ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਮੋਢੀ, ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ, ਨਿਰਭੈ ਸੂਰਮਾ, ਕੁਸ਼ਲ ਸ਼ਾਸਕ, ਪੰਥ ਹਿਤੈਸ਼ੀ, ਅਨੋਖਾ ਸ਼ਹੀਦ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਬੰਦਾ, ਬਚਨ ਦਾ ਬਲੀ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਰ ਕਿਤਨੇ ਅਜਿਹੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਕੱਦ ਦਾ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਉਪਰੰਤ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੀ। ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਭਾਵੇਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਅਨੇਕਾਂ ਸ੍ਰੋਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪਾਏ ਗਏ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਦਾ ਨਹੀਂ ਉਠਾ ਸਕੇ। ਸਾਡੀ ਇਸ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਤਕ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੇਕਾਂ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਭਾਈ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਚਤ੍ਰਜੁਗੀ ਗ੍ਰੰਥ’ ਵੀ ਇਸੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਅਗਿਆਤ ਸੋਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਬਾਰੇ ਲਿਖੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੋਟ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਚਤ੍ਰਜੁਗੀ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਿਖਤ ਕਾਪੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਕੇਂਦਰ, ਦੇਹਰਾਦੂਨ, ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਖਰੜਾ ਨੰ. 233 ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਪਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਆਕਾਰ 14.5"×11"×2.5" ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚਲੀ ਸਮਗਰੀ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖਰੜਾ ਲੇਖਕ ਦੀ ਮੂਲ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਤਾਰਾ ਅਜੇ ਤਕ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਾ ਪਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਾਮਵਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ-ਕਾਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਟਾਈਪ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ੍ਰੋਤ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਕਰਤਾ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਮ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਕ ਜੁਝਾਰੂ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਕਰਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮੰਨਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭਾਈ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚਲੀਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਹੀ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਦੂਸਰਾ, ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਦਰਜ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਰਚਨਾ- ਕਾਲ 1845 ਈ. ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਈ ਭਾਈ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਕਰ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਥੀ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥ-ਕਰਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥੀ (ਵਿਦਵਾਨ) ਅਤੇ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

1274 ਪੰਨੇ ਦੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਵਿ-ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਰਚਨਾਕਾਰ ਨੇ ਚਾਰ ਜੁਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਤਿਜੁਗ ਦੇ ਕੁੱਲ 63 ਪੱਤਰੇ (126 ਪੰਨੇ) ਅਤੇ 115 ਅਧਿਆਇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਇਕ ਦੋਹਰਾ ਅਤੇ 19 ਚੌਪਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੂਰੂਆਤ ‘ੴ ਸਤਗੁਰ ਸਹਾਇ’ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਜੁਗ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤ੍ਰੇਤੇ ਜੁਗ ਦੇ ਕੁੱਲ 108 ਪੱਤਰੇ (216 ਪੰਨੇ) ਅਤੇ 183 ਅਧਿਆਇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਇਕ ਦੋਹਰਾ ਅਤੇ 19 ਚੌਪਈਆਂ ਹਨ। ਤ੍ਰੇਤੇ ਜੁਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਦੁਆਪਰ ਜੁਗ ਦੇ ਕੁੱਲ 68 ਪੱਤਰੇ (136 ਪੰਨੇ) ਹਨ ਅਤੇ 133 ਅਧਿਆਇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਇਕ ਦੋਹਰਾ ਅਤੇ 19 ਚੌਪਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਜੁਗ ਦੀ ਕਥਾ, ਜੁਗ ਅਵਤਾਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਰਾਜਿਆਂ, ਯੋਧਿਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਕਲਿਜੁਗ ਦੇ ਕੁੱਲ 397 ਪੱਤਰੇ (794 ਪੰਨੇ) ਅਤੇ 402 ਅਧਿਆਇ ਹਨ। ਕਲਿਜੁਗ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ 350 ਪੰਨਿਆਂ ਉੱਪਰ ਰਾਜਾ ਪਰੀਛਤ, ਜਨਮੇਜਾ, ਆਦਮ, ਨੂਹ, ਇਬਰਾਹੀਮ, ਯੂਸਫ਼, ਯਕੂਬ, ਸਿਕੰਦਰ, ਬਿਕ੍ਰਮਾਜੀਤ, ਅਬੂ ਬਕਰ, ਉਸਮਾਨ, ਹਜ਼ਰਤ ਅਲੀ, ਹਸਨ, ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ, ਬਹਿਲੋਲ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਤੁਗ਼ਲਕ ਵੰਸ਼ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਲਿਜੁਗ ਦੇ ਅਗਲੇ 444 ਪੰਨੇ ਨਿਰੋਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ 110 ਪੰਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ, 90 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਤਕ, 122 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, 22 ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ 100 ਮਿਸਲ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲਣ ਤਕ, ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸੋ ਮੇਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 11 ਪੱਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਹੈ ਜੋ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਪੱਤਰਾ ਨੰ. 442 ਤੋਂ 445 ਤਕ ਅਤੇ ਪੱਤਰਾ ਨੰ. 454 ਤੋਂ 461 ਤਕ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਪੱਤਰਿਆਂ ’ਤੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗੁਰੂ-ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਦੂਸਰਿਆਂ ’ਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਹਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਪੱਤਰਿਆਂ ਉੱਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਚਾਰ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਕਾਲਪਨਿਕ ਅਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਅੰਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਸੀਂ ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਗਰੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ।

1. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ
2. ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ
3. ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ

1. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ- ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੁਰੂ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਪੂਰਬਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਹੀ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਉਸਦੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਹੋਏ ਮਿਲਾਪ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕੁਝ ਵਾਕਿਆਤ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਿਲਾਪ ਸਮੇਂ ਉਸਦਾ ਨਾਲ ‘ਦਵਾਰਿਕਾ ਦਾਸ’ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਵੈਸ਼ਨਵ/ਵੈਰਾਗੀ ਸਾਧੂਆਂ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗੁਰੂ-ਮਿਲਾਪ ਸਮੇਂ ਨਾਉਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਟਪਲਾ ਲਗਿਆ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥਕਾਰ ਨੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੀਤ ਚੁਕੇ ਕਿਸੇ ਜੁਗ ਦੇ ‘ਹਾਥੀ ਰਾਮ’ ਨਾਮਕ ਸਾਧੂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਿਆਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥਾਂ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਜ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਉਹ (ਨਾਂਦੇੜ) ਵਿਖੇ ਉਸ ਸਾਧੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਡੇਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇਸੇ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਥੀ ਰਾਮ ਨੇ ਦਵਾਰਿਕਾ ਦਾਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੰਥ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਉਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਚ ਹਾਥੀ ਰਾਮ ਨੇ ਦਵਾਰਿਕਾ ਦਾਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਜਾਣ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ, ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਡੇਰੇ ਪਹੁੰਚਣ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਮੰਜੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਵਿਆਂ ਉੱਪਰ ਚਾਰ ਤੀਰ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ੰਕੇ ਰਹਿਤ ਬੈਠਣਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਅਸੀਮ ਸ਼ਕਤੀ ਅੱਗੇ ਚਾਰ ਬੀਰਾਂ ਦਾ ਬੇਵੱਸ ਹੋਣਾ ਆਦਿ, ਦਾ ਵਰਣਨ ਤਾਂ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਬਾਕੀ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪਲੰਘ ਉੱਪਰ ਬੈਠਾ ਦੇਖ ਕੇ ਦਵਾਰਿਕਾ ਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਨਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਣਾ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਅਗੇਤੀ ਸੂਚਨਾ ਹੋਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਣਨ ਉੱਪਰ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਏ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ ? ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਇਸੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਬੰਦਾ ਹਾਂ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਸੇਵਾ ਬਖ਼ਸ਼ੋ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਹੋਏ ਅਨਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ, ਉਪਰੰਤ ਪੰਜਾਬ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਜਾਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਕੇ ਫ਼ੌਜ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਰਹੰਦ ਅਤੇ ਬਾਈਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਨੇਤਰ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ। ਮਕਸਦ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਤਹਿਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਅੱਗੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰ ਦੇਣਾ ਵੀ ਲਾਹੇਵੰਦ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਦੇਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਦਵਾਰਿਕਾ ਦਾਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖਣਾ, ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵੱਲ ਹੀ ਸੰਕੇਤ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂ-ਮਿਲਾਪ ਦੀਆਂ ਉਕਤ ਦਰਸਾਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਕਾਲਪਨਿਕ ਅੰਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਪਈਆਂ ਭ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਤੱਥ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਚੁਣਿਆ? ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਉੱਤਰ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਬੰਦਾ ਹਾਂ? ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੋ ਸਵਾਲ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਆਏ ਹੋਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੱਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਜਨਮ ਜ਼ੁਲਮ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਇਆ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਉੱਤਰ ਲਈ ਉਸਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਹ ਕਾਲਪਨਿਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਿਕ ਉਡਾਰੀਆਂ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਤਕ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਖੋਜ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜੁਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।

2. ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ- ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਨਾਂਦੇੜ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੁਬਾਣੇ ਸਿੱਖ ਉਸਨੂੰ ਆ ਕੇ ਮਿਲੇ। ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਨੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਆ ਰਹੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਲੁਬਾਣੇ ਸਿੱਖ ਦੇ ਹੀ ਮਿਲਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਦਸਵੰਧ ਦੇ ਕੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਲੀ ਮਦਦ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਨੇ ਤਾਂ ਇਕ ਲੁਬਾਣੇ ਸਿੱਖ ਦੇ ਮਿਲਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲੁਬਾਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉਸਨੇ 500 ਲਿਖੀ ਹੈ।

ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਸਢੌਰੇ ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੁਆਰਾ ਸਢੌਰੇ ਦੀ ਸੂਬੇਦਾਰੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਢੌਰੇ ਉੱਪਰ ਕੀਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਹਾਲ ਲੱਗਭਗ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਸਢੌਰੇ ਦੇ ਹਾਕਮ ਉਸਮਾਨ ਖ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੂਬੇਦਾਰੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਕੇ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਢੌਰੇ ਦੀ ਨਵਾਬੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਕੇਤ-ਮਾਤ੍ਰ ਕੀਤਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਢੌਰੇ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਵਾਹੀਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਸੌਂਪਣ ਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਸਢੌਰੇ ਉੱਪਰ ਕੀਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੁਆਰਾ ਸਰਹੰਦ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਜਾੜਨ, ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਵਿਚ ਘਸੀਟਣ ਅਤੇ ਸਰਹੰਦ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਪੁੱਟ ਕੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ-ਮਾਤ੍ਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ, ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਨਾਹਗਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਸੰਤਾਂ- ਸਾਧਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਸਤਾਇਆ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੱਲ ਹੀ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕੇਤਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਵਰਣਨ ਸਾਨੂੰ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਰਹੰਦ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕਾਠ ਗੜ੍ਹ ਨਾਂ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੰਘੜਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਥਾਨਕ ਰਵਾਇਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਮੁੱਢਲੀ ਤਿਆਰੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋਨਪੁਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਭੇਜੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਉੱਪਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਣ ਦੀ ਸਾਖ ਭਰੀ ਹੈ। ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਝੁਲਾਏ ਸਨ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ ਹਮਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਉੱਪਰ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਫ਼ੌਜੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਬਾਕੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਅਧੀਨਤਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।

ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜਦੋਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸੁਕੇਤ ਮੰਡੀ ਵਿਖੇ ਟਿਕਾਣਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਮ੍ਰਿਤੂ ਹੋ ਗਈ। ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅੱਗੇ ਬਹੁਤ ਰੁਦਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕਰਾਮਾਤ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜੀਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਰਾਮਾਤ ਦੇ ਵਾਪਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਰਿਆਸਤ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਵਰਣਿਤ ਉਪਰੋਕਤ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ੍ਰੋਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਸੁਕੇਤ ਮੰਡੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਸੁਧਰ ਸੈਨ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦਾ ਹਾਲ ਤਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਵਰਣਿਤ ਘਟਨਾ ਦਾ ਨਹੀਂ।

ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਕਾਂਗੜਾ ਵੀ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗਰੋਟੇ (ਜਸਰੋਟਾ) ਵਿਖੇ ਵੀ ਉਸਨੇ ਡੇਰਾ ਕੀਤਾ। ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਘਟਨਾ ‘ਕੋਟ ਮਿਰਜਾਪੁਰ’ ਵਿਖੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸ੍ਰੋਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਤੋਂ ਪੀੜਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਰੁਖ਼ਸੀਅਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵਿਰੁੱਧ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

3. ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ- ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਲੜਾਈ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਖੇ ਇਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਠ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਖੇ ‘ਕੋਟ ਮਿਰਜਾ’ ਨਾਮਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿਖੇ ਟਿਕਾਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਈਅਦ ਅਬਦੁਲਾ ਖ਼ਾਨ, ਦੀਨਾ ਬੇਗ਼, ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਫਰੁਖ਼ਸੀਅਰ ਕੋਲ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਚੜਾ ਕੇ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਹਾਲ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੇ ਅੰਕਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਕਾਫ਼ੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਿਲ ਹੋਈ ਹੈ-

1. ਸਈਅਦ ਇਕ ਜਮਾਤ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਦੋ ਸਈਅਦ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸਈਅਦ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਦਾ ਨਾਮ ਅਬਦੁੱਲਾ ਖ਼ਾਂ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੁਸੈਨ ਅਲੀ। ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਉੱਪਰ ਕਈ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਕਤਲ ਕਰਵਾਇਆ। ਅਬਦੁਲਾ ਖ਼ਾਂ ਦਸੰਬਰ 1720 ਤਕ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ ਵੀ ਰਿਹਾ ਸੀ।
2. ਦੀਨਾ ਬੇਗ਼ ਨਾਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਅਜੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ।
3. ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ ਨਾਮ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸੂਚਨਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਨਾਮੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦਾ ਨਵਾਬ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ 1710 ਈ. ਨੂੰ ਸਰਹੰਦ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
4. ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਦੇ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵੈਰੀ ਦਲ ਨੇ ਆ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਖਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਇਤਨਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਹਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਕਿ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਫਰੁੱਖ਼ਸੀਅਰ ਨੂੰ ਮਦਦ ਲਈ ਇਕ ਖ਼ਤ ਲਿਿਖਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਵੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਰੁੱਖ਼ਸੀਅਰ ਕੋਲ ਕੀਤੀ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਯਾਦ ਰਾਹੀਂ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ:-

ਫਤੈ ਦਰਸਨੀ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਤੇਗਾ ਮਾਰਿਤ ਆਗੇ ਹੋਈ।
ਮਰਨ ਮੂਲ ਤਨ ਸਮਝਤ ਅਪਨਾ ਪਰਉਪਕਾਰਿ ਕਰਤ ਵਿਧ ਮੋਈ।
ਅਪਨੇ ਗੁਰ ਕੇ ਹੇਤ ਲੜਤ ਹੈ ਰਲ ਕੇ ਸੇਵਕ ਜਾਨੋ ਸੋਈ।
ਗੁਰਦਾਸਪੁਰਾ ਹੈ ਆਕੀ ਕੀਨਾ ਦੇਖਤ ਸਰਬ ਜਹਾਨ ਖਲੋਈ।2।

ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਬਾਰਾ ਕੀਤੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਾਰਨ ਫਰੁੱਖ਼ਸੀਅਰ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਫ਼ੌਜ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਵੀ ਬੰਦਾ ਬਚ ਕੇ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸ਼ਾਹੀ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਅੱਗੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ‘ਅਲੀ-ਅਲੀ’ ਕਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਨਗਾਰੇ ਵਜਾਉਂਦੀਆਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਲੇ੍ਹ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਖਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਕਾਠ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਤੁਰਕਾਂ ਨੂੰ ਉਡਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਲਾਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲਥ-ਪਥ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਸੈਨਿਕ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਵੱਸ ਪਿਆ, ਉਹ ਯਕੀਨਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਖਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਨ ਮੱੁਕਣ ਕਾਰਨ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕ ਕੇ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਜਿਹੀ ਹੋ ਗਈ। ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਉਪਰੋਕਤ ਦੋਵੇਂ ਤਥ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਠੀਕ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਦਾ ਸਾਹਸ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਹੁਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਵੀ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ਰਮਾਨ ਦੇ ਧਕੇਲੇ ਹੀ ਆਏ ਸਨ। ‘ਇਬਤਰਨਾਮਾ’ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “…ਸਰਦਾਰ (ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ) ਦਾ ਇਤਨਾ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਰੱਬ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਭਾਣਾ ਵਰਤੇ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਭੱਜ ਜਾਏ।” ਇਸ ਲੜਾਈ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੱਗਭਗ ਅੱਠ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਿਆ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਰਾਸ਼ਨ ਮੱੁਕ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 8000 ਤਕ ਪੁੱਜ ਗਈ ਸੀ। ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾ ਤਾਂ ਪਕੜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਸਗੋਂ ਮ੍ਰਿਦਲਸ੍ਰਣੀ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਜਾ ਬਿਰਾਜਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਮਾਨ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਜੋ ਕਾਲਪਨਿਕ ਕਹਾਣੀ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਘੜੀ ਹੈ, ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਸਦੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਤੀ ਅਥਾਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰੰਥਕਾਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਰਹੰਦ ਨੂੰ ਉਜਾੜਨਾ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣਾ ਲਿਖਦਾ/ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਵਰਤਮਾਨ ਖੋਜ ਨੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਦਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਦਾ ਹਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਹੀ ਗੱਲ ਕਾਲਪਨਿਕ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਉੱਡਣ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਬੜੇ ਕੀਮਤੀ ਹਨ, ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਅੰਦਰ ਘਿਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ ਏਥੋਂ ਉਡ ਕੇ ਬਾਹਰ ਚਲਿਆ ਜਾਹ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਇਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਭੀੜ ਪਵੇਗੀ ਤਾਂ ਤੂੰ ਉਡ ਜਾਵੇਂਗਾ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮਾਰੇ ਜਾਵਾਂਗੇ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਚੰਗਾ-ਬੁਰਾ ਸਮਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂਗਾ। ਪਰ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਉੱਡਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਕੇ ਬਚਨ ਤੋਂ ਫਿਰਨ ਲਈ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋ। ਪਰ ਮੈਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਕੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦਾ। ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਹੱਥੋਂ ਨਾ ਮਰਨ ਦੀ ਸ਼ਰਧਕ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਜੀਵਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵੀ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਸ਼ਰਧਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਤੱਥ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਉੱਚਾਪਣ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਹੀ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਹਾਲ ਲਿਖਦਿਆਂ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਫ਼ਤਹਿ ਦਰਸ਼ਨੀ’ ਸ਼ਬਦ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ‘ਫ਼ਤਹਿ ਦਰਸ਼ਨ’ ਇਕ ਨਵਾਂ ਪੰਥ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ‘ਫ਼ਤਹਿ ਦਰਸ਼ਨੀ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵਾਚਿਆਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਹੈ ? ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਪਰ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕੁਝ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ-

- ਫਤੈ ਦਰਸਨੀ ਜਹ ਤਹ ਦਰਸੈ ਔਰ ਖੌਫ ਹਟ ਜਾਤ ਸੁ ਤਨ ਹੈ।
- ਸੁਨਤਿ ਬਾਤ ਬੰਦਾ ਚੜ ਦਉਰਿਓ ਫਤੈ ਦਰਸਨੀ ਸੰਗ ਭਏ ਹੈ।
-ਫਤੈ ਦਰਸਨੀ ਪੰਥ ਹਮਾਰਾ ਗੁਰ ਭਾਈ ਦੇਖਤ ਸੁਖ ਪਾਵਤ।
- ਫਤੈ ਦਰਸਨੀ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਹੋਤ ਪਿਆਰੀ ਜਾਨਤ ਅਰਿ ਹੈ।
- ਫਤੈ ਦਰਸਨੀ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਰਹੇ ਸੁਚੇਤ ਦੋਨੋ ਗੜ ਮੈ ਹੈ।
-ਫਤੈ ਦਰਸਨੀ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਮਾਰਿਤ ਵੈਰੀ ਤਾਹਿ ਗਇਆ ਹੈ।
- ਫਤੈ ਦਰਸਨੀ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਪਾਵਤ ਜੀਤ ਦੇਖਨ ਜਗ ਸਾਰਾ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਫ਼ਤਹਿ ਦਰਸ਼ਨੀ’ ਦੇ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਥਾਂ ‘ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ ਭਾਵ ਉਸਨੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ‘ਪੰਥ ਗੁਰੂ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸਾਥੀ ਮਿਲਣ ਸਮੇਂ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਖਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਫ਼ਤਹਿ ਦਰਸ਼ਨ’ ਬੋਲਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਹਵਾਲਾ ਚਰਚਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜੇਕਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਫ਼ਤਹਿ ਦਰਸ਼ਨੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨੀਂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਇਹ ‘ਪੰਥ ਗੁਰੂ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਸੀ ਅਤੇ ‘ਦੀਦਾਰ ਖਾਲਸੇ ਕਾ’ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸੀ, ਜੋ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ‘ਫ਼ਤਹਿ ਦਰਸ਼ਨੀ’ ਦੇ ਨਾਲ ‘ਪੰਥ ਹਮਾਰਾ’, ‘ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ’ ਅਤੇ ‘ਜਹ ਤਹ ਦਰਸੈ’ ਵਰਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਫ਼ਤਹਿ ਦਰਸ਼ਨ’ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਪੰਥ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦੇਹ ਰੂਪ ‘ਤੀਸਰ ਰੂਪ ਸਿਖ ਹੈ ਮੋਰ’ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸੀ। ਫ਼ਤਹਿ ਦਰਸ਼ਨੀ ਦੇ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।

ਅੰਤ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਲਿਖਣ ਲੱਗਿਆਂ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਭਾਵੇਂ ਬਾਕੀ ਗ੍ਰੰਥਕਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਹੈ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਤੋਂ ਸਹੀ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਪਰ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਸੰਬੰਧੀ ਸੂਚਨਾ ਵਿਚ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ, ਉਸ ਦੁਆਰਾ ‘ਫ਼ਤਹਿ ਦਰਸ਼ਨੀ’ ਦਾ ਜੋ ਸਰੂਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਸਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਪਏ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਨਵਾਂ ਰਾਹ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਦੂਸਰਾ, ਫਰੁੱਖ਼ਸੀਅਰ ਕੋਲ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਖੋਜ ਕੀਤਿਆਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕਈ ਨਵੇਂ ਪੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਹਵਾਲੇ:
1. ਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ, ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-1907, ਪੰਨਾ 31.
2. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ, ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਖਾਲਸਾ, ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-1923, ਪੰਨਾ 5.
3. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਿੰ., ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਡਾ., ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ-2006, ਪੰਨਾ 94.
4. ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ, ਪੰਨਾ 122.
5. ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੰਨਾ 94.
6. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਖਾਲਸਾ, ਪੰਨਾ 93.
7. ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੰਨਾ 94.
8. -ਉਹੀ-, ਪੱਤਰਾ 458.
9. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਖਾਲਸਾ, ਪੰਨਾ 96.
10. ਚਤ੍ਰਜੁਗੀ, ਪੱਤਰਾ 458(ਅ).
-ਇਨ੍ਹਾਂ (ਸ਼ਾਹੀ) ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਕਟੋਚ ਹਾਕਮ ਅਤੇ ਜਸਰੋਟਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਧਰੂਵ ਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰ ਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਮਦਦ ਮਿਲੀ। -ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੰਨਾ 96.
11. -ਉਹੀ-, ਪੰਨਾ 96.
12. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਖਾਲਸਾ, ਪੰਨਾ 144.
13. ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ, ਪੰਨਾ 175.
14. ਸੀਤਲ, ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ, ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ-2006, ਪੰਨਾ 34-35.
-ਹਸਨ ਖਾਨ ਅਬਦੁੱਲੇ ਖਾਨੋ। ਸੱਯਦ ਥੇ ਬਜੀਰ ਤਿਂਹ ਜਾਨੋ। ਪਾਤਿਸਾਹਿ ਕੇ ਨਿਕਟਿ ਰਹਾਵੈ। ਸੋ ਸਭ ਸਾਹੀ ਕਾਰ ਚਲਾਵੈਂ।
-ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ, ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪੱਥਰ ਛਾਪਾ, ਮਤਬਾਰਸਮੈਨੂਰ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-1 ਹਾੜ, ਸੰਮਤ 1946, ਪੰਨਾ 354.
-ਹਸਨ ਖਾਨ ਅਬਦੁਲਾ ਖਾਨ, ਕੀਯੋ ਕਦ ਓ ਤਖਤਹਿ ਠਾਨ।
ਕਿਤਕ ਰੋਜ ਇਸ ਭਾਂਤ ਬਿਤਏ, ਨੇੜੇ ਮਰਨ ਸ਼ਾਹਿ ਦਿਨ ਅਏ।2। -ਉਹੀ-, ਪੰਨਾ 224.

