‘ਦਲ ਖਾਲਸਾ’ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਆਗੂ ਤੇ ਰਿਆਸਤ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਤੇ ਸਮਝਣ ਵਾਸਤੇ ਰਾਮ ਸੁਖ ਰਾਓ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ‘ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਬਿਨੋਦ’ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਰਦਾਰ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ (18011837 ਈ.) ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇਕ ਕਾਪੀ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਆਰਕਾਈਵਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਖਰੜਾ ਨੰ: ਐਮ/772 ਅਧੀਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਰਾਮ ਸੁਖ ਰਾਓ ਦੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਗਿਆਤ ਸੋਮਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੰਮਤ 1841 (1790 ਈ.) ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ, ਸਰਦਾਰ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁੰਵਰ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜਕ ਵਰਣ-ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਮ ਸੁਖ ਰਾਓ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ ਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਮੱਤ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਸੀ। ਫ਼ਾਰਸੀ, ਉਰਦੂ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਬ੍ਰਜ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਉਹ ਚੰਗਾ ਗਿਆਤਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਲਿਆਕਤ, ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਦਿਆਨਤਦਾਰੀ ਦੇ ਦਮ 'ਤੇ ਹੀ ਉਹ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰਾਂ (ਸਰਦਾਰ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਤੇ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ), ਦਾ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਦਰਬਾਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਭਵਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਲਿਆਕਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸਰਦਾਰ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਵਾਸਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਫਲਸਰੂਪ, ਰਾਮ ਸੁਖ ਰਾਓ ਨੇ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਰਾਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਤਿੰਨ ਗ੍ਰੰਥ: ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਬਿਨੋਦ, ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਚੰਦ੍ਰੋਦਯ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਤਾਪ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਲਿਖੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਆਰਕਾਈਵਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।

ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ‘ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਬਿਨੋਦ' ਵਿਚਲੀਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਭਰਤਪੁਰੀਏ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਰਾਮ ਸੁਖ ਰਾਓ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਨੇ ‘ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ, 1760 ਈ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1772 ਈ. ਤਕ, ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ (ਗੰਗਾ ਜਮਨਾ ਦੁਆਬ), ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਵਾਰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। 1760 ਈ. ਵਿਚ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਤੇ ਦੂਸਰੀ ਵਾਰ ਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਭਰਤਪੁਰੀਏ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਹਿੱਤ। 1764- 65 ਈ. ਵਿਚ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਜੀਬੋਦੌਲਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਦਦ ਕਰਨ ਹਿੱਤ; 1765- 66 ਈ. ਵਿਚ ਚੌਥੀ ਵਾਰ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਪਠਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਅਤੇ ਰਾਜਪੁਤਾਨੇ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ (ਬੀਕਾਨੇਰ, ਜੈਪੁਰ ਆਦਿ) ਤੋਂ ਟਕੇ ਵਸੂਲਣ ਹਿੱਤ ਪੰਜਵੀਂ ਵਾਰ 1766-67 ਈ. ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਨਜਰਾਨੇ ਵਸੂਲਣ ਹਿੱਤ ਜਮਨਾ ਪਾਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਛੇਵੀਂ ਮੁਹਿੰਮ (1768 ਈ.) ਦੌਰਾਨ ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ ਲੁੱਟਿਆ ਸੀ। 1771-72 ਈ. ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਸੱਤਵੀਂ ਵਾਰ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਸੁੱਖ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਦਾ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਤੇ ਇਹ ਆਖਰੀ ਹਮਲਾ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਮੰਤਵ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਜਿਚ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸੀ। ਅਤੇ

ਫਰਵਰੀ, 1764 ਈ. ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਭਰਤਪੁਰੀਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਕੀਲ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਭੇਜੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਕੀਲਾਂ ਰਾਹੀ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਕਰੇ। ਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਮੇਵਾਤ ਦੇ ਖਿੱਤੇ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਲਖਗੀਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਵਿਚ ਬਲੋਚ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਬਸਤੀਆਂ ਸਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਝੱਜਰ ਤੇ ਹਸਨ ਅਲੀ ਖਾਂ, ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਤੇ ਤਾਜ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਬਲੋਚ, ਤਾਰੂ ਤੇ ਅਸਦਉਲਾ ਖਾਂ ਬਲੋਚ, ਫਰਖ ਨਗਰ ਤੇ ਮੂਸਵੀ ਖਾਂ ਬਲੋਚ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੂਸਵੀ ਖਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਬਲੋਚ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਦੀ ਰਾਜ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਡਰਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਲੋਚ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਲੋਚ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਖੈਰ, ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਬਲੋਚਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ 25 ਦਸੰਬਰ, 1763 ਈ. ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਬਲੋਚ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਪਰੰਤ, ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਭੱਜ ਕੇ ਮੂਸਵੀ ਖਾਂ ਕੋਲ ਫਰਖ ਨਗਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਰਖ ਨਗਰ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਮੂਸਵੀ ਖਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ (ਸੈਦ ਖਾਂ) ਉੱਥੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਦੂਜਾ ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਦੋ ਵਿਕਲਪ ਸਨ: ਪਹਿਲਾ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰੇ ਤੇ ਇਹ ਕਿ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਕੀਤਿਆਂ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਨੇ ਦੂਸਰੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਤੇ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਵੀ ਸਹੀ ਸਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਲਬੂਤੇ 'ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ। ਸੋ ਉਸ ਨੇ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਪਾਸ ਹਰਜੀ ਮੱਲ ਰੇਬਾਰੀ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ।

ਹਰਜੀ ਮੱਲ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਪੰਜ ਘੋੜੇ ਤੇ ਗਿਆਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੌਰਾਨ ਹਰਜੀ ਮੱਲ ਨੇ ਸੈਦ ਖਾਂ ਬਲੋਚ (ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ) ਹੱਥੋਂ ਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸਾਰੀ ਵਿਥਿਆ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦੱਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਰਾਜਾ ਜੀ ਖੁਦ ਵੀ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਬੇਹੱਦ ਅਫਸੋਸ ਹੈ। ਅਗਰ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਨੇ ਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਦੇ ਹਤਿਆਰੇ ਸੈਦ ਖਾਂ ਬਲੋਚ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ।

ਨਹਰਜੀ ਮੱਲ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਮੁਸਾਹਿਬ, ਮਦਾਰੀ ਖਾਂ ਮੇਵਾਤੀਆ ਤੇ ਹਿੰਮਤਗਿਰ ਸਨਿਆਸੀ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਵਧੀਆ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦੋ ਘੋੜੇ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਸਮ ਖਾਧੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਓਨਾ ਚਿਰ ਉਹ ਭਰਤਪੁਰ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠੇਗਾ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਦੇ ਹਤਿਆਰੇ ਸੈਦ ਖਾਂ ਬਲੋਚ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਕੀਲਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਗਰ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਰਾਜਾ ਜੀ ਦੇ ਮਨਸੂਬੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਜੀ ਖੁਦ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਨ। ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਕੀਲਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੋ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ, ਇਹ ਕਿ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜੀ ਦਾ ਬਾਪ ਮਾਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਅਦੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਰਕਮ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਪਿਛਲੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਲਿਹਾਜ਼ਾ, ਉਹ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮਨਸੂਬੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ। ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਕੀਲਾਂ ਨੂੰ ਰੁਖ਼ਸਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਇਲ (ਅਲੀਗੜ੍ਹ) ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਿਲੇ। ਰਾਮ ਸੁਖ ਰਾਓ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਕੋਇਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਿਰ ਹਿੰਮਤਗਿਰ ਸਨਿਆਸੀ; ਹਰਜੀ ਮੱਲ ਤੇ ਮਦਾਰੀ ਖਾਂ ਨੂੰ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਾਸਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜੋ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਨੇ ਜਦ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਮਦ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਵੱਲ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਗਜਪਤਿ ਸਿੰਘ (ਜੀਂਦ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਜੀ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਘੋੜੇ ਤੇ ਤੋਹਫੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰ ਕੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੱਧਾ। ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਰਾਜਾ, ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਸੈਦ ਖਾਂ ਤੇ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਰਾਮ ਸੁਖ ਰਾਓ ਅਨੁਸਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਗਰ ਆਪ ਕਹੋ ਤਾਂ ਮਰਹੱਟੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗੱਠਜੋੜ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਅਵੱਸ਼ ਹੀ ਪਠਾਣ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਨਵਾਬਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਵੇਗਾ। ਇਸ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਣੀ ਵਾਜਿਬ ਹੈ।੯ ਇੱਥੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਰਾਮ ਸੁਖ ਰਾਓ ਨੂੰ ਟੱਪਲਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਖੁਸ਼ਨੂਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਰਹੱਟਾ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਲਸਰੂਪ, ਮਲਹਾਰ ਰਾਉ ਹੋਲਕਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਮਰਹੱਟੇ ਸਿਪਾਹੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਵੰਬਰ 1764 ਈ. ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਰਲ ਚੁੱਕੇ ਸਨਾੰ ਅਸਲ ਵਿਚ, ਮਲਹਾਰ ਰਾਉ ਦੀ ਦੋਗਲੀ ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਤੋਂ ਮਦਦ ਲੈਣ ਦੀ ਸੋਚੀ ਸੀ। ਖੈਰ, ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਤੋਹਫੇ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੁਖ਼ਸਤ ਕੀਤਾ। ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕਵੰਜਾ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਰੇ ਮੁਖੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਡ-ਅੱਡ ਅਤੇ ਨਿਹੰਗਾਂ ਤੇ ਰਬਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੁਪਏ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। ਉਪਰੰਤ, ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਰਹੱਟੇ ਸਰਦਾਰ, ਮਹਾਂ ਜੀ ਸਿੰਧੀਆ, ਰਾਘੋ ਜੀ, ਮਲਹਾਰ ਰਾਉ ਹੋਲਕਰ ਤੇ ਤੁਕੋ ਜੀ, ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਲਾਕਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ’ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤਿੰਨਾਂ ਡੇਰਿਆਂ: ਮਰਹੱਟਿਆਂ, ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁਲਾਕਾਤ ਲਈ ਫਰਸ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਰਾਮ ਸੁਖ ਰਾਓ ਨੇ ਇਸ ਤਿੰਨ ਧਿਰੀ ਮੀਟਿੰਗ ਨੂੰ ਬੜੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਸਾਰੀ ਤਫ਼ਸੀਲ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਇਹੀ ਸੀ ਕਿ ਤਿੰਨਾਂ ਮੁਖੀਆਂ ਨੇ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਖਿਲਾਫ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੜਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ-ਪੂਰਕ ਸਿਰੇ ਲਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ ਤਰੀਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ।

ਆਪਣੇ ਵਿਰੁੱਧ ਤਿਕੋਣੇ ਗੱਠਜੋੜ ਦਾ ਪਤਾ ਜਦ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਰੀ ਕੀਤਿਆਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਦਿੱਲਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ। ਦਿੱਲਾ ਰਾਮ ਨੇ ਇਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਹੁੰਡੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤੇ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅਗਰ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਭਰਤਪੁਰੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾ ਕਰਨ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਹੋਰ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤੇ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਦੀ ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ 'ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਨੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਬੁਲਾਈ। ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਵਿਚਾਰਵਿਟਾਂਦਰੇ ਉਪਰੰਤ ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਕ ਮੱਤ ਹੋ ਕੇ ਨਜੀਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਆਖਰ, ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਦਿੱਲਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਦਾ ਕਾਤਲ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਹੈ ਉਤਨੀ ਦੇਰ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਕਲਪ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਡੀ ਸਾਂਝ ਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਨਾਲ ਸੀ, ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ। ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਿੱਲਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦਾ ਵਚਨ ਦੇ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਹਾਂ ਅਗਰ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਬਲੋਚ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਤੇ ਰਾਜਾ ਜੀ ਦੀ ਸੁਲਾਹ ਬਾਰੇ ਗੌਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜੇ ਦਿੱਲਾ ਰਾਮ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੁਬਾਰਾ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅਗਰ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਅਮੀਰਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਲਈ ਰਜਾਮੰਦ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਪਲੀਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰਾਜੇ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਵਕੀਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਦਾ ਵਕਤ ਨਹੀਂ, ਤੁਸੀਂ ਜਾ ਕੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰੋ। ਤੀਸਰੇ ਰੋਜ਼ ਨੂੰ ਫੌਜਾਂ ਕੂਚ ਕਰਨਗੀਆਂ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਲੜਾਈ ਆਵੱਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ।

