19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਲਈ ਜੋ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਢਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਚੇਤਨਤਾ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸੀ। ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਕਿਰਪਾ ਸਦਕਾ ਇਹ ਚੇਤਨਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਲ ਹਿਰਦੈ ਵਾਲੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਜੋ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਿਣੀ ਤੇ ਕਰਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ ਕੀਮਤਾਂ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਝਲਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਾਲੀ ਕਹਿਣੀ ਤੇ ਕਰਣੀ ਦਾ ਹੀ ਕਮਾਲ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਪੈਰ ਪਸਾਰ ਰਹੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੂਲੋਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖੀ ਸਮਝ ਤੇ ਗੁਰੂ ਪਿਆਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਧਾਰਨ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤਾਕਤਵਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਰੁਲਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ 100 ਸਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਹਰ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਗੌਰਵਤਾ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਸਿੱਖ ਪੁਨਰ- ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਮੋਹਰੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਬਣਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤਿਮ ਸਵਾਸ ਤਕ ਦਾ ਹਰ ਪਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਾਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਰ ਪਲ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਰਿਹਾ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਲਿਖਣ ਦੇ ਮਕਸਦ ਤਹਿਤ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਸੋਚ ਤੇ ਵਿਦਵਤਾ ਦੀ ਸਾਖ ਭਰਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਮੈਂ (ਲੇਖਕ ਨੇ) ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਦਾ ਘੇਰਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰਾਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ 1 (ਅੱਗੇ ਅਸੀਂ ‘ਖ਼ਾ.ਅ.’ ਹੀ ਲਿਖਾਂਗੇ) ਦੇ 19-11-1897 ਤੋਂ 25-2-1898 ਤਕ ਦੇ ਪਰਚਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜਦੋਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪੱਤਰ ਦੇ ਨਵੰਬਰ (ਅੱਸੂ) 1897 ਵਾਲੇ ‘ਧਰਮ ਚਿਹਰਿਆਂ’ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਮੁਢਲੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਪੁਸਤਕ ‘ਦਯਾ ਨੰਦ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸੰਬਾਦ’ ਵਿਚ ਵੀ ਛਪੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਵੀ ਅੱਠ-ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਰਥ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸਿੱਖ ਲਈ ਸੀ, ਆਦਿ।

7 ਜੂਨ, 1901 ਦੇ ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿੱਚੋਂ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ 1883 ਈ.2 ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਜਲਸੇ ਵਿਚ ਲਾਰਡ ਰਿਪਨ ਸਾਹਿਬ ਮੁਲਕੀ ਲਾਟ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਆਪ ਨੂੰ ਉਮਦਾ ਘੜੀ ਤੇ ਤਮਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 17 ਅਗਸਤ, 1885 ਦੇ ‘ਪੰਜਾਬ ਦਰਪਣ’3 ਵਿਚ ਛਪਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਓਰੀਅੰਟਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਟੀਚਰ ਹਨ।4 ਜਨਵਰੀ 1886 ਵਿਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ‘ਵਿਦ੍ਯਾਰਕ ਪੰਜਾਬ’5 ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਰਸਾਲਾ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕੀ ਹੇਠ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤਦੋਂ ਉਹ ਲਾਹੌਰ, ਵਿਖੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। 19 ਨਵੰਬਰ, 1897 ਦੇ ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ ਸੰਕੇਤ ਮਾਤਰ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸੰਤ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਸੀ ਅਤੇ ਸਹੁਰੇ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਭਾਗ ਸਿੰਘ6 ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਮੈਨ ਦੁਆਬ ਸੀ। 