ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੇ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਈ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰ-ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸੱਚ ਦਾ ਮਾਰਗ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਸੰਸਾਰ ਉਪਰ ਆ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਨਵੇਕਲਾ ਰਾਹ ਚਲਾਇਆ, ਉਸਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪਰੀਚਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲੋਕਾਈ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦੇ ਵਿਚ ਰੱਬੀ ਬਚਨ ਤੇ ਕਰਮ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਘਾੜਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਸੰਪੂਰਣਤਾ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ 1699 ਈ. ਵਿਚ ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਪੂਰੀ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਘੜੇ ਗਏ ਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿੱਖ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਨੂੰ ਇਕ ਮਰਯਾਦਾਮਈ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਯੋਗ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਾ ਕਰਨਯੋਗ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਕੁਰਹਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਦੀ ਰਹਿਤ ਤੇ ਕੁਰਹਿਤ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਣ, ਨਵੇਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਨ ਰਹਿਤ ਤੇ ਕੁਰਹਿਤ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨਾ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈਂਦਿਆਂ ਇਸ ਪੰਥ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸਮੁਚੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਲਈ ਇਕ ਮਰਯਾਦਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਇਤਨੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਲੜਕੇ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਕੇਸ ਸਾਬਤ ਰਖੇ, ਦਾੜ੍ਹਾ ਨਾ ਰੰਗੇ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੰਜ-ਕਕਾਰੀ ਰਹਿਤ ਦਾ ਜੋ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਰਹਿਤ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਥਮ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਕੁਰਹਿਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਬੇ-ਅਦਬੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਥਮ ਸਥਾਨ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੱਖਣ ਦੇ ਮਕਸਦ ਕਾਰਨ ਇਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀਆਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਨੂੰ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ, ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਚਉਪਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕੀ ਮੋਹਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਚਉਪਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ1 ਤਾਂ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੁਹਕਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਦੇ ਪੰਜ ਛੱਟੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਹਰੀ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪਾਹੁਲ ਛਕਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਵਚਨ ਲਿਆ, ਉਪਰੰਤ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਾਹੁਲ ਲੈਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਭਾਈ ਚਉਪਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਪੈਂਤੀ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਹੋਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਾਨ ਵਧਾਇਆ। ਭਾਈ ਚਉਪਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਸ ਜੁਗਤਿ ਕਰਿ ਸਾਹਿਬ ਪੰਥ ਨਿਖੇੜਿਆ। ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਕੇਸ ਮਿਲੇ।”2 ਕੇਸ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੋਹਰ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, “ਗੁਰੂ ਕਾ ਸਿੱਖ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੈ। ਦੋ ਵਕਤ ਕੰਘਾ ਹੋਵੈ, ਧੋਵੇ ਦਹੀਂ ਨਾਲ, ਮੈਲਾ ਹੱਥ ਨਾ ਲਾਏ, ਜੀਉ ਨ ਪਵਣੇ ਦੇਵੇ। ਸੁਚੇਤ ਰਹੈ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਸਿੱਖ ਕੇਸ ਮੋਹਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਜਾਣੇ।”3 ਇਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਭਾਈ ਚਉਪਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸਾਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕੇਸ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੋਹਰ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣੀ ਹੈ।4 ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੋਹਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ-

ਏਕ ਪਾਖ ਬੀਤੇ ਹੈ ਜਬਹੀ।
ਦਧੀ ਸੋਂ ਕੇਸ ਨ੍ਹਵਾਵੈ ਤਬ ਹੀ।
ਕੇਸਨ ਧੂਪ ਦੇਇ ਸੁਚ ਪਾਵਨ।
ਹੈ ਇਹ ਗੁਰੂ ਕੀ ਮੋਹਰ ਸੁਹਾਵਨ।” 5

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸੰਵਾਦ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਦੀ ਰਹਿਣੀ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਮਝ ਕੇ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ- ਸਹਿਜੀ (ਕੇਸਾਧਾਰੀ), ਖੰਡ (ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਲੈਣ ਵਾਲੇ) ਤੇ ਚਰਨੀ (ਚਰਨ ਪਾਹੁਲ ਲੈਣ ਵਾਲੇ)। ਮੇਰੇ ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਖ ਦੇ ਕੇਸ ਪਿਆਰੇ ਲਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਸਿੱਖ ਪਾਹੁਲ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ ਕੇਵਲ ਕੇਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਸਿੱਖ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖੋ ਜੋ ਪਾਹੁਲ ਲਏ ਬਿਨਾ ਕੇਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਭੇਖ ਸਿਰਫ਼ ਦਾਨ ਲੈਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਪਾਖੰਡੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਨਾ ਆਉਣ ਦੇਵੇ। ਜੋ ਮਾਨੁਖ ਮੇਰੇ ਸਿੱਖ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਣਾ ਕੇ ਦਾਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਤੁਛ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਤਾਂ ਦੂਰ ਮੇਰਾ ਸਿੱਖ ਪਾਣੀ ਦਾ ਗਿਲਾਸ ਵੀ ਨਾ ਦੇਵੇ। ਐਸੇ ਕਪਟੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਦਾਨ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਕਪਟੀ, ਚੰਡਾਲ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਸਿੱਖ ਨਾ ਸਮਝਿਓ।6 ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਜਿੱਥੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਵਲ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਵਿਹੂਣੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਸਮਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ-

ਬੇਦ ਰਹਤ ਜਿਮ ਦਿਜ ਨ ਸੁਹਾਵਤ।
ਸੀਲ ਰਹਤ ਕੁਲ ਨਾਰਿ ਨਾ ਭਾਵਤ।
ਬੇਗ ਰਹਤ ਜਿਮ ਬਾਜ਼ੀ ਹੀਨ।
ਰਹਤ ਬਿਨਾ ਇਹ ਕੇਸ ਮਲੀਨ।
ਜਿਉਂ ਕਾਹੂ ਲੇ ਗਧਾ ਨੁਵਾਇਓ।
ਫੂਲਮਾਨ ਤਿਹ ਮੂੰਡ ਧਰਾਇਓ।
ਤਿਹ ਕਰ ਤਾਂ ਕੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਹੀ।
ਹਾਸੀ ਜੋਗ ਹੋਇ ਜਗ ਮਾਹੀ।
ਤਿਮ ਕੁਰਹਿਤੀਏ ਕੇਸ ਰਖਾਏ।
ਕਹਹੁ ਸੋ ਕੈਸੇ ਸ਼ੋਭਾ ਪਾਏ।
ਰਹਤ ਸੁ ਕੇਸਨ ਕੋ ਅਤਿ ਭੂਖਨ।
ਰਹਤ ਬਿਨਾ ਸਿਰ ਕੇਸ ਭੀ ਦੂਖਨ।
ਰਹਤਵਾਨ ਜਗ ਸਿੰਘ ਜੇ ਕੋਈ।
ਗੁਰ ਕੇ ਲੋਕ ਬਸੈਂਗੇ ਤੇਈ।
ਰਹਣੀ ਰਹੈ ਸੋਈ ਸਿੱਖ ਮੇਰਾ।
ਵਹ ਠਾਕੁਰੁ ਮੈਂ ਉਸ ਕਾ ਚੇਰਾ।7

ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੋਹਰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਓਥੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਤੇ ਮਹਾਤਮ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਨੁੱਖ ਅਧੂਰਾ ਹੈ-

ਬਸਨ ਬਿਨਾ ਨਾਰੀ ਹੈ ਜੈਸੇ।
ਕੇਸਨ ਬਿਨ ਹੋਯ ਨਰ ਤੈਸੇ।
ਕੇਸਨ ਨਰ ਧਾਰੇ ਹੈ ਜਬਹੀ।
ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਹੋਇ ਹੈ ਤਬ ਹੀ।
ਕੇਸ ਏਕ ਪੁਨ ਰਹਤ ਜੁ ਪਾਈ।
ਤਾਂ ਕੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਨਾ ਜਾਈ।8

ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਵਿਚ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਦੀ ਅਡੋਲ-ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਸੂਚਕ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਉੱਪਰ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਜਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਥਾਨ/ਸਰੀਰ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।9 ਭਾਈ ਚੌਪਾ ਸਿੰਘ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਲਈ ਜੰਞੂ ਟਿੱਕਾ ਵਰਜਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਨੂੰ ਜੰਞੂ ਟਿੱਕਾ ਕੇਸ ਹੈਨਿ।”10 ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਲਈ ਇਹ ਵੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਸਿੱਖ ਕੇਸੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਸੁਕਾਉਣੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਨਖਾਹੀਆ ਹੈ।11 ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਹ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਲਈ ਕੇਸ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਹੋ ਕੇ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਵਾਲ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਨਖਾਹੀਆ ਹੈ।12

ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੱਥੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਖ਼ਾਲਸਾ ਧਰਮ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ, ਓਥੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਜੋ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬਜਰ ਕੁਰਹਿਤ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਅਨੁਯਾਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਵਚਨ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਬੱਚਾ ਸਿੱਖ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੇਸ ਕਟਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸੁੱਕੀ ਅਤੇ ਜੋ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਹੋ ਕੇ ਕੇਸ ਰਖਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹਰੀ।13 ਸਿੱਖ ਦੀ ਰਹਿਤ ਬਾਰੇ ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੋਮ ਨਾ ਕਟਵਾਵੇ, ਜੋ ਅਜਿਹੀ ਕੁਰਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਤਨਖਾਹੀਆ ਹੈ।14 ਭਾਈ ਚਉਪਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਨਖਾਹਨਾਮੇ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੱਥੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੋਮ ਲੁਹਾਉਣੇ ਕੁਰਹਿਤ ਹੈ15 ਓਥੇ ਚਿਟੇ ਚੁਣਵਾਉਣ, ਕਲਫ ਲਗਾਉਣ16, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕੇਸ ਕਟਵਾਉਣ, ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਦਾੜ੍ਹੀ ਟੁਕਣ ਅਤੇ ਮੋਚਨਾ ਜਾਂ ਕੈਂਚੀ ਲਗਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਿੱਖ ਵੀ ਤਨਖਾਹੀਆ ਹੈ।17 ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰ ਮੁੰਡਤਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਅਤੇ ਕੇਸ ਜਾਂ ਦਾੜੀ ਕੱਟੇ ਨਾਈਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਿਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।18

ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਲਈ ਸਾਬਤ ਸੂਰਤ ਰਹਿਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਦਾਤ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਬੇਈਮਾਨ ਹੈ। ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਸ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੋਹਰ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਆਲਸੀ ਤਨਖਾਹੀਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਵਕਤ ਕੰਘਾ ਕਰੇ, ਤੇਲ ਲਗਾਵੇ, ਮੈਲੇ ਹੱਥ ਨਾ ਲਗਾਵੇ, ਜੀਅ ਨਾ ਪੈਣ ਦੇਵੇ, ਨੰਗੇ ਕੇਸ ਭੋਜਨ ਨਾ ਛਕੇ, ਕੇਸ ਨੰਗੇ ਨਾ ਰੱਖੇ, ਖੁੱਲੇ ਕੇਸ ਬਾਹਰ ਨਾ ਘੁੰਮੇ, ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਜੂੜਾ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖੇ, ਸਿਰ ’ਤੇ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਵੇ, ਸਿਰ ’ਤੇ ਟੋਪੀ ਨਾ ਰੱਖੇ, ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਟੋਪੀ ਵਾਲੇ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਨਾ ਪਵੇ ਤੇ ਟੋਪੀ ਵਾਲੇ ਦਾ ਜੂਠਾ ਨਾ ਖਾਵੇ, ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਸਵਾਹ ਨਾ ਪਾਵੇ, ਲੱਕ ਦਾ ਕੱਪੜਾ ਕੇਸਾਂ ’ਤੇ ਨਾ ਰੱਖੇ, ਲੱਕ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਹੇਠੋਂ ਨਾ ਲੰਘੇ, ਸਿੱਖ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਜਾਂ ਦਾੜ੍ਹੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾ ਪਾਵੇ, ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਕੱਲਰ ਨਾ ਪਾਵੇ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਘਰ ਵਿਚ ਦਹੀਂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੇਸ ਦਹੀਂ ਨਾਲ ਹੀ ਧੋਵੇ।20 ਕੇਸ ਕਿਤਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਬਣੀ ਰਹੇ, ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸਾਖੀ ਦਰਜ ਹੈ, “ਏਕ ਸਿੱਖ ਨੇ ਦਹੀਂ ਰਾਖਾ ਥਾ ਕੇਸੀਂ ਇਸਨਾਨ ਲੀਏ ਕਾਕ ਨੇ ਚੁੰਚ ਮਾਰਾ। ਤਬ ਸਿੰਘ ਗੁਰੋਂ ਪਾਸ ਆਇਆ ‘ਕਹਾ ਮਹਾਰਾਜ! ਦਹੀਂ ਖਰਾਬ ਹੋਇ ਗਯਾ ਹੈ। ਸਾਹਬੋਂ ਕਹਾ ਮੈਂ ਜਾਨਤਾ ਥਾ ਕਿਸੀ ਹੁੱਕੇ ਫੁਕਣੇ ਵਾਲੇ ਕਾ ਹਾਥ ਲਗਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੇ ਬਚਾ ਕਰਾ ਦੀਆ।”21 ਇਸ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਸਿੱਖ ਵਾਲਾ ਪੱਖ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਇਤਨਾ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੂਠੀ ਕੀਤੀ ਦਹੀਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕੇਸੀਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲਾ ਪੱਖ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਤਮਾਕੂ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਹੱਥ ਲਗੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਹ ਵਸਤੂ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਛੁਹਾਉਣੀ ਉੱਚਿਤ ਨਹੀਂ।

ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਦੇ ਸਮੁਚੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਰਹਿਤਵਾਨ ਸਿੱਖ ਲਈ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਿੱਖ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਬੇ-ਅਦਬੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਨਖਾਹੀਆ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਮਾਨ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਲਈ ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਕੇਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮਾਇਆ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਲਏ ਬਿਨਾ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਢੌਂਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਖੰਡੀ ਤੇ ਕਪਟੀ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਕਪਟੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਆਵਸ਼ਕਤਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਕੇਸ਼ਵ (ਸੁੰਦਰ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲਾ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਰੂਪ ‘ਸਾਬਤ ਸੂਰਤਿ’ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਲਈ ਕੇਸ ਰੱਖਣੇ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦੇ ਉੱਤਰ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦਲੀਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸਾਰਥਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਇਸਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਸ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੋਹਰ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦਾਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਦਾਤ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸੰਭਾਲ ਹਰ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੇ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਜਦੋਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੰਥ ਦੇ ਸਦਾ ਸਹਾਈ ਦਾਤਾਰ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਕੇਸਾਂ-ਸੁਆਸਾਂ ਨਾਲ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ:

1. ਭਾਈ ਚਉਪਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸਦਾ ਸੰਮਤ 1754, ਸਾਵਣ ਦਿਨ ਸੱਤਵਾਂ ਦਿਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। -ਪਦਮ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ.), ਰਹਿਤਨਾਮੇ, (ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਭਾਈ ਚਉਪਾ ਸਿੰਘ), ਭਾ. ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1991, ਪੰਜਵੀਂ ਵਾਰ, ਸਫਾ 102.
2. ਉਹੀ, ਸਫਾ 104
3. ਉਹੀ, ਸਫਾ 92.
4, ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸਿੱਖੀ ਲੈ ਨਿਭਣਗੇ। ਏਹੁ ਕੇਸ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਹੈਨਿ, ਮੋਹਰ ਗੁਰੂ ਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮ ਪੰਥ ਵਾਹਗੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ। -ਉਹੀ, ਸਫਾ 128.
5. ਉਹੀ, ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ, ਸਫਾ 151.
6. ਉਹੀ, ਸਫਾ 158-60.
7. ਉਹੀ, ਸਫਾ 152.
8. ਉਹੀ-
9. ਉਹੀ, ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ, ਸਫਾ 71.
10. ਉਹੀ, ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਭਾਈ ਚਉਪਾ ਸਿੰਘ, ਸਫਾ 85.
11. ਉਹੀ-, ਸਫਾ 117.
12. ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਵਾਲ ਆਖੇ ਸੋ ਤਨਖਾਹੀਆ। ਉਹੀ-, ਸਫਾ 118.
13. ਉਹੀ, ਤਨਖਾਹਨਾਮਾ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ, ਸਫਾ 59.
14. ਉਹੀ, ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਸਫਾ 75.
15. ਉਹੀ, ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਭਾਈ ਚਉਪਾ ਸਿੰਘ, ਸਫਾ 105-06.
16. ਉਹੀ-, ਸਫਾ 108.
17. ਉਹੀ-, ਸਫਾ 111.
18. ਉਹੀ, ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ, ਸਫਾ 70.
19. ਉਹੀ, ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਭਾਈ ਚਉਪਾ ਸਿੰਘ, ਸਫਾ 85.
20. ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ, ਸਫੇ 69, 72, 73, 74 ; ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਭਾਈ ਚਉਪਾ ਸਿੰਘ, ਸਫੇ 92, 106, 107, 108, 110, 118;
21. ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ, ਸਫਾ 151, ਮੁਕਤਿਨਾਮਾ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਸਫਾ 164.
22. ਉਹੀ, ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ, ਸਫਾ 76.