ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਪਿਛਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਾਹਿਤ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਚੁਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਉਰਦੂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਫਰੈਂਚ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਆਦਿ ਵਿਚ ਉਪਲਬੱਧ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਲਿਖਤਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਅੰਗਰੇਜ਼, ਹਿੰਦੂ/ਆਰੀਆਂ ਸਮਾਜੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ’ਤੇ ਪੰਛੀ-ਝਾਤ ਮਾਰਿਆਂ ਹੀ ਪਤਾ ਚਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਸੰਤੁਲਤ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਉਲਾਰ ਤੇ ਇਕ ਪਾਸੜ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮਕਾਲੀ ਤੇ ਅਰਧ- ਸਮਕਾਲੀ ਲਿਖਤਾਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਉਪਲਬੱਧ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਬਾਰੇ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੱਥਕ ਗ਼ਲਤ ਬਿਆਨੀਆਂ ਅੱਜ ਤਕ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੱਥਕ ਗ਼ਲਤ ਬਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਆਧਾਰ-ਸਮੱਗਰੀ ਹੀ ਇਹ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਆਧੁਨਿਕ ਖੋਜ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਪੁਸਤਕ : ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ1 ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਨਵੇਂ ਪਹਿਲੂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਹੋਏ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੇ ਕਈ ਨਵੇਂ ਵਿਵਾਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦੇ ਜਨਮਦਾਤਾ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ/ ਕੱਟੜ ਹਿੰਦੂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਧੀਨ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਥਾਪੇ ਗਏ ‘ਖਾਲਸੇ’ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨਾ ਦਰਸਾਅ ਕੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਹੀਰੋ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਸੋਚ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲੇਖਕ ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਉਪਰੰਤ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਤਕ ਜੋ ਲਹੂ-ਡੋਲਵੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜ ਕੇ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਜ਼ੁਲਮੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਗਏ ‘ਸਿੱਖ ਪੰਥ’ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ‘ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ’ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਿਆ ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ-ਹੀਰੋ ਵੱਲੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਫ਼ਲ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਬੀਜ ਵੀਰ ਸਾਵਰਕਰ ਦੁਆਰਾ ਬੀਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।2 ਭਾਈ ਪਰਮਾ ਨੰਦ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਬੈਰਾਗੀ ਬੀਰ’ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸੋਚ ਗੋਕਲ ਚੰਦ ਨਰੰਗ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।3 ਬਿਨਾ ਸ਼ੱਕ, ਭਾਈ ਪਰਮਾ ਨੰਦ ਵੱਲੋਂ ਉਠਾਏ ਗਏ ਨੁਕਤਿਆਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਤਰਕ-ਸੰਗਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਦੂਸਰੀ ਪੁਸਤਕ: ਬੰਦਾ ਕੌਣ ਥਾ ? ਰਾਹੀਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਦਾ ਬਾਖੂਬੀ ਹੱਲ ਸਮਕਾਲੀਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਤਰਕ-ਸੰਗਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਲਾਈਫ਼ ਆਫ਼ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬੇਸਡ ਆਨ ਕਨਟੇਮਪ੍ਰੇਰੀ ਐਂਡ ਉਰਿਜ਼ਨਲ ਰੀਕਾਰਡਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।4 1935 ਈ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤਕ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਛਪਿਆ ਹੈ, ਕੁਝ ਇਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਦੁਹਰਾਉ ਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਇਉਂ ਕਹਿ ਲਉ ਕਿ ਪੀਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੀਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਖੈਰ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬਹਿਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਲੰਮੇਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚੰਦ ਨੁਕਤਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ, ਬਾਬਾ ਜੀ ਤੇ ਮੜੇ੍ਹ ਗਏ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਤਰਕ ਅਤੇ ਤੱਤ ਖਾਲਸਾ ਤੇ ਬੰਦਈ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਝਗੜੇ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਬਾਰੇ ਹੀ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਾਂਗੇ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਕੁੱਲ 46 ਵਰ੍ਹੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਬਿਤਾਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 46 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 8 ਸਾਲ ਹੀ ਆਪਨੇ ਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖ/ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਿਤਾਏ।5 ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਮੁਲਾਕਾਤ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਮਾਧੋ ਦਾਸ (ਪਹਿਲਾਂ ਲਛਮਣ ਦਾਸ) ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਿਆ ਜਾਂ ਇਉਂ ਕਹਿ ਲਉ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਕ ਨਦਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਕਾਇਆ੍-ਕਲਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰਿਆਂ ਤਾਂ ਇਹ ਕਥਨ ਠੀਕ ਤੇ ਮੰਨਣ ਯੋਗ ਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਇਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਉੱਤਰ ਸਾਨੂੰ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਤਾਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ’ਤੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਇਕ ਭਟਕਦੀ ਆਤਮਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਸਕੂਨ ਮਿਲਿਆ, ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਜਦ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤੀ ਗਰਭਵਤੀ ਹਿਰਨੀ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਲਛਮਣ ਦਾਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਤੜਫ-ਤੜਫ ਕੇ ਮਰ ਗਏ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਬਲਕਿ ਉਪਰਾਮ ਵੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਜਾਨਕੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸਾਧੂ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਆਇਆ ਤਾਂ ਲਛਮਣ ਦਾਸ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਉਸਦਾ ਚੇਲਾ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਡੇਰੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਡੇਰੇ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਨਕੀ ਦਾਸ ਨੇ ਲਛਮਣ ਦਾਸ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਮਾਧੋਦਾਸ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਇਕ ਬੈਰਾਗੀ ਸਾਧੂ ਵਜੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 1684 ਈ. ਦੀ ਹੈ। ਖੈਰ ਸਾਧੂ ਜਾਨਕੀ ਦਾਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਵੀ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਇਕ ਅੱਧ ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਮਾਧੋ ਦਾਸ 29 ਮਾਰਚ, 1685 ਈ. ਨੂੰ, ਕਸੂਰ ਨੇੜੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਰਾਮ ਥੰਮਣ ਵਿਖੇ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ’ਤੇ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਮੇਲ ਇਕ ਹੋਰ ਸਾਧੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਰਾਮ ਦਾਸ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ’ਤੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਦਾਸ ਵੀ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾ ਨਾ ਕਰਵਾ ਸਕਿਆ। ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਨੇ ਰਾਮ ਦਾਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਵਿਚ ਰਲ ਕੇ ਹਿੰਦੂ-ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਨਾਸਿਕ ਨਾਂ ਦੇ ਨਗਰ ਕੋਲ ਪੰਚਵਟੀ ਵਿਖੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇੱਥੇ ਇਕ ਤਾਂਤਰਿਕ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਯੋਗੀ ਔਘੜਨਾਥ (ਬਾਬਾ ਲੂਣੀਆਂ) ਦਾ ਚੇਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਰਿਹਾ।6 1691 ਈ. ਵਿਚ ਔਘੜਨਾਥ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਨੇ ਨਾਸਿਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਦਰਿਆ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਤਕੜਾ ਡੇਰਾ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਿਆ। ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਹ ਅਕਸਰ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ’ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਇਕ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕਨਖਲ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਸੀ।7 ਖੈਰ, ਤਾਂਤਰਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਸਦਕਾ, ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੇ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਕਾਫੀ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਰਿਧੀਆਂ-ਸਿਧੀਆਂ ਤਾਂ ਉਸ ਪਾਸ ਹੈ ਹੀ ਸਨ, ਪਰ ਮਨ ਦਾ ਟਿਕਾਉ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਲੱਗਭਗ 24 ਸਾਲ (1684 -1708 ਈ.) ਤਕ ਭਟਕਣ ਵਿਚ ਹੀ ਜਿਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਹ ਭਟਕਣਾ 3 ਸਤੰਬਰ, 1708 ਈ. ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਉਪਰੰਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ।8