10 ਤੇ 12 ਜਨਵਰੀ 1889 ਦੇ ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਮੁਲਤਾਨ ਫੇਰੀ ਦਾ ਹਾਲ ਅੰਕਿਤ ਹੈ ਜੋ ਆਪ ਦੀ ਲਿਖਤ ਹੈ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ7 ਵੀ ਆਪ ਦੇ ਨਾਲ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ (ਜੱਜ) ਨਾਲ ਹੋਈ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਭਰਪੂਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ-ਲੇਖ ਵਿਚ ਸਖਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ’ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਕਤੂਬਰ 1898 ਦੇ ‘ਸ਼ੁਧੀ ਪਤ੍ਰ’8 ਅੰਕ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਵਿਰੁੱਧ ਜੋ ਕੁਝ ਲਿਿਖਆ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਆਰੀਆ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੇਮਾਂ ਦੇ ਮਾਤਹਿਤ 15 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਲੈ ਕੇ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਸੀ। 21 ਅਕਤੂਬਰ, 1898 ਦੇ ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ ਆਪਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਖ਼ਬਰ ਛਪੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕੁੜਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 15 ਜੁਲਾਈ, 1903 ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ9 (ਅੱਗੇ ਅਸੀਂ ‘ਖ਼ਾ.ਸ.’ ਹੀ ਲਿਖਾਂਗੇ) ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਛਪੀ।10 5 ਜਨਵਰੀ, 1900 ਦੇ ਖ਼ਾ.ਅ. ਤੋਂ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਟਰੰਪਟ ਕਾਲ’ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਪੁਸਤਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਛਪੀ ਸੀ। 21 ਜੂਨ, 1901 ਦੇ ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ ਇਕ ਦੁਖ ਭਰੀ ਖ਼ਬਰ ਛਪੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਵਿਿਦਆਵੰਤ ਕੌਰ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 17 ਜੂਨ ਰਾਤ ਦੇ ਨੌਂ ਵਜੇ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਈ ਹੈ।

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਬਾਬਾ ਉਦੇ ਸਿੰਘ ‘ਬੇਦੀ’ ਨੇ 14 ਜੂਨ, 1887 ਨੂੰ ਇਕ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ‘ਅਦਭੁਤ ਸ੍ਵਪਨ ਨਾਟਕ’ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ 16 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1887 ਨੂੰ ਛਪਿਆ ਸੀ।ਇਸ ਮੁਕੱਦਮੇ ਸੰਬੰਧੀ 18 ਫਰਵਰੀ, 1888 ਦੇ ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ ਛਪਿਆ ਕਿ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੇ 51 ਰੁਪਏ ਬਾਵਾ ਉਦੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਖੇਚਲ ਵਿਚ ਭਰੇ ਹਨ। 5 ਮਈ, 1888 ਦੇ ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ ਖ਼ਬਰ ਲੱਗੀ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਅਪੀਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਬੈਂਚ ਨੇ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਬਰੀ ਤੇ ਜ਼ੁਰਮਾਨਾ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਜੋ ਕਲਮ ਚੱਲੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿਚ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਆਈ ਅਤੇ ਸਿਖ ਕੌਮ ਲਈ ਰਾਹ-ਦਸੇਰਾ ਸਾਹਿਤ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ 50 ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਲੇਖ ਆਦਿ ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ ਛਪੇ। ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ:-

1. ‘ਡਰਪੋਕ ਸਿੰਘ’।11 (ਖਾਲਸਾ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰਕ, 11-3-95)
2. ‘ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਚਰਿਤ’। (ਖ਼ਾ.ਅ., 12-6-1896)
3. ‘ਸੁਲਤਾਨ ਪੁਆੜਾ’। (ਖ਼ਾ.ਅ., 24-7-1896)
4. ‘ਜਨਮਸਾਖੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ’। (ਖਾ.ਅ., 11-9-1896)
5. ‘ਭਾਰਤ ਮੰਗਲ’ (ਟ੍ਰੈਕਟ)। (ਖ਼ਾ.ਅ., 24-12-1897)
6. ‘ਦੁਰਗਾ ਪ੍ਰਬੋਧ’। (ਖ਼ਾ.ਅ., 15-9-1899)
7. ‘ਗੁਰਮਤਿ ਆਰਤੀ ਪ੍ਰਬੋਧ’। (ਖ਼ਾ.ਅ., 27-4-1900)
8. ‘ਖਾਲਸਾ ਧਰਮ ਦਰਪਨ’। (ਖ਼ਾ.ਅ., 16-11-1900)
9. ‘ਪੰਮਾ ਪ੍ਰਬੋਧ’।13 (ਖ਼ਾ.ਸ., 12-2-1902)
10. ‘ਦੰਭ ਵਿਦਾਰਨ’।14 (ਖ਼ਾ.ਸ., 3-7-02)
ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਜੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਡਾ. ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ (ਸੋਮਲ)15 ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ-
1. ਸੱਚੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ। (ਖ਼ਾ.ਅ., 14-5-1887)
2. ਸੱਚਾ ਉਤਸ਼ਾਹ। (ਖ਼ਾ.ਅ., 21-5-1887)
3. ਸੁਰ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਦਾ ਜੰਗ। (ਖ਼ਾ.ਅ., 1-7-1887)
4. ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਖੱਤੇ ਵੰਡ ਕਾਠ ਵੰਡ ਯਾਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਲੁੱਟ। (ਖ਼ਾ.ਅ., 7-4-1888)
5. ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ। (ਖ਼ਾ.ਅ., 28-4-1888)
6. ਬਾਈਬਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ। (ਖ਼ਾ.ਅ., 18-8-1888)
7. ਸਿੰਧ ਦੀ ਯਾਤਰਾ (ੳ,ਅ)। (ਖ਼ਾ.ਅ. 1-1-1889, 12-1-1889)
8. ਸੱਚਾ ਗਿਯਾਨ। (ਖ਼ਾ.ਅ. 30-3-1889)
9. ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹਾਲ। (ਖ਼ਾ.ਅ. 29-9-1889)
10. ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਮਰਥਾ। (ਖ਼ਾ.ਅ. 8-5-1893)
11. ਜਨਮਸਾਖੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ। (ਖ਼ਾ.ਅ. 8-5-1893)
12. ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਦੁਖਾਂ ਦੀ ਬੁਝਾੜ (ਬੁਛਾੜ)। (ਖ਼ਾ.ਅ. 13-11-1893)
13. ਧਰਮ ਅਤੇ ਭਈਚਾਰਾ। (ਖ਼ਾ.ਅ. 25-9-1893)
14. ਪਰਉਪਕਾਰ ਅਤੇ ਬਦਲ ਦੀ (ਦੀਆਂ) ਬੂੰਦਾਂ। (ਖ਼ਾ.ਅ. 15-1-1894)
15. ਸੁਤੰਤਰਤਾ। (ਖ਼ਾ.ਅ. 29-1-1894)
16. ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਬਚਨ ਦੀ ਸਿੱਖਯਾ। (ਖ਼ਾ.ਅ. 4-8-1899)
17. ਸਾਡਾ ਦੁਨੀਆਂ ਪਰ ਫੈਲਨ ਦਾ ਉਪਾਉ। (ਖ਼ਾ.ਅ. 25-8-1899)
18. ਇਤਫ਼ਾਕ ਕਯਾ ਵਸਤੂ ਹੈ। (ਖ਼ਾ.ਅ. 2-2-1900)
19. ਖਾਲਸਾ ਵਿਚ ਸਦਾ ਤੇ ਹੀ ਧੋਖਾ ਖਾ ਕੇ ਦੁਖ ਪਾਉਣੇ (1)। (ਖ਼ਾ.ਅ. 8-6-1900)
20. ਖਾਲਸਾ ਵਿਚ ਸਦਾ ਤੇ ਹੀ ਧੋਖਾ ਖਾ ਕੇ ਦੁਖ ਪਾਉਣੇ (2)। (ਖ਼ਾ.ਅ. 22-6-1900)
21. ਬੀਮਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਇਲਾਜ਼। (ਖ਼ਾ.ਅ. 13-7-1900)

ਉਕਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਕਲਮ ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ, ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਵਿਦਵਤਾ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਕਲਾ ਦੀ ਜਿਊਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕੀ ਬਾਰੇ 11 ਸਤੰਬਰ, 1901 ਦੇ ਖ਼ਾ.ਸ. ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਐਡੀਟਰੀ (ਸੰਪਾਦਕੀ) ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਆਪਨੇ ਪੰਥ ਵਿਚ ਪਰਸਪਰ ਹਮਦਰਦੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨੇ ਵਿਚ ਬੜਾ ਭਾਰਾ ਹਿਸਾ ਲੀਤਾ, ਅਰ ਕੌਮ ਨੂੰ ਉੱਨਤੀ ਦੇਣੇ ਤੇ ਅਪਨੇ ਵਜ਼ੂਦ ਨੂੰ ਇਕ ਜੁਦਾ ਤੇ ਸੰਪੂਰਣ ਕੌਮ ਸਮਝਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਖੂਬ ਫੈਲਾਇਆ। ਆਪਦੀ ਕਲਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਪੰਥ ਦੀ ਐਨੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਦੀ ਹੱਦ ਨਹੀਂ,… ਆਪਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਨਾਲ ਕੌਮ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਆਕਤ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਆਦਮੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਕੌਮ ਵਿੱਚੋਂ ਐਸੇ ਆਦਮੀ ਦਾ ਨਿਕਲ ਜਾਣਾ ਬੜਾ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਐਡੀਟਰੀ (ਸੰਪਾਦਕੀ) ਜੋ ਭਾਈ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਰ ਗਏ ਹਨ ਸੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਈ।” 13 ਜੂਨ, 1886 ਈ. ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਛਤਰ ਛਾਇਆ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਐਡੀਟਰੀ (ਸੰਪਾਦਕੀ) ਹੇਠ ਨਿਕਲੇ ਖ਼ਾ.ਅ. ਸੰਬੰਧੀ ਇਸੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਛਪੀਆਂ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:-
• 4 ਜੂਨ, 1887 ਈ. ਨੂੰ ਖ਼ਾ.ਅ. ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਲੰਮਾ ਲੇਖ ਛਪਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਛਪੇ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ, ਪਾਠਕਾਂ ਉੱਪਰ ਪਏ ਅਸਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਡਰ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
• 21 ਜੁਲਾਈ, 1888 ਈ. ਨੂੰ ਲਿਿਖਆ ਗਿਆ ਕਿ ਐਡੀਟਰ ਨੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਲਈ ਤੇ ਭਾਈ ਬਸੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਐਡੀਟਰ ਹੋਣਗੇ।
• ਅਗਸਤ 1889 ਈ. ਨੂੰ ਲਿਿਖਆ ਗਿਆ ਕਿ ਐਡੀਟਰ ਢਾਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੈਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਐਡੀਟਰ ਖ਼ਾ.ਅ. ਹੁਣ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਮੂਨ, ਜੋ ਹੋਰ ਕੋਈ ਛਾਪੇਗਾ, ਉਹ ਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੋਵੇਗਾ।
• 1 ਮਈ, 1893 ਈ. ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਖ਼ਾ.ਅ. ਆਪਣੇ ਖ਼ਰਚ ’ਤੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।16
• 3 ਮਈ, 1895 ਈ. ਦੇ ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ ਆਪ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਦੋ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਅਮੋੜ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦੇ ਮਜ਼ਮੂਨ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੁਭਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੇ ਕੌਮ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਪਾਠਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
• 28 ਮਈ, 1897 ਈ. ਦੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕਾਲਮ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖ਼ਾ.ਅ. ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੋ ਸੌ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਸੱਤ ਸੌ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