ਨੋਟ : ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹੇ ਦੇ ਸਈਯਦ ਦਾ ਨਾਮ ਅਬਦੁਲਾ ਖ਼ਾਨ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। -ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਬੰਦਾ ਬਹਾਦੁਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1999, ਪੰਨਾ 64.

15. ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ, ਪੰਨਾ 104., 171. ; ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੰਨਾ 128.
16. ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੰਨਾ 97.
17. -ਉਹੀ-, ਪੰਨਾ 98.
18. ਜਬੈ ਪਰੂਗੁ ਬੰਦੇ ਭਰ ਭਾਰੀ। ਸੋ ਨਠ ਜਾਊਗ ਕਰ ਬੀਰਨ ਅਸ੍ਵਾਰੀ। ਸੌ ਪਚਾਸ ਕੋਹ ਇਹ ਉਡ ਜਾਊਗ। ਤੁਰਕਨ ਕੇ ਜਹਿਂ ਹੱਥ ਨ ਆਊਗ।5। ਦਹੋ ਰਾ-
ਹਮੈ ਖੁਵਾਰੀ ਬਣ ਗਈ ਫਸੇ ਗਰੀਬ ਸੁ ਆਇ।
ਤੁਮ ਤੋ ਬਹੁਤ ਕਮਾਇਓ ਲਿਓ ਪਹਿਰ ਔ ਖਾਇ।6। - ਭੰਗੂ, ਰਤਨ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ (ਸੰਪਾ.), ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-2000. ਪੰਨਾ 203.
19. ਦੋਹਰਾ-ਤੁਮ ਜੋ ਕਹਯੋ ਛਡ ਜਾਇਗੋ ਬੰਦਾ ਪੜੀ ਅਤ ਭੀਰ। ਯਹ ਤੋ ਬਾਤ ਨ ਹੋਇਗੀ ਸਾਖੀ ਬਚ ਯਹਿ ਬੀਰ।11।
ਚੌਪਈ- ਭਲੀ ਬੁਰੀ ਤੁਮ ਸੰਗ ਨਿਬਾਹੋਂ। ਸੱਤਿ ਬਚਨ ਅਬ ਉਡ ਨਹਿਂ ਜਾਵੋਂ।
ਯਾਂਤੇ ਬੰਦੇ ਉਡਨੋ ਰਹਿਯੋ। ਮਰ ਸੁ ਰਹਯੋ ਔ ਪ੍ਰਣਿ ਨਾਹਿ ਸੁ ਤੋੜਿਯੋ।12। -ਉਹੀ-, ਪੰਨਾ 203-04.
20. ਅਬ ਉਡ ਚਲ ਤੂੰ ਔਰਹਿ ਠੋਰ। ਜੀਵਤ ਰਹੈਂ ਤੁਹਿ ਲੇਵੈਂ ਟੋਲ। ਤਬ ਉਨ ਬੰਦੇ ਉੱਤਰ ਦਯੋ। ਅਬ ਹਮ ਕੌ ਤੁਮ ਚਹੈਂ ਉਡਯੋ।31। ਅਬ ਹਮ ਕਰਾਵੋ ਬਚਨੋ ਹਾਰ। ਖਾਤਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਤ ਸੰਸਾਰ।
ਉਡਨੋ ਮਨ੍ਹੈਂ ਤੁਮੈਂ ਕਰਵਾਯੋ। ਅਬ ਹਮ ਕੋ ਤੁਮ ਚਾਹਤ ਝੁਠਾਯੋ।-ਉਹੀ-, ਪੰਨਾ 211.
21. ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ।
22. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ‘ਸਚੇ ਸਾਹਿਬ ਕੀ ਫਤਹਿ’ ਲਿਿਖਆ ਹੈ। -ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਵੇਖੋ- ‘ਤੱਤ ਖਾਲਸਾ’