3 ਸਤੰਬਰ, 1708 ਈ. ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੇ ਡੇਰੇ ’ਤੇ ਗਏ।ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਅੱਗੋਂ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ਲੱਗੇ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਮੇਲੇ ’ਤੇ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੁਟੀਆ ਵਿਚ ਇਕ ਵਧੀਆ ਵਿਛਾਈ ਵਾਲਾ ਪਲੰਘ ਵਿਿਛਆ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤੇ ਨਿੰਮੋਝੂਣਾ ਹੋਇਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਜਾ ਖਲੋਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾਏ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ “ਮਾਧੋਦਾਸ! ਹਮ ਤੁਮੇਂ ਮਿਲਨੇ ਆਏ ਹਾਂ, ਤੁਮ ਕਹਾਂ ਗਏ ਥੇ।” ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੇ ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ “ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ। ਮੈਂ ਆਪ ਕੋ ਨਹੀਂ ਜਾਨਤਾ ਆਪ ਕਹਾਂ ਸੇ ਆਏ ਹੋ?” ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, “ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਅਸਾਂ ਸੇ ਤੇਰੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਏਕ ਦਫਾ ਰਿਖੀਕੇਸ਼ ਹਰਿਦਵਾਰ ਮੇਂ ਹੁਈ ਥੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੁਸੀ ਏਕ ਸਾਧੂਆਂ ਕੀ ਮੰਡਲੀ ਮੇਂ ਸੀ। ਜਿਸ ਮੰਡਲੀ ਕਾ ਮੁਖੀਆ ਔਘੜਨਾਥ ਜੋਗੀ ਨਾਸਕ ਤੀਰਥ ਵਾਲਾ ਸੀ” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਉਤਾਂਹ ਕੀਤੀਆਂ, ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਬੋਲਿਆ “ਆਪ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਹੋ, ਜਿਨ ਕੇ ਪਿਤਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਮੇਂ ਜਾ ਕੇ ਆਪਨਾ ਸੀਸ ਦੀਆ ਥਾ।” ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹਾਂ ਮਾਧੋਦਾਸ। ਮੈਂ ਉਹੀ ਹਾਂ।” ਇਸ ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਸਤਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ’ਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਖਿੰਮਾ ਮੰਗੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਮਾਧੋ ਦਾਸ! ਮੈਂ ਤੁਮੇਂ ਜਗਾਨੇ ਕੇ ਲੀਏ ਯਹਾਂ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਵਰਨਾ ਮੁਝੇ ਯਹਾਂ ਚਲਕੇ ਆਨੇ ਕੀ ਕਿਆ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ।” ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੱਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਹਿੰਦ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਰੋਜ਼ ਸੈਂਕੜੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਜ਼ਲੂਮ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕੋਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਤੇਰਾ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਤ੍ਰਬਕ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਮੈਂ ਆਜ ਸੇ ਦਿਲੋਂ ਜਾਨ ਸੇ ਤੇਰਾ ਬੰਦਾ ਹਾਂ, ਮੁਝੇ ਆਜ ਤਕ ਕੋਈ ਪੂਰਨ ਗੁਰੂ ਮਿਲਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਪੂਰੇ ਮੁਲਕ ਮੇਂ ਪਖੰਡ ਔਰ ਕਾਇਰਤਾ ਫੈਲੀ ਹੁਈ ਹੈ। ਆਪ ਕੀ ਕਿਰਪਾ ਕੇ ਬਿਨਾ ਜ਼ੁਲਮ ਕੋ ਰੋਕ ਪਾਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਆਪ ਮੁਝੇ ਆਗੇ ਕੇ ਲੀਏ ਕਾਰ ਖ਼ਿਦਮਤ ਬਤਾਈਏ।” ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮੁਸਕਰਾਏ ਤੇ ਕਿਹਾ, ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੰਦਾ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਤਾਬਿਆਦਾਰੀ ਕਰਨੀ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਬੰਦਾ ਉਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਨ ਮਨ-ਧਨ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਆਪਣਾ ਮਾਣ-ਤਾਣ ਤਜ ਕੇ ਨਿਮਾਣਾ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਹੀ ਬੰਦਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਫਿਰ ਕਿਹਾ “ਮਾਧੋ ਦਾਸ! ਇਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਕਾ ਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਰ ਪਰ ਜੋ ਆਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਕਾ ਪਿਛਲਾ ਜਨਮ, ਧਰਮ, ਕਰਮ, ਸ਼ਰਮ ਤੇ ਭਰਮ ਸਭੀ ਜਾਤੇ ਰਹਿਤੇ ਹੈ।” ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ “ਮਹਾਰਾਜ! ਮੈਨੂੰ ਆਜ ਸੇ ਕਿਸੀ ਤਰਫ ਕੀ ਝਾਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਮੈਨੇ ਬਹੁਤ ਭਰਮਣ ਕਰ ਦੇਖ ਲੀਆ ਹੈ। ਪੂਰਾ ਮੁਲਕ ਕਾਇਰ ਬਨ ਕਰ ਜੀ ਰਹਾ ਹੈ। ਆਪ ਮੁਝੇ ਆਤਮਿਕ ਬਲ ਬਖ਼ਸ਼ੇਂ। ਮੈਂ ਸਹੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤੇਰੇ ਦਰ ਕਾ ਬੰਦਾ ਬਨ ਗਿਆ ਹਾਂ।”9 ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 24 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲੱਗੀ ਭਟਕਣ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ ਅਤੇ ਮਾਧੋਦਾਸ ਦਾ ਕਾਇਆ-ਕਲਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਹਰਾਸਿ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ ਦੇਗ ਵਰਤਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਵਾਪਸ ਚੱਲਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।10

ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ ਹਰੀ ਦਾਸ ਦੱਖਣੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਪ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਆ ਗਿਆ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ 4 ਸਤੰਬਰ, 1708 ਈ. ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦੇ ਭੋਗ ਉਪਰੰਤ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਸਤ ਮੁਬਾਰਕ ਨਾਲ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਕੰਘਾ, ਕੜਾ, ਕਿਰਪਾਨ, ਕਛਹਿਰਾ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਛੋਟੀ ਦਸਤਾਰ (ਕੇਸਕੀ) ਸਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸਿੰਘ’ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਢਾਲ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਗਾਤਰੇ ਸਜਾ, ਨੇਜਾ ਪਕੜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸਾਹਵੇਂ ਖਲੋ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਦੇ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਧਰਮ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ’ ਰੱਖਿਆ। ਹਾਜ਼ਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਦੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਗੁੰਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ਸਤਰ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਸਜ ਕੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ (4 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 4 ਅਕਤੂਬਰ, 1708 ਈ.), ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਮਿਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਇਆ।11

5 ਅਕਤੂਬਰ, 1708 ਈ. ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪਿਆ ਅਤੇ ਗਾਤਰੇ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜ ਤੀਰ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ, ਨਗਾਰਾ, ਮੋਹਰ ਤੇ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਭਾਈ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਭੰਗੇਸ਼ਰੀ ਦੇ ਟਾਂਡੇ (ਵਪਾਰਕ ਕਾਫ਼ਲਾ) ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ।12 ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਢਾਡੀ ਨੱਥ ਮੱਲ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਪੰਜ ਅਜ਼ਾਦ-ਚਿੱਤ ਮਰਦ ਵੀ ਤੋਰੇ।13 ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਤਿ-ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਂ ਤੋਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਵੀ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।14 ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਅਜੇ ਥੋੜੀ ਹੀ ਦੂਰ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ। ਪਰ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਸੌਪੇਂ ਗਏ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪਿਛਾਂਹ ਮੁੜਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ, ਖਾਨਦੇਸ਼ ਲੰਘ ਕੇ ਮੰਦਸੋਰ, ਅਜਮੇਰ, ਫੁਲੇਰਾ, ਚੁਰੂ, ਭਰਤਪੁਰ ਆਦਿ ਵਿਚ ਪੜਾਅ ਕਰਦਿਆਂ, ਤਕਰੀਬਨ 1600 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬਾਂਗਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਪਰਗਣਾ ਖਰਖੌਦਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਸੇਹਰੀ ਤੇ ਖਾਂਡਾ ਦਰਮਿਆਨ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤ ਭੇਜ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪੈਗ਼ਾਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਪਾਸ ਪੁੱਜਣ ਵਾਸਤੇ ਆਖਿਆ। ਇਸ ਵਕਤ ਉਸ ਪਾਸ ਪੰਜ ਕੁ ਸੌ ਸਿੰਘ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਫੌਜਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸੋਨੀਪਤ, ਕੈਥਲ, ਸਮਾਨਾ, ਘੁੜਾਮ, ਠਸਕਾ, ਥਾਨੇਸਰ, ਸ਼ਾਹਬਾਦ, ਮੁਸਤਫ਼ਾਬਾਦ, ਕੁੰਜਪੁਰਾ, ਕਪੂਰੀ, ਸਢੌਰਾ, ਮੁਖਲਿਸਗੜ੍ਹ ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲੀ ਤੇ ਮੁਲਕੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸੂਬਾ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਹਾਕਮ ਦੀ ਮਾਲੀ ਤੇ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤਕ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂ ਇਉਂ ਕਹਿ ਲਉ ਕਿ ਸਰਹੰਦ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵੱਢਣ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਫ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਮਾਝੇ ਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਆ ਰਲੇ ਤੇ ਹੁਣ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਸਰਹੰਦ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। 12 ਮਈ, 1710 ਈ. ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਚੱਪੜ- ਚਿੜੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਘਮਸਾਨ ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ ਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਉਪਰੰਤ ਸਰਹੰਦ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਮਾਲੀ ਤੇ ਮੁਲਕੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਤੇ ਅਜ਼ਾਦ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਸੰਗ-ਏ-ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖਿਆ। ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਦੇ ਐਲਾਨ ਉਪਰੰਤ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਤੇ ਮੁਲਕੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤਕ ਖਾਲਸਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਝੂਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਇਸ ਚੜ੍ਹਤ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਬੇਚੈਨੀ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।15