• 31 ਦਸੰਬਰ, 1897 ਦੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕਾਲਮ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਾ.ਅ. 400 ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੁਣ 800 ਛਪਦਾ ਹੈ।

ਖ਼ਾ.ਅ. ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਸਦਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਰਹੀ ਕਿ ਹੋਰ ਰਸਾਲੇ ਕੱਢੇ ਜਾਣ। ਇਸੇ ਮਕਸਦ ਤਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕੀ ਹੇਠ ਜਨਵਰੀ 1886 ਵਿਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬ ਵਲੋਂ ‘ਵਿਦ੍ਯਾਰਕ ਪੰਜਾਬ’ਰਸਾਲਾ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਅਪ੍ਰੈਲ ਤਕ ਚਾਰ ਪਰਚੇ ਕੱਢ ਕੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ 10 ਮਾਰਚ, 1888 ਦੇ ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਆਪ ਇਕ ਰਸਾਲਾ ਕੱਢਣ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਚੰਦਾ 11 ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਧਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਪਖੰਡ ਖੰਡਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਇਤਨਾ ਪਿਆਰ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਪ੍ਰੈੱਸ’ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਲਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ 10 ਮਈ, 1895 ਈ. ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖ਼ਰਾਂ ਤੇ ਅੱਛੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਪੁਸਤਕ ਛਾਪੇ ਜਾਣਗੇ। ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ 28 ਜੂਨ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਛਪੀ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪ੍ਰੈੱਸ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਸ ਹੈ, ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਦਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਉਸ ਵਿਚ ਛਪੇਗਾ। ਮੈਨੇਜਰ ਭਾਈ ਮਈਆ ਸਿੰਘ17 ਹੋਣਗੇ।

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸਦਾ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਖ਼ਬਾਰ ਆਦਿ ਛਾਪਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨਿੱਗਰ ਕਦਮ ਕਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੁਲਾਈ 1893 ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਇਹ ਲਿਆਂਦਾ ਕਿ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਜ਼ਮੂਨ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਥਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਲਿਖਣੀ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਆਪ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 1895 ਈ. ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਮਜ਼ਮੂਨ ਲਿਖਣੇ ਅਰੰਭੇ। ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਉਰਦੂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ’ਤੇ ਆਪ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਸੁਖਦਾਈ ਤੇ ਸੌਖੀ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਤੇ ਉੱਨਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।18 25 ਮਈ, 1900 ਈ. ਦੇ ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਪਰ ਲੇਖ ਛਪਿਆ ਜੋ ਪੜ੍ਹਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਵਿਿਦਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਤਹਿਤ ਆਪ ਨੇ 5-11-1897 ਦੇ ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ ਇਹ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਿਦਆਰਥੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਓਰੀਅੰਟਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਬਿਨਾ ਫੀਸ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਥੋੜਾ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਜੀਵਨ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਰਜ਼ੀਹ ਦਿੱਤੀ। ‘ਸ਼ੁਧੀ ਪਤ੍ਰ’ ਦੇ ਹਾੜ, ਸਾਵਣ, ਭਾਦ੍ਰੋਂ, ਅੱਸੂ ਤੇ ਕੱਤਕ ਸੰਮਤ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ 428 (ਸੰਨ 1897) ਦੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਕੁਝ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾ.ਅ. ਦੀ ਡਟ ਕੇ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ‘ਸ਼ੁਧੀ ਸਭਾ’ ਵੱਲੋਂ ਮੋਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪੂੰ ਬਣਾਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼-ਵਿਧੀ19 (ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੀਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ) ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਾ ਹੋਣ ’ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ਾ.ਅ. 9, 16 ਜੁਲਾਈ, 1897 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਵਜੋਂ ਲਿਿਖਆ। ‘ਸ਼ੁਧੀ ਪਤ੍ਰ’ ਦੇ ਭਾਦ੍ਰੋਂ ਵਾਲੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ “17 ਅਪ੍ਰੈਲ, ਸੰ. 1893 ਨੂੰ ਜਦ ਸ਼ੁਧੀ ਸਭਾ (ਇਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਿੰਦੂ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ20 ਵੀ ਸਨ) ਪੈਹਲੇ ਪੈਹਲ ਕਾਇਮ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਜੋ ਨਿਯਮ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਬਨਾਏ ਸੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਮੋਨਾ ਸ਼ੁਧੀ ਅਰਥਾਤ ਹਿੰਦੂ ਪਤਤ ਭਾਈਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੀਤੀ ਗੁਰੂ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਧ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਭੀ ਬਦਸਤੂਰ ਜਾਰੀ ਰਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।” ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਕੇਵਲ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਛਕਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ੁਧੀ ਸਭਾ ਵਾਲੇ ਆਪਣੀ ਚਲਾਈ ਰੀਤੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਟਾਲ-ਮਟੋਲ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਸ ਰੀਤੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਗੁਰਮਤੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਘਨਈਆ ਸਿੰਘ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪੂਰੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਗੁਰਸਿੱਖ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦਾ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਸਾਵਣ ਦੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਗੁਰਮਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਪੰਜ ਪੱਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਇਕੱਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਅਜੇਹੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘ ਅਸੀਂ ਢੂੰਢ ਥਕੇ, ਸਾਰੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਸਭਾ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲਿਆ”।

ਸਮਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ/ਰਸਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਇਹ ਹੀ ਤੱਥ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਰਭੈ ਨਾਇਕ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਘੁੰਮਦਾ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਪੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੰਥ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਦਿੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਪਾਜ ਉਘਾੜਨ ਦਾ ਜੋ ਕਾਰਜ ਅਰੰਭਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤਕ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਭਾਰ ਦੇ ਬੋਝ ਕਾਰਨ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਸਖ਼ਤ ਬੀਮਾਰ ਵੀ ਹੋਏ ਸਨ। 13-8-1897 ਈ. ਦੇ ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ ਖ਼ਬਰ ਛਪੀ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਬਿਮਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੇ ਮਜ਼ਮੂਨ ਨਹੀਂ ਛਪ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 30-11-1900 ਈ. ਦੇ ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ ਖ਼ਬਰ ਛਪੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਸਖ਼ਤ ਬਿਮਾਰ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਖ਼ਾਸ ਮਜ਼ਮੂਨ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਹੇ। ਫਿਰ 7-8-1901 ਦੇ ਖ਼ਾ.ਸ. ਵਿਚ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਬਿਮਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਛਪੀ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਸਖ਼ਤ ਬੀਮਾਰ ਹਨ। 14-8-1901 ਈ. ਦੇ ਖ਼ਾ.ਸ. ਵਿਚ ਖ਼ਬਰ ਛਪੀ ਹੈ ਆਪ ਅੱਗੇ ਨਾਲੋਂ ਠੀਕ ਹਨ। 21-8-1901 ਈ. ਦੇ ਖ਼ਾ.ਸ. ਵਿਚ ਖ਼ਬਰ ਛਪੀ ਕਿ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਪਤਾਹਿਕ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਦੇਹ ਅਰੋਗਤਾ ਹਿੱਤ ਅਰਦਾਸਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਸਕਤ੍ਰ ਸਭਾ ਵੱਲੋਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਦੇਹ ਅਰੋਗਤਾ ਹਿੱਤ ਪਾਠ ਗਿਆਨੀ ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਇਸੇ ਦਿਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ ਲੜੀਵਾਰ 16, 23, 30 ਅਗਸਤ, 1901 ਈ. ਨੂੰ ਛਪਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।

ਆਖ਼ਰ 6 ਸਤੰਬਰ, 1901 ਈ. ਦੇ ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਪੁਰੀ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਛਪੀ:-

“ਸ਼ੋਕ ! ਸ਼ੋਕ !! ਮਹਾਂ ਸ਼ੋਕ !!!

ਅਸੀਂ ਵਡੇ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਈ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗਯਾਨੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਸਾਢੇ ਦਸ ਬਜੇ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਕੂਚ ਕਰ ਗਏ ਹਨ। ਪਰਸੋਂ ਤੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਾਜ਼ਕ ਹਾਲਤ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦਸਤ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਅਖ਼ਬਾਰ ਬਿਲਕੁਲ ਤਯਾਰ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਖ਼ਬਰ ਪਹੁੰਚੀ।”

11-9-1901 ਈ. ਦੇ ਖ਼ਾ.ਸ. ਵਿਚ ਅਫ਼ਸੋਸ ਦਾ ਐਡੀਟੋਰੀਅਲ ਛਪਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲਿਿਖਆ ਗਿਆ ਕਿ ਬੀਮਾਰੀ ਸਮੇਂ “ਭਾਈ ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਹਸੀਲਦਾਰ ਚੁੰਗੀ ਆਪਦੇ ਸੱਚੇ ਮਿੱਤਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੀਮਾਰੀ ਸਮੇਂ ਅਥਕ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਸੱਚੀ ਮਿੱਤ੍ਰਤਾ ਨਿਬਾਹ ਕੇ ਦਿਖਲਾਈ, ਸਰਦਾਰ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਮਾਸਟਰ ਬਾਗ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਜੀ ਤੇ ਗ੍ਯਾਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਟੇ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਰ ਖਾਲਸਾ ਬੋਰਡਿੰਗ ਦੇ ਵਿਦ੍ਯਾਰਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਦੀ ਆਖਰੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਕੇ ਹਮਦਰਦੀ ਨਿਬਾਹੀ ਆਪ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਦਾ ਸਦਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਘਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।” ਇਸੇ ਐਡੀਟੋਰੀਅਲ ਵਿਚ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਅਸਤਾਂ ਦੀ ਸਵਾਰੀ 15 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 6 ਵਜੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਫਿਰੇਗੀ। ਖ਼ਾ.ਸ. ਦੇ ਇਸ ਅੰਕ ਵਿਚ ‘ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਆਵਾਜ਼ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ’, ‘ਭਾਈ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਆਖਰੀਂ ਨੀਂਦ’, ‘ਭਾਈ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਕਲਮ ਦਾ ਵਿਰਲਾਪ’ ਆਦਿ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਛਪੀਆਂ ਅਤੇ ‘ਕੌਮ ਲੁਟ ਗਈ’ ਨਾਂ ਦਾ ਲੇਖ ਛਪਿਆ। 18-9-1901 ਦੇ ਖ਼ਾ.ਸ. ਵਿਚ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਚਲਾਣੇ ਪਰ ‘ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਦੀਵਾਨ’ ਤੇ ‘ਭਾਈ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅੰਤ ਅਤੇ ਪੰਥ ਦੀ ਕਦਰ’ ਆਦਿ ਲੇਖ ਛਾਪ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 13-9-1901 ਦੇ ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਜਣਾਂ ਵਲੋਂ ਭੇਜੇ ਸ਼ੋਕ ਪੱਤਰ ਅਤੇ ‘ਭਾਈ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗ੍ਯਾਨੀ ਦਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ’ ਲੇਖ ਛਪੇ, ਜੋ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਹਨ।
18-9-1901 ਦੇ ਖ਼ਾ.ਸ. ਵਿਚ ਖ਼ਬਰ ਛਪੀ ਕਿ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ “ਮਾਤਮੀ ਜਲਸਾ 12-9-01 ਨੂੰ ਕੀਤਾ, ਆਪ ਦੀ ਪੰਥ ਸੇਵਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਆਤਮਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸੇ ਤੇ ਆਪਦੇ ਲੜਕੇ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ 200 ਰੁਪਏ ਚੰਦਾ ਕੁਝ ਇਕਰਾਰੀ, ਕੁਝ ਨਕਦ ਹੋਇਆ”। 20-9-1901 ਦੇ ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮਾਤਮੀ ਜਲਸੇ ਦਾ ਹਾਲ, ਸ. ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਰ ਭਦੌੜ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬਣਾਈ 15 ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਛਪਿਆ। 4-10-1901 ਦੇ ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ ਮਿਸਟਰ ਮੈਕਾਲਫ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਪੱਤਰ ਛਪਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਬੇਹਤਰੀ ਲਈ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਭਾਈ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਕਾਲ ਮ੍ਰਿਤੂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਦੁਖ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਉਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ ਲੰਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤਕ ਕਈ ਲੇਖ ਛਪਦੇ ਰਹੇ। ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਸਹਿਮਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਜੋ 27-9-1901 ਨੂੰ ਖ਼ਾ.ਅ. ਵਿਚ ਛਪੀ। ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੀਂ ਬਣੀ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਅਸਹਿਮਤੀ ਦਰਸਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਮੇਂ ਵੇਲੇ ਕੁਝ ਫਰਕ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਕ ਖ਼ਤ ਲਿਖ ਕੇ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਸੀ ਕਿ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਵਾ ਬਦਲਣ ਲਈ ਜਾਂ ਤਾਂ ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਧੀਆ ਮਕਾਨ ਲੈ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚਲੇ ਦੂਸਰੇ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਹਮਦਰਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ‘ਨਵਾਂ ਨੌਂ ਦਿਨ ਪੁਰਾਣਾ ਸੌ ਦਿਨ’ ਵਾਲੀ ਕਹਾਵਤ ਰਾਹੀਂ ਉਲਾਮਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਖ਼ਤ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕੋਲੋਂ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖਵਾ ਕੇ ਭੇਜੀ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ 4-10-1901 ਦੇ ਖ਼ਾ.ਅ.ਵਿਚ ਵੀ ਛਪੀ। ਇਸ ਚਿਠੀ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸ਼ੰਕੇ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਆਪ ਮੈਨੂੰ ਮਦਦ ਤਾਂ ਦੇਵੋ ਜੇ ਅਗਲੀ ਮਦਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਹੋਵੇ-ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨਹੀਂ… ਮੈਂ ਆਪ ਕੀ ਪੁਰਾਨੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਪਰ ਪਾਨੀ ਨਹੀਂ ਫੇਰ ਸਕਤਾ… ਜੋ ਕੁਛ ਸ੍ਰੀ ਜੀ ਕੋ ਮੇਰੀ ਬਾਬਤ ਖ੍ਯਾਲ ਆਇਆ ਹੈ ਬਿੱਲਕੁਲ ਗਲਤ ਸਮਝੇਂ, ਸਿਰਫ ਨਾ ਮਿਲਨੇ ਕਾ ਸਬਬ ਹੈ। ਨਯਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜੋ ਨੌ ਦਿਨ ਰਹੇ, ਆਪ ਸਦਾ ਹੀ ਰਹੇਂ।” ਸੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਅਣਸੁਖਾਵਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ਚਿੱਠੀ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਤੇ ਉਲਾਮਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।ਜੇਕਰ 30-10-1901 ਦੇ ਖ਼ਾ.ਸ. ਵਿਚ ਛਪੀ ਭਾਈ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ “ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਜੋ ਜੋ ਸਲੂਕ ਭਾਈ (ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ) ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਿਤ੍ਰ ਭਾਈ ਮੱਯਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੇ ਹਨ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਮਾਲੂਮ ਹਨ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋਕੇ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਕਦੀ ਭੀ ਕੋਈ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ” ਸਹੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਦਰਾੜ ਆ ਚੁਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸੰਤ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ 2-4-1902 ਦੇ ਖ਼ਾ.ਸ. ਵਿਚ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦਿਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਸਾਮਗਰੀ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ। ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 28-1-1903 ਦੇ ਖ਼ਾ.ਸ. ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਮਈਆ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਉਦੋਂ ਤਕ ਕੋਈ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਦਿਤ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਮ ਨੇ ਜਦ ਤੋਂ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਵਿਰਲਾਪ ਵੀ ਅੰਤਾਂ ਦਾ ਕੀਤਾ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜੋ ਜੰਗ ਛੇੜੀ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਨਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਨਿਰੋਲ ਗੁਰਮਤਿ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਝੱਲਣੀ ਪਈ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਪਾਤਰ ਵੀ ਬਣਨਾ ਪਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆਂ ਇਹ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰਲਾ ਸਾਹਸ ਗੁਰੂ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਉਪਜ ਸੀ ਜੋ ਸਿਖ ਪੰਥ ਲਈ ਵਰਦਾਨ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਵਰਗੇ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਮਨਮਤਿ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਪਹਿਚਾਣ, ਜੋ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਕਫ਼ੇ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਮਿਲਗੋਭੇ ਦੀ ਧੁੰਦ ਵਿਚ ਗੁਆਚਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਹਵਾਲੇ ਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ

1. ਇਹ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰ 13 ਜੂਨ, 1886 ਈ. ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਾਹੌਰ ਵਲੋਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕੀ ਹੇਠ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ ਤੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਲਿਥੋ ਪ੍ਰੈੱਸ ‘ਖਾਲਸਾ ਪ੍ਰੈੱਸ’ ਵਿਚ ਛਪਦਾ ਰਿਹਾ। 1890 ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਚਾਰ ਕੁ ਸਾਲ ਚਲ ਕੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। 1 ਮਈ, 1893 ਈ. ਵਿਚ ਫਿਰ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਜਿਲਦ ਵਿਚ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਇਹ ਟਾਈਪ ਵਿਚ ਛਪਣਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰ 1905 ਈ. ਤਕ ਛਪਦਾ ਰਿਹਾ।
2. ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਓਰੀਅੰਟਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ 1877 ਈ. ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਹੀ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1877 ਈ. ਵਿਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।
3. ਇਹ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਪੱਤਰ 6 ਜੁਲਾਈ, 1885 ਈ. ਦਿਨ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਭਾਈ ਲਾਹੌਰਾ ਸਿੰਘ ਮਾਲਕ ਮਤਬਾ ਖਾਲਸਾ ਮਿਤ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਛਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਪਹਿਲੇ ਅੰਕ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਪਰ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਛਪੇ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰਲਵੀਂ-ਮਿਲਵੀਂ ਚਲਦੀ ਰਹੀ। ਇਹ ਕੁਝ ਸਾਲ ਛਪਣ ਪਿੱਛੋਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
4. ਓਰੀਅੰਟਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਉਹ 1877 ਤੋਂ 1885 ਤਕ ਧਰਮ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਰਹੇ ਸਨ।
5. ਇਹ ਰਸਾਲਾ ਜਨਵਰੀ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਅਪ੍ਰੈਲ ਤਕ ਚਾਰ ਅੰਕ ਕੱਢ ਕੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
6. ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੰਤ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬਿਸ਼ਨ ਦੇਈ ਨਾਲ 1872 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਉਹ ਸਾਧੂ ਦਿੱਤਾ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
7. ਇਹ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਸਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਇੱਕਠਿਆਂ ਰਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।
8. ਡਾਕਟਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਐਡੀਟਰੀ ਹੇਠ ਇਹ ਮਾਹਵਾਰੀ ਰਸਾਲਾ ਵਿਸਾਖ ਸੰਮਤ ਨਾ:ਸਾਹੀ 427 ਤੋਂ ਲਾਹੌਰੋਂ, ਸ਼ੁਧੀ ਸਭਾ ਲਾਹੌਰ ਵਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਢਾਈ ਕੁ ਸਾਲ ਚੱਲ ਕੇ ਬੰਦ ਹੋਗਿਆ। ਬੰਦ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ
ਡਾ. ਜੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪ੍ਰਲੋਕ ਗਮਨ ਤੇ ਖ਼ਾ.ਅ. ਦੀ ਮੁਖ਼ਾਲਿਫ਼ ਸੀ।
9. ਇਹ ਹਫਤਾਵਾਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ 1899 ਵਜ਼ੀਰ ਹਿੰਦ ਪ੍ਰੈਸ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਮੈਨੇਜਰ ਸ. ਵਜ਼ੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਛਪਦਾ ਰਿਹਾ, ਐਡੀਟਰ ਦਾ ਉਪਰ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਪਰਚੇ ਦੀ ਤਾਰੀਕ ਹੈ, 17 ਨਵੰਬਰ 1899।
10. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ ਪਿੰਡ ਊਰਨਾ (ਮਾਛੀਵਾੜਾ) ਦੇ ਸ. ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਇੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।
11. ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸ਼ੁਧੀ ਸਭਾ ਲਾਹੌਰ ਨੇ ਛਾਪੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਵਿਚ ਆਏ ਕੌਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ’ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਅਫ਼ਸੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਭਾਈ ਬਸੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਕੇ ‘ਸਤ ਸੰਗਤ ਸਭਾ’ ਦਾ ਮਾਮੂਲੀ ਇਜ਼ਲਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਮਤਾ ਪਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ। ਇਸ ਬਾਬਤ ਸ਼ੁਧੀ ਸਭਾ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
12. ਇਹ ਮਾਸਕ ਪੱਤਰ 19 ਮਈ, 1894 ਈ. ਨੂੰ ਭਾਈ ਲਾਹੌਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕੀ ਹੇਠ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਕੁਝ ਸਾਲ ਹੀ ਚੱਲ ਸਕਿਆ ਸੀ।
13. ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਆਪ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਦੇ ਸੰਚੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਭ ਕੇ ਛਪਵਾਈ ਸੀ।
14. ਇਹ ਰਚਨਾ ਆਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਛਾਪੀ ਸੀ।
15. ਡਾ. ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਸੋਮਲ, ਭਾਈ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ (ਜੀਵਨ, ਰਚਨਾ ਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ), ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2003. ਨੋਟ : ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਲੇਖ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਯਤਨ ਡਾ. ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਗਿ. ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਿੱਖ ਮਸਲੇ’ ਪੁਸਤਕ ਜੋ ਕਿ 2013 ਵਿਚ ਭਾਈ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਛਾਪੀ ਹੈ, ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਨੋਟ ਜੋ 1895 ਤੋਂ 1901 ਤਕ ਖ਼ਾ.ਅ.ਵਿਚ ਛਪੇ ਸਨ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
16. ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਕੁਝ ਸਾਲ ਬੰਦ ਰਿਹਾ ਸੀ।
17. ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸੱਜਣ ਪੁਰਸ਼ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1862 ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ 8 ਮਾਰਚ 1928 ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਕੂਚ ਕਰ ਗਏ ਸਨ।
18. ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਲਾਹੌਰ, 13, 20-12-1895.
19. ਸਾਵਣ, ਨਾ.ਸ਼ਾ. 428 ਵਾਲੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਭਾਈ ਘਨਈਆ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਹ ਗੱਲ ਕਬੂਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੁਧੀ ਸਭਾ ਰਾਹੀਂ, “ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਲ ਸ਼ੁਧੀਆਂ ਪੰਜ ਪੰਜ ਪਉੜੀਆਂ ਜਪੁ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਫੇਰ ਥੋੜੇ ਹੀ ਦਿਨ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕੇਸਾਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਪੂਰੀ 2 ਰੀਤੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ”। ਭਾਵ ਕਿ ਮੋਨਿਆਂ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਵਿਧੀ ਹੀ ਲਾਗੂ ਰਹੀ।
20. ਲਾਲਾ ਰਾਮਚੰਦ ਮਾਨਕਟਾ, ਬਖਸ਼ੀ ਦਿਲਬਾਗ ਰਾਏ ਆਦਿ।