ਭੂਮਿਕਾ: ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਵਰਤੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਕਵੀ ਕੰਕਨ ਕ੍ਰਿਤ ਸੰਛੇਪ ‘ਦਸ ਗੁਰ ਕਥਾ’, ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’, ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’, ਤੋਲਾ ਸਿੰਘ ਭੱਲਾ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਗੁਰਰਤਨਾਵਲੀ', ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਆਦਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਸਰੂਪ ' ਬਾਰੇ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਵੇਰਵੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਆਧਾਰ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਾਰਜ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਆਏ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਥੀਮ ਆਧਾਰਿਤ ਸਿਰਲੇਖ ਬਣਾ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਰੇਕ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚ ਦਰਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਟੇਢਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬਰੈਕਟਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਰੋਤ ਦਾ ਪੰਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 1. ਕਵੀ ਕੰਕਨ ਕ੍ਰਿਤ ਦਸ ਗੁਰ ਕਥਾ- ਕਵੀ ਕੰਕਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਦਸਗੁਰ ਕਥਾ ਦੇ ਰਚਨਾਕਾਲ ਬਾਰੇ ਆਪ ਕਵੀ ਨੇ ਕੋਈ ਸੰਮਤ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਾਖੀ ਭਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੰਕਨ ਨੇ ਇਹ ਕਿਰਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਣ ਉਪਰੰਤ ਲਗਪਗ 1708-09 ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਜਾ ਕੇ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਕਵੀ ਕੰਕਨ ਨੇ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵੇਰਵੇ ਬੜੇ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਹਥਲੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਡਾ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

1.ਕਵੀ ਕੰਕਣ, ‘ਸੰਛੇਪ ਦਸ ਗੁਰ ਕਥਾ'- (ਸੰਪਾ.) ਡਾ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ, ਰਘਬੀਰ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 1991, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਵੇਰਵੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਸਿਰਲੇਖ ‘ਅਥ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਕੀ ਕਥਾ ਲਿਖਯਤੇ' ਪੰਨੇ 33-34 ਤਕ ਦਰਜ ਹਨ।

ਇਕ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪ

ਗੁਰ ਅੰਗਦ ਗੁਰ ਅਮਰ ਮਹਿ ਭੇਦ ਨ ਦੂਸਰ ਕੋਇ॥
ਬਾਸਨ ਅਵਰੁ ਪਛਾਨੀਏ ਵਸਤੁ ਏਕ ਹੀ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 33);
ਨਾਨਕ ਰੂਪ ਗਿਨੋ ਸਭ ਹੀ ਤੁਮ ਭੇਦ ਕਹੈ ਪਾਪੀ ਨਰ ਸੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 33)।

ਸੇਵਾ ਦੁਆਰਾ ਉੱਤਮ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ

ਅਮਰਦਾਸ ਕੋ ਥਾਪਨਾ ਗੁਰ ਅੰਗਦ ਸਭ ਕੀਨ॥ ਟਹਿਲ ਕਮਾਈ ਗੁਰੂ ਕੀ ਊਤਮ ਪਦਵੀ ਲੀਨ॥ (ਪੰਨਾ 33);

ਅਮਰਦਾਸ ਗੁਰ ਟਹਿਲ ਮਹਿ ਦਿਵਸ ਰਾਤਿ ਬੀਤਾਇ॥ ਤਾਂਤੇ ਗੁਰਆਈ ਲਈ ਧੰਨ ਤਿਸਕੋ ਬਾਪ ਮਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 33)।

2. ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਕ੍ਰਿਤ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼- ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਅਨੁਮਾਨ ਅਧਾਰਿਤ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਦੀ ਜਨਮ ਤਿਥੀ 1800 ਬਿ/1743 ਈ. ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਗਵਾਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ 1833 ਬਿ./1776 ਈ. ਵਿਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਪਹਿਲਾ ਅਜਿਹਾ ਸਰੋਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 237 ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 65 ਸਾਖੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਮਹਿਮਾ’ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਤਤਕਾਲੀਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਆਦਿ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਦੋ ਵਾਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸ ਨੂੰ 1971 ਈ. ਵਿਚ ਡਾ. ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਲਾਂਬਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ 1999 ਈ. ਵਿਚ ਡਾ. ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ (ਭਾਟੀਆ) ਨੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ। ਹਥਲੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਡਾ. ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ, ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ (ਭਾਗ ਦੂਜਾ), (ਸੰਪਾ.) ਡਾ. ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, 1999 (ਤੀਜੀ ਵਾਰ), ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਵੇਰਵੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ‘ਸਾਖੀਆਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 3' ਪੰਨੇ 147-277 ਤਕ ਦਰਜ ਹਨ।

ਦੀਨ ਦਿਆਲ, ਸਤਿਗੁਰ

ਸਤ-ਸਭਾ ਸਤਿਗੁਰ ਸਜੀ ਸਤ ਕੋ ਧਰਿਓ ਸਮਾਜ। (ਪੰਨਾ 147); ਸੋਭਾ ਸਤਿਗੁਰ ਦਇਆਲ ਕੀ ਕਿਆ ਮੁਖ ਕਰੇ ਬਖਾਨ। (ਪੰਨਾ 148); ਸੁਨ ਅਰਦਾਸ ਗੁਰ ਦੀਨ ਦਿਆਲ। (ਪੰਨਾ 148); ਸਤਿਗੁਰ ਦਇਆਲ ਜਾਨਾ ਸਭਨ ਲੀਆ ਚੰਚੋਆ ਤਾਨ। (ਪੰਨਾ 148); ਦਰਸਨ ਸਤਿਗੁਰ ਦਿਆਲ ਕੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਨਾ ਜਾਇ। (ਪੰਨਾ 149); ਪਰਮਾਤਮ-ਰੂਪ ਦਇਆਲ ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਲੀਲਾ ਸੁਨੋ। (ਪੰਨਾ 152); ਸਤਿਗੁਰ ਸਰਬੰ ਦਿਆਲ ਸੋ ਅਤ ਪਿਆਰੇ ਜਿਹ ਪ੍ਰੀਤ ਹਰਿ। (ਪੰਨਾ 153); ਸਤਿਗੁਰ ਦੀਨ ਦਿਆਲ ਧਰੀ ਕਸੋਟੀ ਸਿਖ ਕੋ। (ਪੰਨਾ 173); ਸਭ ਘਟ ਪੂਰਨ ਸਤਿਗੁਰ ਦਇਆਲ। ਸਰਧਾ ਰਾਖਨਹਾਰ ਦਿਆਲ। (ਪੰਨਾ 185); ਤੀਨ ਲੋਕ ਕੇ ਦੁਖ ਹਰਨ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਦਇਆਲ। (ਪੰਨਾ 252); ਸਤਿਗੁਰ ਅਮਰ ਦਇਆ ਕੇ ਸਿੰਧ। ਅਨਾਥ ਦੀਨ ਕੇ ਬੰਧ। (ਪੰਨਾ 253)।

ਸਚਾ ਪਾਤਿਸਾਹ, ਸੁਘੜੁ ਸੁਜਾਣੁ, ਦਿਆਲੂ, ਜਗਤ ਦੇ ਕਰਤਾਧਰਤਾ, ਸਤਿਗੁਰੂ

ਕਿਆ ਸਾਲਾਹੀ ਸਚੇ ਪਾਤਿਸਾਹ ਜਾਂ ਤੂ ਸੁਘੜੁ ਸੁਜਾਣੁ। (ਪੰਨਾ 149); ਕਰ ਜੋਰ ਬਲੂ ਕੀਨੀ ਅਰਦਾਸ। ਸਚੇ ਪਾਤਸਾਹ ਪੂਰਨ ਸਭ ਆਸ। (ਪੰਨਾ 157); ਦਇਆ-ਸਿੰਧ ਸਤਿਗੁਰ ਹੈ ਰਤਨ ਗਿਆਨ ਭਰਪੂਰ। ਗੁਰ ਬਚਨ ਮਾਨ ਟੁਬਕੀ ਲਵੈ ਪਾਵੈ ਮਾਨਕ ਭੂਰ। (ਪੰਨਾ 261); ਸਤਿਗੁਰ ਅਮਰ ਦਇਆਲ ਹਰਨਿ ਭਰਨ ਕਾਰਨਕਰਨ। (ਪੰਨਾ 272)।

ਨਿਧਰਿਆਂ ਦੀ ਧਿਰ, ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਦਾ ਮਾਣ, ਅੰਤਰਜਾਮੀ, ਸੁਜਾਨ, ਦੇਵੀ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਧਰਮੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜਮਾਂ ਦਾ ਡਰ ਕਟਣ ਵਾਲੇ, ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪੈਜ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਹੋਏ, ਸਤਿ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ, ਤਾਰਨਹਾਰ

ਕਲਿ ਕਿਰਪਾ ਕਾਰਨ ਅਧਮ ਉਧਾਰਨ ਜਮ ਭੈ ਹਾਰਨ ਬਿਰਦ ਬਰੰ। (ਪੰਨਾ 152); ਸਿਖਨ ਸੁਖਨ ਦਾਤਾ ਪੁਰਖ ਬਿਧਾਤਾ ਅਨਭੈ ਰਾਤਾ ਸਤ-ਸਰੰ। (ਪੰਨਾ 152); ਅੰਤਰਜਾਮੀ ਦਇਆਲ ਸਭ ਘਟ ਕੀ ਜਾਨੇ ਪ੍ਰਭੂ। (ਪੰਨਾ 161); ਨਿਧਰਿਆ ਧਿਰ ਅਮਰ ਗੁਰ ਦੇਇ ਨਿਮਾਨੇ ਮਾਨੁ। ਅੰਤਰਜਾਮੀ ਭਗਤ-ਬਸ, ਪ੍ਰਣ-ਪਾਲਨ ਬਿਰਦ ਸੁਜਾਨ। (ਪੰਨਾ 242); ਲੀਲਾ ਸਤਿਗੁਰ ਦਇਆਲ ਕੀ ਕੈਸੇ ਕਹੌ ਬਨਾਇ। ਸੇਸ ਗਨੇਸ ਮਹੇਸ ਸਭ ਨੇਤ ਨੇਤ ਗੁਨ ਗਾਇ। (ਪੰਨਾ 260); ਧੰਨ ਧੰਨ ਗੁਰ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਤਾਰਨਹਾਰ। (ਪੰਨਾ 261)।

3. ਤੋਲਾ ਸਿੰਘ ਭੱਲਾ ਕ੍ਰਿਤ ਗੁਰਰਤਨਾਵਲੀ- ਬਾਬਾ ਤੋਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਬਾਹੜ ਮੱਲ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਬਾਬਾ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ (ਲੇਖਕ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼), ਬਾਬਾ ਬੰਸੀਧਰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਸਨ। ਗੁਰਰਤਨਾਵਲੀ ਦੇ ਕਰਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਰਚੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੰਨ-ਸੰਮਤ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਅਨੁਮਾਨ ਤਹਿਤ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ 1776 ਈ. ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਦਰਜ ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 10 ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਸੰਖਿਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਹਥਲੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਡਾ. ਮਨਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਤੋਲਾ ਸਿੰਘ ਭੱਲਾ, ‘ਗੁਰਰਤਨਾਵਲੀ’, (ਸੰਪਾ.) ਡਾ. ਮਨਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਸੰਪਾਦਕ, 1995, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਵੇਰਵੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪੰਨੇ 80-87 ਤਕ ਦਰਜ ਹਨ।

ਤਮੋਗੁਣ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਆਜਾਦ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ, ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ, ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ

ਆਤਮ ਅਨਭੈ “ਸੁਖ ਸੁ" ਪ੍ਰਕਾਸ॥ ਇਉ ਗੁਰ ਅਮਰ ਭੇਦ ਤੁਮ ਨਾਸ॥ (ਪੰਨਾ 81); ਸਭ ਜੋਤਿਨਿ ਕੀ ਜੋਤਿ ਪ੍ਰਭਿ ਸਭ ਸਕਤਨਿ ਕੀ ਸਕਤਿ॥ ਸਭ ਪ੍ਰਾਨਨਿ ਕੇ ਪ੍ਰਾਨ ਪ੍ਰਭ ਮਨਿ ਕੋ ਮਨਿ ਅਵਿਕਤਿ॥ (ਪੰਨਾ 82); ਨਿਰ ਅਹੰਕਾਰ ਕੇ ਬਿਕਾਰ ਨ ਧਾਰੈ॥ ਜਨਮਿ ਜਰਾਦਿਕ ਦੋਖ ਨਿਵਾਰੈ॥ (ਪੰਨਾ 82); ਤੇ ਅਮਰ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਤਨ ਮੋ ਅਤਨਿ ਹੈ॥ (ਪੰਨਾ 84)।

4. ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼- ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1822 ਈ. ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਲੌਂਗੋਵਾਲ (ਸੰਗਰੂਰ) ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇਸਾਂ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਆਪ 99 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ 1921 ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ (1839 ਈ.) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਉਦਾਸੀ, ਨਿਰਮਲੇ ਆਦਿ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ 131 ਅਧਿਆਇ ਹਨ। ਜੋ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਪੂਰਬਾਰਧ ਵਿਚ 71 ਅਧਿਆਇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਉਤਰਾਰਧ ਵਿਚ 60 ਅਧਿਆਇ ਹਨ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ 1878 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਈ। ਹਥਲੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ, ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' (ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ), (ਸੰਪਾ.) ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਅਕਤੂਬਰ 1970, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਵੇਰਵੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਸਿਰਲੇਖ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ’ ਪੰਨੇ 586-610 ਤਕ ਦਰਜ ਹਨ।

ਕਰੁਨਾਕਰ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ, ਜ਼ਾਹਰ ਪੀਰ, ਈਸ਼੍ਵਰ

ਸੁਨਿ ਤਿਹ ਕਰਨਾ ਰਸ ਕਰੁਨਾਕਰ, ਨਿਜ ਉਰਿ ਕਰਨਾ ਭਰਯੋ। (ਪੰਨਾ 595); ਜਾਨੀ ਜਾਨ ਗੁਰੂ ਦਿਲ ਜਾਨੀ। ਹਰਖ ਸ਼ੋਕ ਬਿਨੁ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ। (ਪੰਨਾ 597); ਜ਼ਾਹਰ ਪੀਰ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀ ਯੁਤ, ਅਮਰ ਦਾਸ ਗੁਰ ਅਬਿ ਹੈਂ। (ਪੰਨਾ 605); ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਤੀਸਰ ਜੁ ਈਸ਼੍ਵਰ ਬਗ ਜਾਨਿ, ਲਯੋ ਸੋ ਬੁਲਾਇ ਢਿਗ ਲਖਿ ਸਭਿ ਭੇਤ ਹੀ॥ (ਪੰਨਾ 609)।

5. ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਚੂੜਾਮਣਿ ਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਨੂਰਦੀਨ ਦੀ ਸਰ੍ਹਾਂ ਤਹਿਸੀਲ ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ 1788 ਈ. ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਤਾ ਰਜਾਦੀ (ਰਾਜ ਕੌਰ) ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਲੜੀਵਾਰ ਜੀਵਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਪੂਰਬਾਰਧ ਵਿਚ 73 ਅਧਿਆਇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਉਤਰਾਰਧ ਵਿਚ 57 ਅਧਿਆਇ ਹਨ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜੀ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ 12 ਮਹੀਨੇ, 2 ਐਨ, 6 ਰੁੱਤਾਂ, 51 ਅੰਸੂ, 51829 ਛੰਦ ਅਤੇ 1152 ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਨੇ 14 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਛਾਪਿਆ। ਹਥਲੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ, ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ' (ਜਿਲਦ ਪੰਜਵੀਂ), ਸੰਪਾ. ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, 1990, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਵੇਰਵੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ‘ਸ੍ਰੀ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਕਥਾ।” ਪੰਨੇ 1367-1624 ਤਕ ਦਰਜ ਹਨ।

ਨਖਸ਼ਿਖ ਵਰਣਨ

ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਕੋਟ ਪ੍ਰਭਾ ਹੈ ਮਹਾਨ ਤਨ,
ਸ਼ੋਭਨ ਹੈ ਸੀਸ, ਦੁਤਿ ਬਾਹੁਨ ਅਜਾਨਕੀ।
ਕੰਬੁ ਗ੍ਰੀਵ, ਲੋਚਨ ਤਿਰੀਛੇ ਤੀਛੇ ਬਾਨ ਮਾਨੋ,
ਤੀਖਨ ਹੈ ਨਾਸਕਾ ਮਹਾਨ ਸੁਖਦਾਨ ਕੀ।
ਅਧਰ ਪ੍ਰਵਾਲ ਲਾਲ, ਸੁੰਦਰ ਬਿਸਾਲ ਭਾਲ,
ਕੁੰਡਲ ਕਪੋਲ ਪਰਡੋਲ ਚੰਚਲਾਨ ਕੀ।
ਕੁੰਤਲ ਸੁਨੀਲੇ ਢੀਲੇ ਛੂਟੇ ਹੈਂ ਛਬੀਲੇ, ਚਟਕੀਲੇ,
ਪਟ ਪੀਲੇ ਫਹਿਰੀਲੇ ਬੇਗਵਾਨ ਕੀ... (ਪੰਨਾ 1551)

ਦੀਨ ਦਿਆਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸੁਖਦਾਤਾ, ਦੇਵੀ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਆਪ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਲਜੁਗ ਦੇ ਪਾਪ ਕਟਣ ਵਾਲੇ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਮੰਦਿਆ ਨੂੰ ਤਾਰੋ, ਸਭਨਾਂ ਜੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਅੰਤਰਜਾਮੀ, ਸਦਾ ਕਾਮਨਾ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਦੁਖਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਇਛਾ ਪੂਰਕ, ਦਾਸਾਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਜੈ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਜੀ, ਸਦਾ ਅਜੈ, ਸਾਡਾ ਸਭਨਾ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਸ਼ੇਰ ਰੂਪ, ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹਲਤ ਪਲਤ ਸਵਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਮ੍ਰਥ ਗੁਰੂ, ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ, ਅਡੋਲ ਚਿਤ, ਦਯਾਵਾਨ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਸਤਿਗੁਰ, ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ, ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਿਧਾਨ

ਥਾਪ ਉਥਾਪਨ ਸਭਿ ਕੇ ਸੰਮ੍ਰਥ, ਪਾਪ ਕਲਾਪ ਖਾਪਿ, ਹਰਿਜਾਪ॥ (ਪੰਨਾ 1437); ਜੈ ਜੈ ਗੁਰਦੇਵਾ, ਅਲਖ ਅਭੇਵਾ, ਸੁਰ ਨਰ ਸੇਵਾ ਦੇਵ ਹਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 1438); ਕਲਿ ਕਲੂਖ ਨਿਕੰਦਨ, ਜਗ ਗੁਰ ਬੰਦਨ, ਤਾਰਹੁ ਮੰਦਨ, ਕਰਿ ਕਰੁਨਾ। (ਪੰਨਾ 1438); ਸਭਿਹਿਨਿ ਕੇ ਸ੍ਵਾਮੀ, ਅੰਤਰਜਾਮੀ ਨਿਤਿ ਨਿਸ਼ਕਾਮੀ ਦੁਖ ਦਰਨਾ। (ਪੰਨਾ 1438); ਉਰਿ ਇੱਛਾਪੂਰਨਿ, ਸ਼ੱਤ੍ਰਨ ਚੂਰਨਿ, ਦਾਸਨਿ ਤੁਰਨਿ ਦੇ ਸਰਨਾ। (ਪੰਨਾ 1438); ਜੈ ਜੈ ਗੁਰ ਅਮਰੰ, ਪਤਿ ਸਭਿ ਅਮਰੰ, ਸਦ ਅਜ ਅਮਰੰ, ਹਮ ਪਰਨਾ॥ (ਪੰਨਾ 1438); ਹਤਿ ਮੋਹ ਮਿਰਗ ਗੁਰ ਸ਼ੁਭਤਿ ਸਿੰਘ। (ਪੰਨਾ 1438); ਹਲਤੁ ਪਲਤ ਕਰਤੇ ਸਫਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕੋ ਪਾਏ। (ਪੰਨਾ 1440); ਜਿਨ ਕੇ ਸਮ ਨ ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜੂ ਆਪਿ ਡੁਬਤਿ ਸੋ ਕਰੇ ਜਹਾਜੂ॥ (ਪੰਨਾ 1460); ਹਰਖ ਨ, ਸ਼ੋਕ ਨ, ਰਹੈਂ ਸਮਾਨ। ਸ੍ਰੀ ਸਤਿਗੁਰ ਉਰ ਛਿਮਾ ਨਿਧਾਨ। (ਪੰਨਾ 1472); ਸਭਿ ਪਰ ਦਯਾਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿ ਕੋ ਠਾਨਹਿਂ॥ (ਪੰਨਾ 1472); ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਗੁਰ ਨੇ ਜਾਨਾ। (ਪੰਨਾ 1472); ਸਤਿਗੁਰ ਨੇ ਕੀ ਮਹਿਮਾ ਕੋ ਜਾਨਹਿ। (ਪੰਨਾ 1472); ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਗੁਰ ਅਮਰ ਜਿ ਹੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 1551); ਅਧਿਕ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਨ ਦੁਖ ਦਿਖ ਸੱਕਈਂ। (ਪੰਨਾ 1564); ਮੈਂ ਮਤਿ ਹੀ ਸਕਯੋ ਨਹਿਂ ਜਾਨਿ। ਬਹੁਰ ਬਤਾਵਹੁ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਿਧਾਨ। (ਪੰਨਾ 1569); ਸਤਿਗੁਰ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਜੀ ਦਯਾ ਸਿੰਧੁ ਸਿਰਮੌਰ। ਅਧਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਿ ਜਗ ਭਏ ਸਮ ਨਹਿਂਕੋ ਕਿਤ ਔਰ॥ (ਪੰਨਾ 1600)।

ਸਾਰ: ਉਪਰੋਕਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੁੱਲ 57 ਉੱਚਤਮ ਗੁਣਵਾਚਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਨ ਦਿਆਲ, ਸਤਿਗੁਰ, ਸਚਾ ਪਾਤਿਸਾਹ, ਸੁਘੜੁ ਸੁਜਾਣੁ, ਦਿਆਲੂ, ਜਗਤ ਦੇ ਕਰਤਾ-ਧਰਤਾ, ਸਤਿਗੁਰੂ, ਨਿਧਰਿਆਂ ਦੀ ਧਿਰ, ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਦਾ ਮਾਣ, ਅੰਤਰਜਾਮੀ, ਸੁਜਾਨ, ਅਧਰਮੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜਮਾਂ ਦਾ ਡਰ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ, ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪੈਜ ਰਖਣ ਵਾਲੇ, ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਹੋਏ, ਸਤਿ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ, ਤਾਰਨਹਾਰ, ਤਮੋਗੁਣ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ, ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ, ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਦੈਵੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।