ਗਿਆਤ ਸਮ-ਕਾਲੀਨ ਤੇ ਅਰਧ-ਸਮ-ਕਾਲੀਨ ਲਿਖਤਾਂ (ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਗੁਰਮੁਖੀ) ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਧੁਨਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਫੌਜ਼ਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਿਆ ਸੀ।16 ਅਗਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ/ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਰਤਾ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵੇਖੀਏ ਤੇ ਸਮਝ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਂ ਕੇਵਲ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੀ, ਸਗੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਅਰਥਾਤ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਛੁਟਿਆ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਇਉਂ ਕਹਿ ਲਉ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ/ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਬਦਲਾ-ਲਊ ਕਾਰਵਾਈ ਤਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਗਰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਮੰਤਵ ਸਿਰਫ਼ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਅਹਿਲਕਾਰ ਥਾਪੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕਤਲ ਉਪਰੰਤ ਸਰਹੰਦ ਨੂੰ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਨਾ, ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨਾ ਤੇ ਸਤਲੁਜ-ਜਮਨਾ ਦੁਆਬ, ਗੰਗ-ਦੁਆਬ, ਦੁਆਬਾ ਬਿਸਤ ਜਲੰਧਰ, ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ, ਰਚਨਾ ਦੁਆਬ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਜੋ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ। ਸਰਹੰਦ ਦੀ ਜਿੱਤ ਉਪਰੰਤ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਦਾ ਐਲਾਨ, ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀ ਕਾਇਮੀ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਤੇ ਮੋਹਰ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਤਰਜ ’ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਸੰਨ (ਸੰਮਤ) ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ, ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲੀ ਤੇ ਮੁਲਕੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਮੇ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਿਆਨੇ ਗਏ ਉਪਰੋਕਤ ਮਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵਿਪਰੀਤ ਸਨ ਤੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਹ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਅਸਲ ਮਿਸ਼ਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਬਦਲਾ-ਲਊ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਤਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਾਲਮ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਹਲੀਮੀ ਰਾਜ’ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਬੇਸ਼ਕ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਿਰਾ ਹੀ ਸੀ।

ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੋਕਲ ਚੰਦ ਨਾਰੰਗ, ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ, ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਗਿੱਲ) ਆਦਿ ਇਸ ਕਥਨ ਦੇ ਮੁਦੱਈ ਹਨ ਕਿ ਜਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀਆਂ ਜੰਗੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਤਕ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫਰੁੱਖ਼ਸੀਅਰ ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਚਾਲ ਚੱਲਦਿਆਂ ਸਤੰਬਰ- 1714 ਈ. ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ (ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰ ਕੌਰ ਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ) ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਖਿਲਾਫ਼ ਵਰਤਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਹਕੂਮਤ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜੰਗ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹੇ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਇਵਜ਼ ਵਜ਼ੋਂ ਆਪਣੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਵਾਸਤੇ ਜਗੀਰ ਲੈ ਲਵੇ। ਉਪਰੰਤ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ (ਅਖੋਤੀ ਹੁਕਮਨਾਮਾ) ਲਿਖੀ ਕਿ “ਤੂੰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਜੰਗ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਗੀਰ ਲੈ ਕੇ ਸੌਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਸਰ ਕਰ।” ਪਰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਲਟਾ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਤੋਂ ਜਗੀਰ ਲੈਣਾ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇਗਾ”। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਮੈਂ ਕੋਈ ਬਦਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੈਣਾ ਤੇ ਨਾ ਮੈਂ ਹਕੂਮਤ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਜ਼ੁਲਮ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੁਕਮ ਵਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਇਸ ਸਾਫ ਨਾਂਹ ਉਪਰੰਤ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਬੰਦੇ (ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ) ਨੂੰ ਪੰਥ ਵਿੱਚੋਂ “ਖਾਰਜ” ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖ ਕੇ ਬੰਦੇ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤਕ ਉਸ ਨਾਲ ਡਟੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਉਪਰੋਕਤ ਕਥਨਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨੁਕਤਾ-ਨਿਗਾਹ ਤੋਂ ਪਰਖਿਆਂ ਅਸਲੀਅਤ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਤਾਵਾਂ ਦਾ ਹਕੂਮਤੀ ਜ਼ੋਰ ਅੱਗੇ ਡੋਲ ਜਾਣਾ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਤੋਂ ਵਿਪਰੀਤ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ। ਅੱਜ ਤਕ ਦੇ ਗਿਆਤ ਸੋਮਿਆਂ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਸੂਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਕਿ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿੱਠੀ (ਹੁਕਮਨਾਮਾ) ਲਿਖੀ ਹੋਵੇ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਜੋ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹੁਕਮਨਾਮਾ 12 ਅਕਤੂਬਰ, 1717 ਈ. ਅਰਥਾਤ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਇਕ ਸਾਲ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਪਟਨੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ। ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰ ਕੌਰ ਵੱਲੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਜਾਰੀ ਛੇ ਹੁਕਮਨਾਮਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 4 ਪਟਨੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ, ਇਕ ਗਾਜ਼ੀਪੁਰ ਜਮਾਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਤੇ ਇਕ ਭਾਈ ਚੈਨ ਸਿੰਘ ਆਲਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹਨ।17 ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚਿੱਠੀਆਂ (ਹੁਕਮਨਾਮੇ) ਲਿਖਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਸੰਮਤਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਚਿੱਠੀ ਦਾ ਸੰਮਤ 1774 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਅਰਥਾਤ 1717 ਈ. ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਇਕ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਦਾ ਹੈ।18 ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਇਹ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਖਾਲ੍ਹੀ ਕਰ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਜਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਜਾਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਿੱਛੋਂ 1712 ਈ. ਵਿਚ ਉਹ ਮੁਲਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ 1713 ਈ. ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੋ ਜਦ ਫਰੁੱਖਸੀਅਰ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ 11 ਫਰਵਰੀ, 1713 ਈ. ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਉਸ ਵਕਤ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿਖੇ ਸਨ ਨਾ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ। ਸੋ ਜੋ ਸ਼ਖਸ਼ ਉਸ ਵਕਤ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਨੀ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੀ।19

ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਅਕਸ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਉਸ ’ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਅਰੋਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਦੇ ਉਲਟ ਚੱਲਦਿਆਂ ਵਿਵਾਹ ਕਰਵਾਉਣਾ, ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ’, ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਿਹ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਫ਼ਤਿਹ ਦਰਸ਼ਨ’ ਦਾ ਜਾਰੀ ਕਰਨਾ, ਗੇਰੂਏ/ ਲਾਲ ਸੂਹੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਣੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਤੇ ਗੱਦੀ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠਣਾ, ‘ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ’ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ‘ਬੰਦਈ ਖਾਲਸਾ’ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਾ ਆਦਿ।ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਤੱਥ-ਰਹਿਤ ਵੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਵੀ। ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਨਹੀਂ। ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਗੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਇਹ ਸਬੂਤ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਬੈਰਾਗੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਖਾਲਸਾ ਸੀ ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਜੀਵਨ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ’ਤੇ ਅਮਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਰਵਾਇਤ ਜਾਂ ਗਵਾਹੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਦੀ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ। ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ‘ਫ਼ਤਿਹ’ ਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਅਰਥਾਤ ‘ਫ਼ਤਿਹ ਦਰਸ਼ਨ’ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਫ਼ਤਿਹ ਦਰਸ਼ਨ’ ਫ਼ਾਰਸੀ ਜਬਾਨ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਅਰਥ ਹਨ ਕਿ ਜਦ ਕਿਸੇ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ‘ਫ਼ਤਿਹ ਦਰਸ਼ਨੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਜੰਗ-ਏ-ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਫ਼ਤਿਹ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਹ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਜੁਰਮ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਜੰਗੀ ਨਾਅਰਾ ਹੀ ਸੀ ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਰਵਾਇਤ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਯਤਨ। ਜਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।