ਜਦ ਦਿੱਲਾ ਰਾਮ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਦੱਸੀ ਤਾਂ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਇਆ। ਉਪਰੰਤ, ਉਸ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਅਮੀਰਾਂ ਤੇ ਰੁਹੇਲੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਦਦ ਵਾਸਤੇ ਸੱਦ ਲਿਆ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣਾ ਏਲਚੀ ਕਾਬਲ ਰਵਾਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂਕਿ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਕਟਮਈ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਕੇ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਡੇਰਾ ਜਮਾ ਲਿਆ ਤਾਂਕਿ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਤੋਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਨਵੰਬਰ, 1764 ਈ. ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ, ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਤੇ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਜਾ ਘੇਰਿਆ। ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਡੇਰੇ ਲਾ ਦਿੱਤੇ। ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਜਮਨਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ, ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਤੇ ਤੀਸਰੇ ਨੂੰ ਅਜਮੇਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਫੌਜਾਂ ਆ ਡਟੀਆਂ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਰਫੋਂ ਅਮੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਪਾਸ ਭੇਜਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਅਮੀਰਾਂ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਲਾਮਤ ਸਾਲਸੀ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਭਰਤਪੁਰੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾ ਕਰੋ। ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਅਮੀਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਸੈਦ ਖਾਂ ਬਲੋਚ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਉਦੋਂ ਤਕ ਕੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਉਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।

ਰਾਮ ਸੁਖ ਰਾਓ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਫੌਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਈਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਪੂਰਵਕ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਅਸਧਾਰਨ ਬੀਰਤਾ ਦਿਖਾਈ ਸੀ। ਪਰ ਜਵਹਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਹਰੇਕ ਮੁੱਠ-ਭੇੜ ਤੇ ਗਹਿਹੱਚ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਬਲਵਾਨਗੀ ਵਿਖਾਈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੋਹਾਂ ਫੌਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਗਹਿਗੱਚ ਲੜਾਈ ਹੋਈ।

ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਾਬਤਾ ਖਾਂ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਅਸਮਾਨ ਖਾਂ ਤੇ ਸੁਲਤਾਨ ਖਾਂ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮਰਹੱਟੇ ਸਿਪਾਹੀ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦਕਿ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਗਜਪਤਿ ਸਿੰਘ, ਕੁਸ਼ਾਲ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ, ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਸਿੰਘ, ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਆਦਿ ਸਨ, ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪਿਛਾਂਹ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਮੋੜਨਾ। ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਘਮਸਾਨ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚੋਂ ਖਦੇੜਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਏ। ਉਧਰ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਈਆਂ ਝੜਪਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਜਾ ਗਜਪਤਿ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਮੁਸਾਹਿਬ, ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁਸਾਹਿਬ, ਮੱਜਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਵੀਰੂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੇਟੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਵੀ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਸਿੱਟੇ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਡੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਫਿਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਵਕੀਲ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਲਾਮਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਫਸਾਦ ਮਕੂਫ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵੀ ਨੇਕ ਨਾਮੀ ਮਿਲੇਗੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਏਲਚੀਆਂ ਨੂੰ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਗਰ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ ਇੱਥੋਂ ਉਠਾ ਲੈਣਗੇ।

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਏਲਚੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਟੁਕ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਉਪਰੰਤ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਦੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਬੀੜ ਕੇ ਆਪ ਉਸ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਇਸ ਤਰਫ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਗਿਰਦ ਡੇਰੇ ਜਮਾ ਲਏ। ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਦਾ ਡੇਰਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਪੁਰੇ ਸੀ ਜਦ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਦਾ ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਦੀ ਸਰਾਂ ਵਿਚ। ਉਧਰ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਮਜਨੂੰ ਦੇ ਟਿੱਲੇ ਦੇ ਲਾਗੇ ਡਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਸੁਖ ਰਾਓ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਾਰ ਦਿਨ ਤਕ ਦੋਹਾਂ ਤਰਫਾਂ ਤੋਂ ਫੌਜਾਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਡੇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਡਟੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਪੰਜਵੇਂ ਰੋਜ਼ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਤੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਧਰ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਤੇ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਦੀਆਂ ਫੌਜੀ ਟੁੱਕੜੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਝੜਪਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਮਰਹੱਟੇ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲਿਆ। ਜਦ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਨੇ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਝਟਪਟ ਮਲਹਾਰ ਰਾਉ ਹੋਲਕਰ ਦੀ ਮਦਦ ਤੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖੁਦ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਕੇ ਲੜਾਈ ਦਾ ਪਾਸਾ ਪਲਟ ਦਿੱਤਾ। ਮਰਹੱਟੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਮਦਦ ਤੇ ਤੀਰ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਿਫਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਤਸ਼ਰੀਫ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਐਨ ਉਸੇ ਵਕਤ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪੁੱਜ ਗਿਆ। ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਫਤਿਹ ਤੇ ਨਮੋਸ਼ੀ (ਹਾਰ) ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਸੇ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਸਾਰੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤਿੰਨਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਮਜਨੂੰ ਦੇ ਟਿੱਲੇ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਇਹ ਮਤਾ ਪਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਗਲੀ ਲੜਾਈ ਨਜ਼ੀਬ ਦੇ ਡੇਰੇ ਲੜੀ ਜਾਵੇ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮਜਨੂੰ ਦੇ ਟਿੱਲੇ ’ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਨਜੀਬ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਸਨ, ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਿਨ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤੋਪਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤੀਰਾਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਨੇਜਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ। ਜਦ ਨਜ਼ੀਬ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਲੜਾਈ ਚਾਰ-ਚੁਫੇਰੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਹੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਰਸਤਿਆਂ ਦੀ ਕਰੜੀ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਆਪ ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਵਿਚ ਮਸ਼ਰੂਫ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਿਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਬੰਦੂਕਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਬਹੁਤ ਸ਼ਲਾਘਾ ਹੋਈ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਡੇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਕੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਫਤਿਹ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ।

ਉਪਰੰਤ ਮਲਹਾਰ ਰਾਉ ਹੋਲਕਰ ਤੇ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਪੂਰਬ ' ਵੱਲ ਦਰਿਆ ਜਮਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਡੇਰੇ ਜਮਾ ਲਏ। ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਨੇ ਅਮਾਨ ਖਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲੰਦ ਬਾਗ ਵਿਚ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰਕੇ ਆਪ ਕਰਮੂਦੀਨ ਦੇ ਮਹੱਲ ਵਿਚ ਜਾ ਬਿਰਾਜਿਆ; ਜਦਕਿ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਡਟ ਗਏ। ਖ਼ੈਰ, ਪਹਿਰ ਰਾਤ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਨੇ ਨਜ਼ੀਬ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ 'ਤੇ ਗੋਲੇ ਦਾਗਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਅਮਾਨ ਖਾਂ ਨੇ ਸੂਹੀਏ ਭੇਜ ਕੇ ਇਹ ਪਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੋਲੇ ਕਿਸ ਪਾਸਿਓਂ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਰੜੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੂਹੀਏ ਉਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਨਾ ਵਧ ਸਕੇ। ਉਪਰੰਤ, ਅਮਾਨ ਖਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਫੌਜੀ ਦਸਤੇ ਉਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀ ਦਸਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਖੋਹ ਲਏ ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਭੱਜ ਉਠੇ। ਇਸ ਦਿਨ ਤਿੰਨ ਪਹਿਰ ਗਹਿਗੱਚ ਲੜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਨਜੀਬ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਨੇ ਪੇਰੋਸ਼ਾਹ ਕੀ ਲੱਠ ਤੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਪੁਰਾ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਉਧਰ ਮਰਹੱਟੇ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਬੁਲੰਦ ਬਾਗ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਸਿਰਤੋੜ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਰਹੱਟੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਮਤਾ ਪਕਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਕਿਤਨੇ ਵੀ ਜਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਬਾਗ ਦਾ ਦਰਮਿਆਨ ਦੇਖੇ ਬਿਨਾ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਮੁੜਨਾ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਨੇ ਉਸ ਦਿਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅਗਰ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਅਫ਼ਗਾਨ ਕਾਇਮ ਰਹੇ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਕੋਈ ਸ਼ੋਭਾ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਪਰੰਤ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਵੀ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਬੁਲੰਦ ਬਾਗ ’ਤੇ ਇਕ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹੱਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਲਸਰੂਪ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਮਸਾਨ ਮੱਚਿਆ। ਅਮਾਨ ਖਾਂ ਖੁਦ ਲੜਦਾ-ਲੜਦਾ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀ ਮਰਵਾ ਬੈਠਾ। ਪਰ ਉਹ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਡੋਲਿਆ ਤੇ ਬੇਖੌਫ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਆਖਰ ਉਸ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕਲਵੰਜੇ ਖਲੋਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ’ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਸੀ। ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦਾ ਘੋੜਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਇਕ ਪਾਸੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਲੜਾਈ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਅਮਾਨ ਖਾਂ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਅਮਾਨ ਖਾਂ ਨੂੰ ਜੱਫਾ ਮਾਰ ਲਿਆ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮਾਨ ਖਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਮਲਹਾਰ ਰਾਉ ਦਾ ਹਾਥੀ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਅਮਾਨ ਖਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਹਾਥੀ ’ਤੇ ਬੈਠਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮਲਹਾਰ ਰਾਉ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਲਹਾਰ ਰਾਉ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਲੈ ਗਏ। ਅਮਾਨ ਖਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜਦ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਤਾਂ ਉਹ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਭੱਜ ਗਈਆਂ। ਜਦ ਇਸ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਫੌਜਾਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਡੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਟ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਏਲਚੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅਮਾਨ ਖਾਂ ਨੂੰ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਤੋਂ ਛਡਵਾ ਦੇਣ। ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਕਰਵਾਈ ਕਿ ਉਹ ਅਮਾਨ ਖਾਂ ਨੂੰ ਛਡਵਾ ਕੇ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਪਾਸ ਭੇਜ ਦੇਣਗੇ।

ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਿੰਮਤ ਗਿਰ ਗੁਸਾਈ (ਸਨਿਆਸੀ) ਨੂੰ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰ ਪਾਸ ਭੇਜਿਆ। ਹਿੰਮਤਗਿਰ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅਮਾਨ ਖਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨੀਯਤ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਮਤਗਿਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਵਾਜਿਬ ਨਹੀਂ। ਖੈਰ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਦੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਮਜਨੂੰ ਦੇ ਟਿੱਲੇ ਵਿਖੇ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਮਾਨ ਖਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਟਾਂਦਰਾ ਹੋਇਆ। ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਸੀ ਕਿ ਅਮਾਨ ਖਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈ ਸਕੇ। ਇਸ ਤੇ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਸਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੇ। ਮਲਹਾਰ ਰਾਉ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਸੀ ਕਿ ਅਮਾਨ ਖਾਂ ਨੂੰ ਯਰਗ ਮਾਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤ ਕੇ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਕੋਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਇਵਜ਼ ਵਿਚ ਚੋਖੀ ਰਕਮ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕ ਫੈਸਲਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਪਏ ਲੈਣੇ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਬੇਹਤਰ ਇਹੀ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਅਮਾਨ ਖਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਡੇਰੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਮਲਹਾਰ ਰਾਉ ਨੂੰ ਆਖਰ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਣੀ ਹੀ ਪਈ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅਮਾਨ ਖਾਂ ਨੂੰ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਡੇਰੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕੁਝ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਅਮਾਨ ਖਾਂ ਨੂੰ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਦੇ ਡੇਰੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਨਜੀਬ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਤਾਰੀਫ਼ ਕੀਤੀ ਤੇ ਹਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁਰੱਸਾ ਜੇਵਰ (ਮੋਤੀਆਂ ਜੜਿਆ ਗਹਿਣਾ) ਤੇ ਘੋੜਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਸੁਖ ਰਾਓ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਮਰਹੱਟੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਜਿਤਨੀ ਵੀ ਜਲਦੀ ਹੋ ਸਕੇ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਨਾਲ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਵੋ।

ਜਦ ਇਹ ਅਫ਼ਵਾਹ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਦੀ ਕੰਨੀਂ ਪਈ ਕਿ ਮਰਹੱਟੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਫਿਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਤੇ ਮਰਹੱਟੇ ਫਿਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਤੇ ਆ ਖਲੋਤੇ। ਨਤੀਜਤਨ, ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗਹਿ-ਗੱਚ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਉਪਰੰਤ, ਨਜੀਬ ਦੇ ਆਮੀਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮਾਨ ਖਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਉਸ ਦੇ ਡੇਰੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਅਮੀਰਾਂ ਦੀ ਇਸ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਨਜੀਬ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਟਾਲ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਵੀਹ ਦਿਨ ਹੋਰ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਨਜੀਬ ਦੇ ਸਾਥੀ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਨ ਤੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੁਲਾਹ ਕਰ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਖੈਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਨੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਫਿਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦਿਨ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਾਬਤਾ ਖਾਂ, ਸੁਲਤਾਨ ਖਾਂ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੇ ਨਵਾਬ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦ ਕਿ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਉਮਰਾਗਿਰ, ਹਿੰਮਤ ਬਹਾਦਰ, ਮਦਾਰੀ ਖਾਂ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਬਖਸ਼ੀ ਆਦਿ ਲੜੇ। ਮਰਹੱਟਾ ਫੌਜਾਂ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਵੀ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਫਗਾਨ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਲੜਿਆ। ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਇਤਿਹਾਦੀ ਫੌਜਾਂ ਅੱਗੇ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਨਾ ਟਿਕ ਸਕੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਪਹਾੜਗੰਜ ਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਡੀ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਇਸਦੇ ਇਰਦਗਿਰਦ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਖੂਬ ਲੁੱਟਿਆ।” ਉਪਰੰਤ, ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਐਨੀ ਤਕੜੀ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਨਾ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਅੰਦਰ ਜਾ ਸਕੇ ਤੇ ਨਾ ਬਾਹਰ ਆ ਸਕੇ। ਇਸ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਜੀਣਾ ਦੁਭਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਖਰ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਵਫਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਲਾਮਤ ! ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਇਸ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਜਾਤ ਦਿਵਾਉਣ। ਫਲਸਰੂਪ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਏਲਚੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਤੇ ਬਾਕੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਲਾਮਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨਜੀਬ ਨਾਲ ਸੁਲਾਹ ਕਰ ਲਵੋ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਤਰਫ਼ੋਂ ਕਿਸੇ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਭੇਜੋ ਤਾਂ ਨਜੀਬ ਖਾਂ ਮੁਲਾਕਾਤ ਲਈ ਆਵੇ। ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸਲਾਹ ਕਰ ਕੇ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਨਾਲ ਸੁਲਾਹ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਨੇ ਮਲਹਾਰ ਰਾਉ ਹੋਲਕਰ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਗੰਢ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੁਝ ਸਾਥੀ ਵੀ ਦਿਲੋਂ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਮਦਰਦੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਝਟਪਟ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ। ਖੈਰ, ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਨੇ ਰਾਜਾ ਗਜਪਤਿ ਸਿੰਘ ਮਨਸਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਰਦਾਰ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਵੱਲ ਭੇਜੇ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ। ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨੀਯਤ ਸੀ ਕਿ ਨਜੀਬ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪ ਬੁਲਾਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਗਲਤ ਹੈ ਸੋ ਇਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਜਾਇਜ ਨਹੀਂ; ਖੈਰ, ਪੰਦਰਾਂ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਕੋਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਨੇ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਵਤੀਰੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਰੰਜ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਲਚਾਰਗੀ ਵੱਸ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿ ਲਿਆ। ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦ ਹੁਣ ਸੁਲਾਹ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਮੁਨਾਸਬ ਨਹੀਂ। ਦੂਜਾ, ਖ਼ਬਰ ਹੈ ਕਿ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ ਸੋ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਲਈ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੋਂ ਕੂਚ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਨਾਲ ਹੀ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਘਬਰਾਏ ਨਾ, ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਉਸ ਦੇ ਫਿਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਵਚਨ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਨੇ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਅਲਵਿਦਾ ਲਈ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ।