥਰ ਜਦ ਇਕ ਬੁੱਤ-ਸਾਜ਼ ਦੇ ਹੱਥ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਤਰਾਸ਼ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਲ ਵੀ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਠੋਕਰਾਂ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਪੱਥਰ ਫਿਰ ਮਹਿੰਗੇ ਮੁੱਲ ਵਿਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲੋਕ-ਅਦਬ ਦਾ ਪਾਤਰ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਠੀਕ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਅਧਿਆਪਕ ਉਹ ਘਾੜਾ ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪੱਥਰ ਵਰਗੇ ਅੰਞਾਣੇ ਦਿਮਾਗਾਂ ਨੂੰ ਤਰਾਸ਼ ਕੇ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਲਬਾ-ਲਬ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕੌਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਕੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੈ? ਭਾਈ ਕਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ ਰਚਿਤ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ‘ਵਿਦਿਆਰਥੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ- ‘ਵਿਦਯਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ', ਭਾਵ ਉਹ, ਜਿਹੜਾ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਤਲਬਦਾਰ ਹੋਵੇ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇੱਕ ਰੁਬਾਈ ਵਿਚ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਚਾਹਤ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਬੜੇ ਸੁਹਜ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਘੜੇ ਤੇ ਚੱਪਣੀ ਦੀ ਆਪਸੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰ ਚੱਪਣੀ ਘੜੇ ਨੂੰ ਸੁਆਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਜੋ ਵੀ ਖਾਲੀ ਭਾਂਡਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ ਤੋਰਦੇ ਹੋ। ਮੈਂ ਏਨੇ ਚਿਰ ਦੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਅਜੇ ਤਕ ਇੱਕ ਕਤਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਨਸੀਬ ਹੋਇਆ। ਘੜਾ ਅੱਗੋਂ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਨਿਓਂ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਤੋਰਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਸਿਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ :

ਚੱਪਣੀ ਬੋਲੀ ਘੜੇ ਤਾਈਂ, ਤੁਸੀਂ ਪਾਣੀ ਵੰਡਦੇ ਜਾਂਦੇ।
ਜੋ ਆਉਂਦੇ ਨੇ ਖਾਲੀ-ਖਾਲੀ, ਭਰ-ਭਰ ਪਏ ਨੇ ਜਾਂਦੇ।
ਮੈਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ ਸੰਗ ਤੁਹਾਡੇ, ਪਰ ਸੱਖਣੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ।
ਸਿਰ ਚੜ੍ਹ ਬਹਿਣ ਨਾ ਮਿਲਦਾ ਕਤਰਾ, ਜੋ ਨਿੰਦਦੇ ਭਰ ਜਾਂਦੇ।

ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਝੁਕਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਫ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਹਰ ਵੇਲੇ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਚਾਹਤ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਸਲ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਵਾਚੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨ ਲੱਗ ਗਏ ਹਨ। ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਚਾਹਤ ਛੱਡ, ਅੱਜ ਬਹੁਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਕਾਲਜਾਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚ ਆਈ ਇਸ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਅਧਿਆਧਕ ਵੀ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਫ਼ਰਜ਼ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਨਿਭਾਏ ਜਾਣ ’ਤੇ ਹੀ ਕੋਈ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਹਾਉਣ ਦੇ ਲਾਇਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਲੋੜ

ਜਿਹੜਾ ਬਦਲਾਅ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਲੈਂਦਿਆਂ ਅੱਜ ਉਚੇਚਾ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਹ ਵਰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਾਖੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਉਂਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕੌਮ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਰਗ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਚੰਗੇ ਵਿਦਵਾਨ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਰਗ ਹੀ ਚੰਗੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਚਿਹਰੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਡਾਕਟਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਜੇਕਰ ਉਹ ਸਚਿਆਰ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਹੁਦਿਆਂ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਲਾਮਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕੱਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਲਿਆਕਤ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਪੜਿਆ ਮੂਰਖੁ ਆਖੀਐ ਜਿਸੁ ਲਬੁ ਲੋਭੁ ਅਹੰਕਾਰਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 140)

ਭਾਵ ਉਹ ਇਨਸਾਨ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਕੇ ਵੀ ਮੂਰਖ ਹੈ ਜਿਸ ਅੰਦਰੋਂ ਵਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰਬ-ਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਬਣਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰਨੇ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।

ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼

ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਉਸਾਰੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਵੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਕੀ ਹਨ? ਅੱਜ ਗਿਣਾਤਮਕ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਣਾਤਮਕ ਪੱਖੋਂ ਵਿਰਲੇ-ਟਾਵੇਂ ਹੀ ਹਨ। ਇਕ ਸੁਚੱਜੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਫਰਜ਼ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੰਨੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ

(ੳ) ਸਤੀ ਸੰਤੋਖੀ

ਅਧਿਆਪਕ ਸਤ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਵਰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਆਪ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰ ਜਾਂ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮੱਤ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੇਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇਕਰ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪ ਸਤ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅੰਦਰ ਵੀ ਉਹੀ ਗੁਣ ਭਰੇਗਾ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪੜਾਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ 'ਚ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਡਾਕਟਰ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਕੋਈ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਮਾੜੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏਗਾ। ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰੀ ਆਪਣੀ ਕੁਰਸੀ ਦਾ ਗ਼ਲਤ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਉਠਾਏਗਾ। ਸਾਰੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਚੰਗਾ ਚੌਗਿਰਦਾ ਹੀ ਸਿਰਜਣਗੇ।

(ਅ) ਬਹੁਪੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋਵੇ

ਕੇਵਲ ਕਿਤਾਬੀ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵੀ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਹੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਨਿਤਾਰ ਕੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕ ਅਧਿਆਪਕ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਵਿਤਾ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਏਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸੁਆਲ-ਜੁਆਬਾਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰਹੇਗਾ, ਜਦਕਿ ਇੱਕ ਉਸ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਏਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਹੋਣਗੇ। ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿਚਲੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਬਣਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ, ਇਹ ਗੁਣ ਝਲਕਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਕੀ ਹੈ।

(ੲ) ਸਚਿਆਰ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਵੇ

ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਉਸਾਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਛਾਪ ਛੱਡਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਚੱਲਦਾ-ਫਿਰਦਾ ਗਿਆਨ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਜੇਕਰ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਵੇ। ਇਕ ਅਧਿਆਪਕ ਜੇਕਰ ਆਪ ਕਿਸੇ ਅਮਲ ਔਗੁਣ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸਤ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੇਗਾ।

(ਸ) ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਅਸਲ ਮਾਇਨੇ ਪਤਾ ਹੋਣ

ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਇਲਮ ਹੋਵੇ ਕਿ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਅਰਥ ਕੇਵਲ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨਹੀਂ, ਅਸਲ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਦਾ ਨਵਾਂ ਨਜ਼ਰੀਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਦਿਆ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਸਾ ਰਾਗ ਅੰਦਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਵਿਦਿਆ ਵੀਚਾਰੀ ਤਾਂ ਪਰਉਪਕਾਰੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 356)

ਭਾਵ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਕਾਰ ਦਾ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੋਈ ਕਿਰਤ ਜਾਂ ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ। ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਭਲਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦਾ ਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ। ਇਹ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਬਿਰਤੀ ਤਾਂ ਹੀ ਆਏਗੀ ਜੇਕਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਅਸਲ ਮਾਇਨੇ ਦੱਸੇ ਜਾਣਗੇ। ਜਦੋਂ ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਨਿੱਤਰਨਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਹੀ ਹੋਣਗੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਣਗੇ ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੁਰਸੀ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਣ।

(ਹ) ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾਮਈ ਹੋਵੇ

ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਵਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ । ਉਹ ਉਹੀ ਗੱਲ ਰੱਖੇ ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਹ ਆਪ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੀ ਗੱਲ, ਉਹ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਹੋਵੇ, ਚੰਗੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਵੇ। ਗਾਹੇ-ਬਗਾਹੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ। ਅਧਿਆਪਕ ਕਥਨੀ ਕਰਨੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬੜਾ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੰਚ ’ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮੰਚ ਤਕ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਬਾਹਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਿਆਂ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਗੁਣਵਾਨ ਹੋਵੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਹੈ।

(ਕ) ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਜ਼ਰੂਰੀ

ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਸਰਬਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਕਰਨ ਲਈ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਾਣੀ ਪਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਗੋਡੀ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਅਧਿਆਪਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਤਾਲਮੇਲ ਰੱਖ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਯਕੀਨਨ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਫ਼ਲ ਤੇ ਉਸਾਰੂ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਇਹ ਖਿਆਲ ਰੱਖੇ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਿਹੜੇ ਦੌਰ ’ਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਿੱਜੀ ਤਾਲਮੇਲ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਨੇੜ੍ਹਤਾ ਵੀ ਵਧੇਗੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਹੇਠ ਵੀ ਰੱਖ ਸਕੇਗਾ।

ਉਪਰੋਕਤ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਅਧਿਆਪਕ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵਿੱਦਿਅਕ ਖੇਤਰ ਲਈ ਇਕ ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਸਬਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਇਕ ਸਫ਼ਲ ਅਧਿਆਪਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਅਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਉਹ ਬੜਾ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ

ਹੁਣ ਤਕ ਹੋਈ ਚਰਚਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਇਸ ਪਹਿਲੂ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗੇ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਵੇਂ ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ? ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੋ-ਰਾਇ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੌਂਸਲਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਅੰਦਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਹਰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਖੇਡਣ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਬੱਚੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਉਸ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਨਸਿਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਇਆਣਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਉਸ ਅੰਦਰ ਐਸੀ ਮੱਤ ਭਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਹਿਮ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਤੋਂ ਵਾਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ:

(1) ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤਾ

ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਹੁਤ ਨੇੜ੍ਹੇ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਹਿਰਦ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਨੇੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਉਸ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਗੁਣ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਲੋਚਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਤੇ ਜੁਗਤ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਬੜਾ ਨਿੱਘਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿਰਜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਧਿਆਪਕ ਨਾਲ ਜਮਾਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਜ਼ਰੀਏ ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਗੁਣ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਸਲੇ ਐਸੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਨਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਅਸੀਂ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇੰਞ ਅਧਿਆਪਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਅ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਬੜਾ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਨਾਲਨਾਲ ਹਕੀਕੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤਕ ਵੀ ਲੈ ਜਾਵੇ।

(1) ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ

ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਬਹੁਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅੰਦਰ ਭਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਅਧਿਆਪਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਾ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਾਂ ਸਮੁੱਚੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਜਾਂ ਸਚਿਆਰ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਸਮਝਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਦੋ ਪਹਿਲੂ ਹਨ, ਜਿਊਣ ਲਈ ਸਿੱਖਣਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਸਿੱਖਣਾ। ਜਿਊਣ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਵਲ ਸੁਹਿਰਦ ਅਧਿਆਪਕ ਹੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਭਾਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਏ ਆਈ (AI) ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਨਲਾਈਨ ਮਾਧਿਅਮ ਵੱਲ ਜਿਆਦਾ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਗੂਗਲ (Google) ਸਿਰਫ਼ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਉਸ ਸੁਝਾਅ ਵਿਚਲੇ ਗਲਤ-ਸਹੀ ਪੱਖ ਦਾ ਨਿਤਾਰਾ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਰੋਜ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਜੇਕਰ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਵੀ ਪਵੇਗੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਲਾਹਾ ਲੈਣਗੇ।

(3) ਦਿਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ

ਜੇਕਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਦਿਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਹੀ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਵੇਰ ਦੇ ਸੱਜਰੇ ਦਿਮਾਗ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਮਾਗਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਚਾਹੇ ਉਹ ਭਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬੜ੍ਹੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੇ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਵੀ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਢਿੱਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੰਞ ਅਧਿਆਪਕ ਬੜੇ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਗੁਣ ਭਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕਿ ਦਿਨ ਦੇ ਲਗਪਗ ੫ ਘੰਟੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਜ਼ਰੀਏ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

(4) ਤੌਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੋ ਜੇਕਰ ਅਧਿਆਪਕ ਚੰਗੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਤੇ-ਸਿੱਧ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।

ਗੁਰਬਾਣੀ, ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਓਤ-ਪੋਤ ਅਧਿਆਪਕ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਗੁੱਝੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਅਧਿਆਪਕ ਜਦੋਂ ਆਪ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਖ਼ੁਦ-ਬ-ਖ਼ੁਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਨਫ਼ਾ ਨੁਕਸਾਨ ਸਮਝ ਜਾਣਗੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਬੋਲਾਂ 'ਚੋਂ, ਹਾਵ-ਭਾਵ 'ਚੋਂ ਕਿਸੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਝਲਕ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਢਾਲ ਹੀ ਏਨਾ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

(5) ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ

ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਰਗ ਦੇ ਨਾਇਕ ਜਿਆਦਾਤਰ ਗਵੱਈਏ ਜਾਂ ਫਿਲਮੀ ਸਿਤਾਰੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਮੰਨਣ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਖਾਸ ਕਾਰਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਕਰਦਿਆਂ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਰੱਖੇਗਾ ਤਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜ਼ਰੂਰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਣਗੇ। ਦੂਜਾ ਪੱਖ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਹੀ ਪਾਸੇ ਹੀ ਜਾਣਗੇ। ਮਾੜੇ ਰਾਹ ਅਤੇ ਮਾੜੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹਿਣਗੇ।

ਸਿੱਟਾ:

ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਚਾਹੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਉਹੋ-ਜਿਹਾ ਹੀ ਸਿਰਜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਕੋਲ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਮੁਰਦੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਸੱਜਰੀ ਰੂਹ ਫੂਕ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਥੱਕੇ-ਟੁੱਟੇ ਪਾਂਧੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੇ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਇਕ ਚੰਗਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਅਸਲੀ ਪੂੰਜੀ, ਕਿਸੇ ਮੁਦਰਾ 'ਚ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਸੀਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਉਸਦੇ ਥਾਪੜੇ ਨਾਲ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਸਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਕ ਚੰਗਾ ਸਮਾਜਿਕ ਚੌਗਿਰਦਾ ਸਿਰਜਦੇ ਹਨ।