20 ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਗੇਰੂਏ ਜਾਂ ਸੁਰਖ ਲਾਲ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਕਾਲੀਨ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਕੋਈ ਸੂਚਨਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਹਾਂ, ਜਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸੂਹੇ ਲਾਲ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਾਏ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਪੱਗੜੀ ਵੀ ਇਸੇ ਰੰਗ ਦੀ ਬੱਧੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸੇ ਲਾਲ ਪੱਗੜੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਦੇ ਟੁੱਕੜੇ ਲਪੇਟ ਕੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਖੇਮਕਰਨੀ ਢੋਟੇ ਦੇ ਟਾਂਡੇ (ਰਿਆਸੀ) ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਲਿਆਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਭਵਤਾ ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦ ਤੱਤ ਖਾਲਸੇ ਤੇ ਬੰਦਈ ਖਾਲਸੇ ਵਿਚ ਬੇਜੋੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਬੰਦਈਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅੱਡਰੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣ ਖਾਤਰ ਇਸ ਰੰਗ ਨੂੰ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।21 ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤਾਂ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਹਾਇਆ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਗੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਅਸਲ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਸੌਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿੱਕਾ ਤੇ ਮੋਹਰ ਜੋ ਰਾਜਸੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਬਾਰਤ ਤੋਂ ਸਾਫ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਨਾ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ। ਥੋੜੇ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ ਦਰਸਾਏ ਇਲਜ਼ਾਮ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਉਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਾਏ ਗਏ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ’ਤੇ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦੇ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਕ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ/ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਹੈ ਤੱਤ-ਖਾਲਸੇ ਤੇ ਅਖੌਤੀ ਬੰਦਈ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਝਗੜਾ। ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਤਾਂ ਇਸ ਝਗੜੇ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਸਰਹੰਦ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਹੀ ਰੱਖ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ ਆਦਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਦੀ ਲਿਖਤ ’ਤੇ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ ਥੋੜੇ ਬਹੁਤੇ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ ਇਸੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹਨ। ਪਰ ਸਮਕਾਲੀ ਤੇ ਅਰਧ-ਸਮਕਾਲੀ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਝਗੜੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੂਚਨਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਅਖਬਾਰਾਤ ‘ਅਖਬਾਰ-ਏ-ਦਰਬਾਰ-ਏ ਮੁੱਅਲਾ’ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ।22 ਖੈਰ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫਰੁੱਖਸੀਅਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤਕ (1716-1719 ਈ.) ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ਼੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਵੈਸਾਖੀ ਆਦਿ ਦਾ ਮੇਲਾ ਲੱਗਣਾ ਨਾ- ਮੁਮਕਿਨ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਫਰੁੱਖਸੀਅਰ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜੋ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਈ ਉਸਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ’ਤੇ ਅਸਰ ਪੈਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ। ਸੋ ਇਸ ਬੇ-ਯਕੀਨੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾ ਵਿਖਾਈ। ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਰੰਗੀਲਾ ਜੋ ਫਰੁੱਖਸੀਅਰ ਪਿੱਛੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਵੱਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਤਵੱਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤੀ। ਫਲਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵੱਲ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਵੱਧਦੇ ਇੱਕਠ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਲਸਰੂਪ 1723 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦੋ ਧੜੇ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਦੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਬਣ ਗਏ।23 ਇਕ ਧੜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ (ਕੰਬੋਜ) ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਦੀ ਤਰੇਹਨ ਪ੍ਰਵਾਰ। 1723 ਈ. ਨੂੰ ਅਮਰ ਸਿੰਘ (ਕੰਬੋਜ) ਨੇ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗਿਆਰਵਾਂ ਗੁਰੂ ਥਾਪ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮੀਰੀ ਸਿੰਘ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੀਏ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ। ਖੈਰ, ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਖੇਮਕਰਨੀ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਕੇ-ਚੱਕ ਵਿਖੇ ਗੱਦੀ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੱਥਾ ਵੀ ਟਿਕਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੂਹੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਆਦਿ।24 ਦੂਸਰੇ ਧੜੇ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰ ਕੌਰ ਜੀ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ’ਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਝਗੜਾ ਨਿਪਟਾ ਦਿੱਤਾ।25 ਥੋੜੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਹਯਾਤੀ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੁਫੇੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਿਵਾਏ ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਗੱਲੋਂ ਹੋਏ ਤਕਰਾਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਿਸਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।26 ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਇਕ ਜੁਟ ਹੋ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜੂਝਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਤਕ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨਾਲ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵੀ ਸਾਥੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਹਕੂਮਤੀ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਇਸਲਾਮ ਅਰਥਾਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਾਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਰਸਤਾ ਚੁਣਿਆ ਸੀ।27 ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਝਗੜਾ ਜਾਂ ਮਤਭੇਦ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ 6-7 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਨਾ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਚੌਧਰ ਤੇ ਚੜਾਵਾ ਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਸਿਧਾਂਤਕ ਲੜਾਈ।28

ਅੰਤ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਸਿਰਫ 8 ਸਾਲ (1708-1716 ਈ.) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਵਿਚਰੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਅਦੁੱਤੀ ਕਾਰਨਾਮੇ ਕਰ ਵਿਖਾਏ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਇਕ ਹੱਡ-ਮਾਸ ਦੇ ਬਣੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਸ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲਈ, ਜਿਸ ਪਾਸ ਉਸ ਵਕਤ ਏਸ਼ੀਆ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਬੇਹਤਰੀਨ ਫੌਜ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਧਨ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ ਦੋ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਉਸਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਰੋਕਦੇ ਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਕੂਚ ਕਰ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਦੁੱਤੀ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਰਾਮਾਤਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜੁੜ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਅਸਲ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸਨ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਰਾਜ ਥੋੜ-ਚਿਰਾ ਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਸੰਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਗਏ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੋਮਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਾਲਮ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਛੇੜਿਆ ਗਿਆ ਸੰਘਰਸ਼, ਆਪ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨੇ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਤੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨਾਲ 50- 60 ਸਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਲਹੂ-ਡੋਲਵੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜ ਕੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਬਦੇਸ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਇਆ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਵੀ ਬਚਾਇਆ। 4 ਸਤੰਬਰ, 1708 ਤੋਂ 9 ਜੂਨ, 1716 ਈ. ਤਕ ਆਪ ਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹੇ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾ ਦੇ ਗ਼ੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਤੇ ਅਣਚਿਤਵੇ ਤਸੀਹੇ ਸਹਾਰ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਗਵਾਹੀ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖਾਲਸੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੇ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਇਲਜ਼ਾਮ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ/ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਾਏ ਗਏ ਹਨ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਤਾਂ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਹਨ। ਸੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਨਿਕਾਰਨਾ ਹੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੈ।