ਵਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼: ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ 25 ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਪਰ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਰਚਨਾ ‘ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਪ੍ਰਦੀਪਕਾ’ ਜਿਹੜੀ ਸੰਨ 1891 ਈ. ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ। ਸੋ ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ (ੳ) ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਭਾਗ (ਅ) ਹਥਲੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

(ੳ) ਜੀਵਨ : ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸ. ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਦੁਲਟ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਮਾਈ ਦੇਸਾਂ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ 1822 ਈ. ਨੂੰ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਸਬੇ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਦੁਲਟ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਸੀ। ਇਹ ਦੁਲਟ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬਣੇ। ਦੁਲਟਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਲਟਾਂ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਤਨ, ਮਨ, ਧਨ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਬਚਪਨ ਬੜੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ। ਘਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਚੰਗੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ 18-19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਪਟਿਆਲਾ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ।1849 ਬਿਕ੍ਰਮੀ 'ਚ ਜੀਂਦ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਈ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੋ ਫੌਜੀ ਟੁੱਕੜੀ ਭੇਜੀ ਸੀ, ਉਸ ਵਿਚ ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਲੱਤ ਨਕਾਰਾ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਫੌਜੀ ਨੌਕਰੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ ਵੀ ਵਧ ਗਈ।

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਕੰਮ-ਧੰਦਾ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਦਕਾ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1880 ਈ. ਵਿਚ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਦੀ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। 1891-92 ਈ. ਵਿਚ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗ, ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਿਮਾਰ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਪਾਸ ਆ ਗਏ। 9 ਮਾਰਚ, 1908 ਈ. ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਕਰਵਾਇਆ। ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਵੱਲੋਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਲਈ ਇਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ' ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੱਡੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ‘ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਪ੍ਰਦੀਪਕਾ, ਗੁਰਧਾਮ ਸੰਗ੍ਰਹ, ਖਾਲਸਾ ਧਰਮ ਪਤਿਤ ਪਾਵਨ, ਤਵਾਰੀਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਵਾਰੀਖ ਲਾਹੌਰ, ਰਿਪੁਦਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਭੁਪਿੰਦਰਾ ਨੰਦ, ਇਤਿਹਾਸ ਰਿਆਸਤ ਬਾਗੜੀਆਂ, ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਰਤਕ' ਆਦਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਣਛਪੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਸਨ।

ਇਹ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਸਖ਼ਤ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲ ਕੇ 24 ਸਤੰਬਰ, 1921 ਈ. ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

(ਅ) ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਪ੍ਰਦੀਪਕਾ:- ‘ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਪ੍ਰਦੀਪਕਾ' (1891 ਈ.) 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਖਤ ਪੱਥਰ ਛਾਪ ਨਾਲ 100 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਛਪੀ। ਇਸ ਦੇ ਹਰ ਪੰਨੇ ’ਤੇ 21 ਸਤਰਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮੂਲ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚਕਰਵਰਤੀ ਜੀ ਨੇ 1962 ਈ. ਵਿਚ 88 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਹ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਹਿਮ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਨਿਰਮਲ ਰਹਿਤ ਮਰਿਯਾਦਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ‘ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਪ੍ਰਦੀਪਕਾ, ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਰਚਿਤ ਹੈ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸਾਫ-ਸੁਥਰੀ ਅਤੇ ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਵਿਆਖਿਆ:- ਮੰਗਲਾ ਚਰਣ ਨਾਲ ‘ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਪ੍ਰਦੀਪਕਾ' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤ, ਓਟ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਖ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਪੰਥ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕੇ ਦੂਰ ਕਰਨ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਅਥ “ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਪ੍ਰਦੀਪਕਾ”

ਲਿਖਯਤੇ ॥:- ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਫੀ ਸ਼ੰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਕਈ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਵਰੋਸਾਇਆ ਪੰਥ ਹੈ ਕਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਸੇਵਕ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਰਹੇ ਉਹ ਸਿੱਖ ਕਹਾਉਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਛੱਡ ਕੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਣਦੇ ਰਹੇ ਉਹ ਨਿਰਮਲੇ ਸਿੱਖ ਅਖਵਾਏ।

ਨਿਰਮਲੇ ਸਿੱਖ, ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਸਿੱਖ ਤੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਇੱਕ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਹਿਤ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ ਪਰ ਖਾਣ, ਪਾਣ, ਪਹਿਨਣ, ਗੁਫਤਾਰ, ਦਸਤਾਰ, ਰਫਤਾਰ, ਅਚਾਰ ਵਿਚ ਕੁਝ-ਕੁਝ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਛਹਿਰਾ, ਕੜਾ, ਕਿਰਪਾਨ, ਕੇਸ, ਕੰਘਾ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਰਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਅਥ ਕਥਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ॥ (ਸਾਖੀ 1) ਇਸ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਭਾਈ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਮ ਕੌਰ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਸਾਧੂ ਬਣਨਾ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸ ਪੰਥ ਵਿਚ ਸਾਧੂ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਦਾਸੀ ਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਪੰਥ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ ਪਰ ਕੇਸਧਾਰੀ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭੇਖਧਾਰੀ ਪੰਥ ਨੂੰ ਛੱਡ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਭੇਖਧਾਰੀ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਕੇਸਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿੱਖੀ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ :

ਖਸਮੁ ਛੋਡਿ ਦੂਜੈ ਲਗੇ ਡੁਬੇ ਸੇ ਵਣਜਾਰਿਆ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 470)

ਇਸ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਸਾਹਿਬ ਰਾਮ ਕੌਰ ਜੀ ਹੋਰਨਾਂ ਪੰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਜੋ ਔਗੁਣ ਸਨ ਉਹ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਸ, ਮਦਰਾ, ਤੰਬਾਕੂ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ :

ਅਲੁ ਮਲੁ ਖਾਈ ਸਿਰਿ ਛਾਈ ਪਾਈ ॥
ਮੂਰਖਿ ਅੰਧੈ ਪਤਿ ਗਵਾਈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 467)

ਅੱਗੇ ਰਾਮ ਕੌਰ ਜੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਰਹਿਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਡਭਾਗੀ ਪੁਰਸ਼ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਵਿਚ ਸੰਤ ਬਾਣਾ ਧਾਰਨ ਕਰ, ਸ਼ਬਦ ਵੀਚਾਰ ਅਤੇ ਸਤਿਸੰਗ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਸੰਤ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਕੀ ਉਦਾਸੀ ਪੰਥ ਆਦਿ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਹਿਬ ਰਾਮ ਕੌਰ ਜੀ ਬੋਲੇ ਕਿ ਭਾਈ ਉਦਾਸੀ ਆਦਿਕ ਸਭ ਧਰਮ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ ਕੀ ਹੈ ਪਰ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਖਾਸ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬੋ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਇਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਜੋਤਿ ਟਿਕਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਅੰਗਦ ਜੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਰੀਤ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤਕ ਚੱਲੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ-ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਪੰਥ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਹੀ ਹੈ।

ਬਖਸ਼ਸ਼ 3॥ ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ ਚੰਦਨ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ, ਬਸਤ੍ਰ, ਜ਼ੇਵਰ, ਜੋ ਭੇਟਾ ਆਉਂਦੀ ਸੀ ਬਖਸ਼ਣ ਲਗੇ ਤਾਂ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਦੂਸਰੇ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇਕ ਦਿਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੰਦਨ ਹਰੀ ਦਾ ਡੇਰਾ ਲੁੱਟ ਲਿਆ। ਗੱਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕੋਲ ਆਈ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਚੰਦਨ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ ਦਸ ਭਾਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ 'ਚ ਆਪ ਦਾ ਰੂਪ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਵੰਡ ਦਿਉ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਤੂੰ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀ ਨਿਰਮਲਾ ਸੰਤ ਹੈ ਤੇਰੇ ਇਸ ਭੇਖ ਦੀ ਚਮਕ ਦਮਕ ਨਿਰਮਲੇ ਸੰਤਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਦੀ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪੂਰੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਫੈਲਾਏਗੀ।

ਬਖਸ਼ਸ਼ 4॥ ਇਕ ਵਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸੁਨੀਅਰ ਪਿੰਡ ਗਏ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਾਲ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ 'ਚੋਂ ਭੋਜਨ ਛਕ ਕੇ ਆਉਣ ਲਈ ਸੀ ਕਿਹਾ ਸਿੰਘ ਚਲੇ ਗਏ ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਸਭ ਦਸਣ ਲਗੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਸੀਂ ਆ ਭੋਜਨ ਛਕਿਆ ਪਰ ਭਾਈ ਗਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੀ ਉੱਤਮ ਭੋਜਨ ਛਕ ਕੇ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇ ਛਕਾਇਆ ਭੋਜਨ ਛਕ ਕੇ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲਗਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਸਿੱਖ ਦੇ ਘਰ ਗਜਾ ਸਿੰਘ ਭੋਜਨ ਛਕ ਕੇ ਆਏ ਸੀ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਤਾਂ ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਦਾ ਇੰਨੀਂ ਗਰੀਬੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਦਾਣੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛਕਾਏ, ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿਉ ਜੀ ਮੈਂ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ ‘ਧੰਨ ਸਿਖੀ’, ‘ਧੰਨ ਸਿਖੀ’, ‘ਧੰਨ ਸਿਖੀ’ ਅਤੇ ਗਜਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਸੰਤੋਖੀ ਬਿਰਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਭੇਖ ਦੀ ਜਗਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਛੰਦ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ (ਪਾਤਸਾਹੀ ੧੦ ਗਰਟੀ ਛੰਦ ॥)

ਬਖਸ਼ਸ਼ 5 ॥ ਇਸ ਵਿਚ ਨਿਰਮਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਈ। ਰਾਮ ਕੌਰ ਜੀ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਗੁਣ, ਲੱਛਣਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਭੇਖ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਛੰਦ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ। (ਪਦਾ ਛੰਦਾ ॥)

ਬਖਸ਼ਸ਼ 6॥ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਭੇਖ ਬਦਲ ਕੇ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜੋ ਸਿੱਖ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਸਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਲਸੀ ਖਾਲਸਾ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ’ਚੋਂ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲੇ (ਨਿੰਦਾ ਭਲੀ ਕਿਸੈ ਕੀ ਨਾਹੀ ਮਨਮੁਖ ਮੁਗਧ ਕਰੰਨਿ॥) ਤੇ ਰਜੋ ਗੁਣੀ ਸੰਸਾਰੀ ਖਾਲਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਜੋ ਭਜਨ ਬੰਦਗੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ (ਸਬਦਿ ਰਤੇ ਸੇ ਨਿਰਮਲੇ ਹਉ ਸਦ ਬਲਿਹਾਰੈ ਜਾਸੁ॥ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਖਾਲਸਾ’ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਉੱਤਮ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ।

ਬਖਸ਼ਸ਼ 7॥ ਇਸ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਭੁੱਖੇ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੇਣਾ ਧਰਮ ਹੈ ਇਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਪੁੱਛ ਲਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇਹ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਤਰੀਫਾਂ ਕਰਨ ਆਪਣੀਆਂ ਕੇ ਅਸੀਂ ਆ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ। ਇਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਗਜਾ ਲੈਣ ਚਲੇ ਗਏ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇੱਕ ਰੋਟੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਲੰਗਰ ਵਰਤ ਗਿਆ, ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹਲੇ ਬਣੀ ਨਹੀਂ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸਾਦਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਚੇ ਸਿੰਘਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਝੋਲੀ ਅਤੇ ਫਕੀਰੀ ਵਾਲਾ ਨਿਰਮਲ ਭੇਖ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਆਪ ਜਿਹੇ ਬਿਰਕਤ ਨਿਰਮਲੇ ਸਾਧੂ ਬਹੁਤ ਹੋਣਗੇ। ਬਖਸ਼ਸ਼ 8॥

ਇਕ ਵਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਸ੍ਵਾਂਗੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਾਸਰਸ ਵਾਲੇ ਵਿਅੰਗ ਸੁਣਾਏ ਗਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਚੰਚਲ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਅਦਬਸਤਿਕਾਰ ਭੁੱਲ ਬੈਠੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਚੁਫੇਰੇ ਨਜ਼ਰ ਘੁਮਾਈ ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਸਨ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕੇ ਭਾਈ ਸਿੱਖੋ ਇਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਇਹ ਚੀਜਾਂ ਬਿਵਰਜਿਤ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸੰਗਲ ਗ਼ਲ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਭੀੜਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲੇ ਸੰਤ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕੇ ਇਹ ਨਿਰਮਲੇ ਸੰਤ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੋਣਗੇ।

ਬਖਸ਼ਸ਼ 9। ਇੱਥੇ ਨਿਰਮਲੇ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪੰਜ ਦੋਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਰਹਿਤ, ਖਾਲਸੇ ਦੇ ' ਜੀ ਨੂੰ ਪੰਚ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਾਹਿਬ ਰਾਮ ਕੌਰ ਜੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ: ( ਕੌਲੀ, ਫਲੀ, ਰਿਵਾਜੀ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਤ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

1. ਕੌਲੀ:- ਜੋ ਹੁਕਮ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਕਰਨਾ ਉਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਰਨਾ ਇਸ ਨੂੰ ਕੌਲੀ ਜਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

2. ਫਲੀ:- ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਕਰਨਾ ਉਹੀ ਕੰਮ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਰਨਾ ਉਹ ਫਲੀ ਮਰਿਯਾਦਾ ਹੈ।

3. ਰਿਵਾਜੀ:- ਜੋ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੋ ਵਚਨ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਪਰ ਰਿਵਾਜ਼ ਚੱਲ ਪਿਆ ਉਹ ਰਿਵਾਜੀ ਮਰਿਯਾਦਾ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸਾਖੀ ਯਾਰਵੀਂ 11॥ ਇਸ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਭਾਈ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਰਾਮ ਕੌਰ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਅਬਚਲ ਨਗਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਹਿਬ ਰਾਮ ਕੌਰ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣੇ ਸਨ ਉਹ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉ। ਉਹ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿਵੇਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਵਿਆਖਿਆ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਸੰਪੂਰਨ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ ਇਹ ਨਿਰਮਲੇ ਸਿੱਖ ਅਖਵਾਏ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਅੱਗੇ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਜੀਠੀ ਭੇਖ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਉੱਤਰ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਇਹ ਕਥਾ ਸਾਹਿਬ ਰਾਮ ਕੌਰ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਸਾਖੀ ਬਾਹਰਵੀਂ 12। ਇੱਥੇ ਭਾਈ ਗੰਡਾ ਸਿਘ ਜੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਹੀ ਵਰੋਸਾਇਆ ਪੰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਜੋਤਿ ਇਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਣਾ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਨਿਰਮਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਅਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਨਿਰਮਲ ਭੇਖ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬਸਤਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅੱਗੇ ਸੰਤ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜੋ ਡੰਡ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਉਸ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਸੰਤ ਕਾ ਨਿੰਦਕੁ ਮਹਾ ਹਤਿਅਰਾ ॥
ਸੰਤ ਕਾ ਨਿੰਦਕੁ ਪਰਮੇਸੁਰਿ ਮਾਰਾ ॥
ਸੰਤ ਕਾ ਨਿੰਦਕੁ ਰਾਜ ਤੇ ਹੀਨੁ॥
ਸੰਤ ਕਾ ਨਿੰਦਕੁ ਦੁਖੀਆ ਅਰੁ ਦੀਨੁ ॥
ਸੰਤ ਕੇ ਨਿੰਦਕ ਕਉ ਸਰਬ ਰੋਗ ॥
ਸੰਤ ਕੇ ਨਿੰਦਕ ਕਉ ਸਦਾ ਬਿਜੋਗ ॥
ਸੰਤ ਕੀ ਨਿੰਦਾ ਦੋਖ ਮਹਿ ਦੋਖੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 280)

ਅੱਗੇ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕਿ ਸਤੋ ਗੁਣੀ ਵਿਰਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤੇਗ ਫੜਾ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਪਦਵੀ ਬਖਸ਼ੀ। ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਿਰਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਮਿਆਨ ਤੇਗ ਦੇ ਕੇ ਛਤ੍ਰੀ ਨਿਰਮਲ ਖਾਲਸਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਤਮੋ ਗੁਣੀ ਬਹੀਰੀਏ ਬਿਹੰਗਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲੇ ਨਿਹੰਗ ਖਾਲਸਾ ਪਦ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ।

ਨਾਨਕ ਸੰਤ ਭਾਵੈ ਤਾ ਉਸ ਕਾ ਭੀ ਹੋਇ ਮੋਖੁ ॥3॥

ਜਾਇਦਾਦਾਂ : ਨਿਰਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲੇ ਧਨਾਢ ਪੁਰਸ਼ਾ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ: ਸੰਮਤ 1821 ਈ. ਵਿਚ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਬਘੇਲ ਵੱਲੋਂ ਪਰਗਨਾ ਸੁਜਾਨਪੁਰ ਦਾ ਪਟਾ ਲਿਖਾ ਨਿਰਮਲੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਿਆ ਨਹੀਂ ਪਰ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।

ਸਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਿੜ ਵਾਲੀਏ ਨੇ ਸੰਮਤ 1823 ਈ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਿਰਮਲੇ ਪੰਡਿਤ ਤੋਂ ਕਥਾ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਤ ਪਿੰਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੁੰਗਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਘਨੱਈਏ ਨੇ ਦਰਗਾਹਾ ਸਿੰਘ ਨਿਰਮਲੇ ਦੇ ਨਾਮ ਸੰਮਤ 1846 ਈ. ਨੂੰ ਚਾਰ ਪਿੰਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲਿਖ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਲਏ।

ਸਦਾ ਕੌਰ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਮਹੰਤ ਬੰਕਾ ਸਿੰਘ ਨਿਰਮਲੇ ਨੂੰ ਜਗੀਰ ਦਿੱਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਗੀਰ ਲੈ ਲਈ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਟੀ ਪਰਧਾਨ ਕੌਰ ਸੰਮਤ 1809 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਈ ਨਿੱਕਾ ਸਿੰਘ ਨਿਰਮਲੇ ਦੇ ਨਾਮ ਤੀਹ ਕਿੱਲੇ ਲਿਖ ਦਿੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ ਇਕ ਪਿੰਡ ਬੀੜ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੀ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਨਾਮ ਹੈ।

ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਨਿਰਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਗੀਰਾਂ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਲਈ।

ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਘ ਨਿਰਮਲਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਘ ਨਿਰਮਲਾ ਬਣਾਇਆ ਉਸ ਦੇ ਪੋਤੇ ਚੇਲੇ ਰੋਚਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਸਜਾਇਆ।

ਭਾਈ ਦਰਗਾਹਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੰਮਤ 1767 ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਤ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਕਨਖਲ ਵਿਚ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪਾਸ ਝੌਂਪੜੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਰਾਇ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਤੁਹਾਡਾ ਜੀ ਕਰਦਾ ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਘੇਰ ਲਵੋ ਉਤਨੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਮ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਬਾੜਾ ਘੇਰ ਲਿਆ ਉਹ ਸੰਮਤ 1783 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਬਾੜੇ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ, ਸਦਾ ਕੌਰ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜਮਾਂਦਾਰ ਨੇ ਸੰਤਾਂ ਤੋਂ ਜਗ੍ਹਾ ਮੰਗਮੰਗ ਕੇ ਹਵੇਲੀਆਂ ਬਣਾ ਲਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰਨਾਲਾ, ਹਰੀਕੇ, ਆਦਮਵਾਲ ਸੌ-ਸੌ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਡੇਰੇ ਹਨ। ਨਿਰਮਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ : ਨਿਰਮਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਰਚੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ:

ਕਰਮ ਵਿਪਾਕ ਸੰਮਤ 1810, “ਚਬੋਧ ਨਾਟਕ’ 1817, ‘ਮੋਖ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਸੰਮਤ 1835, ਸਵਪਨ ਅਧਯਾਈ ਅਧਯਾਤਮ ਰਾਮਾਯਣ ਆਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਪੰਡਿਤ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਰਚੇ। ਪੰਡਿਤ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਜੀ ਚੇਤਨਮਨ ਮਕਾਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸੁਗਮ ਸਾਰ ਚੰਦ੍ਰ ਦਾ ਟੀਕਾ ਸੰਮਤ 1924 ਵਿਚ ਕੀਤਾ।

ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨਿਰਮਲੇ ਨੇ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ, ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਟੀਕਾ ਕੀਤਾ।

ਪੰਡਿਤ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਮਤ 1852 ਵਿਚ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਟੀਕਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਲੇ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਸੌ-ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਅਖਾੜੇ:- ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਵੀ ਨਿਰਮਲੇ ਸੰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਦਾਸੀ ਸਾਧੂ ਕੇਸਧਾਰੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਬੁਰਾ ਸਲੂਕ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹਰਿਦੁਆਰ, ਪਰਾਗਰਾਜ, ਉਜੈਨ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਵਗੈਰਾ 'ਤੇ ਕੁੰਭ ਸਮੇਂ ਪਕੇ ਲੰਗਰਾਂ ਲਈ ਅਖਾੜੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਜਗੀਰਾਂ ਵੀ ਲੱਗੀਆਂ।

ਸੰਮਤ 1928 ਵਿਚ ਨਿਰਮਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਰਯਾਦਾ ਪੱਤ੍ਰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਇਸ ਪੂਰੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਹੈ ਇਸ ਨਾਲ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੱਗੇ ਨਿਰਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸੰਮਤ 1929 ਵਿਚ ਨਿਰਮਲੇ ਅਤੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸਭਾ ਲੱਗਭਗ ਪੌਣੇ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਤਕ ਬਣੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਰਿਹਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿਚ ਫੁੱਟ ਪਾਉਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਚੌਪਈ ਦਰਜ ਹੈ।

ਸਾਰ:- ‘ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਪ੍ਰਦੀਪਕਾ' ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਤੇ ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਸਾਖੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਸਹਿਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਰਮਲ ਡੇਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ, ਨਿਰਮਲ ਅਖਾੜੇ, ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਕਾਫੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਨਿਰਮਲ ਭੇਖ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਕਾਫੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਨਾਲ ਕਾਫੀ ਗੂੜੀ ਸਾਂਝ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਪ੍ਰਦੀਪਕਾ’ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ।