ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ-ਪਰਮੇਸਵਰ ਦੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਨਾਮ-ਜੋਤ ਦਾ ਅਦੁੱਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਅਗੰਮੀ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਪ੍ਰਗਟਾਅ, ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਅੱਜ ਤੋਂ ਛੇ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ (ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ, ਜਦ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ‘ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਅਨੁਸਾਰ’

“ਤੇਤੀਸ ਕਰੋੜੀ ਦੇਵਤਿਓਂ ਨੇ ਆਨ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਆ॥ ਚੌਰਾਸੀ ਸਿਧ, ਨੌ ਨਾਥ, ਛਿਅ ਜਤੀ, ਬਵੰਜਾ ਬੀਰੋ ਨੇ ਆਨ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਆ… ਜਿਤਨੇ ਉਤਮ ਪੁਰਖ ਸੈ ਸਭਨੋ ਆਨ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਆ॥ ਜੋ ਕਲਿਜੁਗ ਦੇ ਉਧਾਰ ਵਾਸਤੇ ਆਪ ਨਿਰੰਕਾਰ ਆਨ ਅਵਤਾਰ ਲੀਆ ਹੈ॥”

‘ਭਵਿੱਖ ਪੁਰਾਣ’ ਵਿਚ ਬਿਆਸ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ, ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਬਾਰੇ, ਕਰੀਬ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਅੰਕਤ ਪੇਸ਼ੀਨਗੋਈ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਾਮ ਕਾਰਤਕ ਵੱਲੋਂ ਕਲਜੁਗ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਤੇ ਕਲਜੁਗੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਾਰ-ਉਤਾਰੇ ਸੰਬੰਧੀ ਪੁੱਛੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ:-

ਏਵੰ ਵੈ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਰਿਯੰ ਭਵਿੱਖਯਤਿ ਯਦਾ ਕਲੋ॥33॥
ਤਦੈਵ ਲੋਕ ਰਖਯਾਰਥੰ ਮਲੇਛਾਨਾ ਨਾਸ਼ ਹੇਤੁਬੇ।
ਪਸਚਮੇਤੁ ਸੁਭੇ ਦੇਸ਼ੇ ਬੇਦੀ ਬੰਸੇਚ ਨਾਨਕੋ ਨਾਮਨਾ॥34॥
ਭੁਵ ਰਾਜ ਰਿਖੀ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੈਕ ਮਾਨਸ:।
ਭਵਿੱਖਤੀ ਕਲਊ ਸਕੰਦ ਤਤ ਬਿਤਯੰ ਕਲਯਾ ਹਰੌ॥35॥

ਭਾਵ ਜਦ ਧਰਮ ਦੀ ਸਤਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕਲਜੁਗ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਤੇ ਮਲੇਛਪੁਣੇ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਪਸਚਮ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਦੇਸ਼ (ਪੰਜਾਬ) ਦੀ ਬੇਦੀ ਬੰਸ ਵਿਚ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਦੇ ਇਕ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਲੈ ਕੇ ਆਵੇਗਾ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਜਾਮਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਲਜੁਗੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਝਗੜਿਆਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰੇਗਾ।

‘ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ’ ਦਾ ਕਰਤਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਮੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਬਾਣੀ ਭਈ ਕਿ:

ਜਿਥੇ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਪੈਰ ਧਰੇਗਾ ਸੋਈ ਪੂਜਾ ਕਾ ਆਸਣ ਹੋਵੈਗਾ॥… ਅਰ ਇਸ ਕੀ ਰਸਨਾ ਸੋ ਜੋ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰ ਹੋਵੈਗੀ ਓਹੁ ਮੇਰੇ ਚਰਨੋ ਕੋ ਮੁਖ ਕਰੈਗੀ॥ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇਗੇ ਸੋ ਭੀ ਮੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਕੋ ਆਇ ਪ੍ਰਾਪਤਿ ਹੋਵੈਗੇ॥ ਤਿਨਕੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਪ ਭੀ ਕਟਿ ਜਾਵੈਗੇ॥ ਅਗੋ ਪਾਪੋ ਕੀ ਸਰਧਾ ਨ ਹੋਵੈਗੀ॥ ਇਸਨੇ ਪਿੰਡ ਪਿੰਡ ਮੈ ਗਾਉ ਮੈ ਧਰਮਸਾਲ ਕਰਨੀਆਂ ਹੈਨ॥ ਘਰਿ ਘਰਿ ਮੈ ਕਥਾ ਕੀਰਤਨ ਕੀ ਗੰਗਾ ਵਹਾਵਣੀ ਹੈ॥ ਚਾਰ ਕੁੰਟ ਅਰ ਨਵ ਖੰਡਾ ਕਾ ਉਧਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ॥ ਇਸਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਕਾ ਸਚਾ ਢੋਆ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਕੀ ਮਹਿਮਾ ਕਾ ਵਰਤਾਵਣਾ ਹੈ॥ ਮੈ ਹੀ ਇਸ ਕਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿ ਕੇ ਗੁਰਮੁਖਿ ਕਲਿ ਮੈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੂਆ ਹੈ॥ ਇਸ ਕੇ ਅਰ ਮੇਰੇ ਬੀਚ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਜਾਨਣਾ॥

ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦ ਪਿਤਾ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰੋਹਤ ਪੰਡਿਤ ਹਰਿਦਯਾਲ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬਾਲਕ ਗੁਰਦੇਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਵਿੱਦਿਆ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਾਰਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਏਹ ਬਾਲਕ ਬਡਾ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਸੱਚਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਦਾਵੇਗਾ, ਸਿਰ ਪਰ ਚੌਰ ਛੱਤ੍ਰ ਝੁਲੇਗਾ, ਦੇਵਤਾ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਏਸ ਦੀ ਕਾਣ ਮੰਨਣਗੇ, ਜਗਤ ਦਾ ਸੱਚਾ ਮਲਾਹ ਹੋਵੇਗਾ, ਏਸਦਾ ਪੰਥ ਚਲੇਗਾ।

ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਵੀ ‘ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ’ ਵਿਖੇ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇਂ ਹਨ:

ਦੋਹਿਰਾ-
ਤਿਨ ਬੇਦੀਅਨ ਕੀ ਕੁਲ ਬਿਖੈ, ਪ੍ਰਗਟੇ ਨਾਨਕ ਰਾਇ॥
ਸਭ ਸਿੱਖਨ ਕੋ ਸੁਖ ਦਏ, ਜਹ ਤਹ ਭਏ ਸਹਾਇ॥
ਚੌਪਈ- ਤਿਨ ਇਹ ਕਲ ਮੋ ਧਰਮ ਚਲਾਯੋ॥
ਸਭ ਸਾਧਨ ਕੋ ਰਾਹੁ ਬਤਾਯੋ।
ਜੋ ਤਾਂ ਕੇ ਮਾਰਗ ਮਹਿ ਆਏ॥
ਤੇ ਕਬਹੂੰ ਨਹੀ ਪਾਪ ਸੰਤਾਏ।
ਜੇ ਜੇ ਪੰਥ ਤਵਨ ਕੇ ਪਰੇ॥
ਪਾਪ ਤਾਪ ਤਿਨ ਕੇ ਪ੍ਰਭ ਹਰੇ।
ਦੂਖ ਭੂਖ ਕਬਹੂੰ ਨ ਸੰਤਾਏ॥
ਜਾਲ ਕਾਲ ਕੇ ਬੀਚ ਨ ਆਏ।

‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਵਿਖੇ ਗੁਪਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਤਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ, ਇਹੀ ਸਮਝਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਨਦੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਹੋਣ ਪਰ ‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ:

ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਮੇਸਰ ਕੀ ਨਾਲਿ, ਸੇਵਕ ਲੈ ਗਏ ਦਰਗਾਹ ਪਰਮੇਸਰ ਕੀ।… ਤਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਭਰਿ ਕਰਿ ਆਗਿਆ ਨਾਲਿ ਮਿਲਿਆ। ਹੁਕਮ ਹੋਆ: ਨਾਨਕ! ਨਾਨਕ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤਾਈਂ ਨਿਹਾਲੁ ਕੀਆ ਹੈ, ਅਰੁ ਜੋ ਤੇਰਾ ਨਾਉ ਲੇਵੇਗਾ ਸੋ ਸਭ ਮੈਂ ਨਿਹਾਲੁ ਕੀਤੇ ਹੈਨਿ। ਤੂੰ ਜਾਇ ਕਰਿ ਮੇਰਾ ਨਾਮੁ ਜਪਿ, ਅਰ ਲੋਕਾਂ ਥੀਂ ਭੀ ਜਪਾਇ ਅਰੁ ਸੰਸਾਰ ਥੀਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹੁ। ਨਾਮੁ, ਦਾਨੁ, ਇਸ਼ਨਾਨ, ਸੇਵਾ, ਸਿਮਰਨ ਵਿਚਿ ਰਹੁ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤਾਂਈ ਆਪਣਾ ਨਾਮੁ ਦੀਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਏਹਾ ਕਿਰਤ ਕਰ’। …… ਤਬਿ ਫਿਰਿ ਆਗਿਆ ਆਈ, ਹੁਕਮ ਹੋਆ: ਨਾਨਕ ਜਿਸੁ ਉਪਰਿ ਤੇਰੀ ਨਦਰਿ, ਤਿਸੁ ਉਪਰਿ ਮੇਰੀ ਨਦਰਿ। ਜਿਸੁ ਉਪਰਿ ਤੇਰਾ ਕਰਮੁ, ਤਿਸੁ ਉਪਰਿ ਮੇਰਾ ਕਰਮੁ। ਮੇਰਾ ਨਾਉਂ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ ਪਰਮੇਸਰੁ, ਅਰ ਤੇਰਾ ਨਾਉਂ ਗੁਰੂ ਪਰਮੇਸਰੁ। ਤਬ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪੈਰੀ ਪਇਆ, ਸਿਰਪਾਉ ਦਰਗਾਹੋਂ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ।…… ਤਬਿ ਆਗਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੇਵਕਾਂ ਨੋ ਹੋਈ, ਜੋ ‘ਨਾਨਕ ਕਉ ਉਸੀ ਘਾਟਿ ਪਹੁਚਾਇ ਆਵਹੁ’। ਤਬਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕੇ ਤਈਂ ਤੀਸਰੇ ਦਿਨਿ ਉਸੀ ਘਾਟਿ ਆਣਿ ਨਿਕਾਲਿਆ। ਦਰਿਆਉ ਵਿਚੁ ਨਿਕਲਿਆ ਤਬ ਲੋਕਾਂ ਡਿਠਾ।

ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ, ‘ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ’ ਦੇ ਰੱਬੀ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿ ‘ਸਭ ਤੇ ਵਡਾ ਸਤਿਗੁਰੁ ਨਾਨਕੁ’ ਭਾਵ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਸਭ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪੀਰਾਂ-ਪੈਗੰਬਰਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀਆਂ, ਭਗਤਾਂ-ਅਵਤਾਰਾਂ ਤੇ ਸਿਰਜਨਹਾਰ-ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਾਜੀ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਅਨੂਠੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਹਨ; ‘ਗੁਰੁ ਨਾਨਕੁ ਨਾਨਕੁ ਹਰਿ ਸੋਇ’, ਗੁਰੂ ਪਦਵੀ ਦੇ ਮਾਲਿਕ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਨਕ ਜੀ ਹਨ ਤੇ ਨਾਨਕ ਜੀ ਆਪ ਹਰੀ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਗੋਬਿੰਦ ਰੂਪ’ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਗੋਵਿੰਦ-ਰੂਪ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਜੋਤ ਹਨ। ਫੇਰ ਪੰਜਵੀਂ ਜੋਤ, ਆਪਣੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ ਤੋਂ, ਧੰਨ ਧੰਨ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਵਿਚ ਦਰਜ, ਸਵੱਈਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਗਿਆਨ-ਚਾਨਣ ਬਖਸ਼ਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਸਨ ਵਾਲੇ, ‘ਸਿ ਜਨਮ ਮਰਣ ਦੁਹ ਥੇ ਰਹਿਓ’, ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੋਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ’ਤੇ ਬਹੁੜਿ ਫਿਰਿ ਜੋਨਿ ਨ ਆਏ’, ਉਹ ਫਿਰ ਮੁੜ ਕੇ ਜੂਨੀਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ; ’ਤੇ ਇਤ ਉਤ ਸਦਾ ਮੁਕਤੇ’, ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਥੇ, ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਵਈਏ ਮਹਲੇ ਪਹਿਲੇ ਕੇ 1 ਦੇ ਮੁਖਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਇਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਵਾਹੀ ਤੇ ਅਟੱਲ ਸਚਾਈ ਹੈ, ਕਿ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ‘ਪਰਮ ਗੁਰੂ’ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਬਾਣੀ ਦੇ ਸੋਮੇ ਅਤੇ ਰਾਜ ਤੇ ਜੋਗ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਿਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਹਣੇ ਜਸ ਨੂੰ ਜੋਗੀ, ਜੰਗਮ, ਧੀਰਜਵਾਨ, ਉੱਚੀ ਮਤ ਵਾਲੇ ਤੇ ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਦੇਵਤੇ, ਸੁਖਦੇਵ, ਗੌਤਮ ਵਰਗੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਪਰੀਖਤ ਵਰਗੇ ਰਾਜੇ, ਭਗਤ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ, ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ, ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ, ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਤੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਵਰਗੇ ਭਗਤ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਹਣੀ ਸੋਭਾ ਨਿਤ ਨਵੀਂ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਉੱਪਰ ਛਾਈ ਹੋਈ ਹੈ:

ਗਾਵਉ ਗੁਨ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਸੁਖ ਸਾਗਰ ਦੁਰਤ ਨਿਵਾਰਣ ਸਬਦ ਸਰੇ॥
ਗਾਵਹਿ ਗੰਭੀਰ ਧੀਰ ਮਤਿ ਸਾਗਰ ਜੋਗੀ ਜੰਗਮ ਧਿਆਨੁ ਧਰੇ॥
ਗਾਵਹਿ ਇੰਦ੍ਰਾਦਿ ਭਗਤ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦਿਕ ਆਤਮ ਰਸੁ ਜਿਨਿ ਜਾਣਿਓ॥
ਕਬਿ ਕਲ ਸੁਜਸੁ ਗਾਵਉ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਰਾਜੁ ਜੋਗੁ ਜਿਨਿ ਮਾਣਿਓ॥ (ਪੰਨਾ 1389)

ਗੁਣ ਗਾਵੈ ਰਵਿਦਾਸੁ ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ॥
ਨਾਮਾ ਭਗਤ ਕਬੀਰੁ ਸਦਾ ਗਾਵਹਿ ਸਮ ਲੋਚਨ॥...
ਸੁਖਦੇਉ ਪਰੀਖ੍ਹਤੁ ਗੁਣ ਰਵੈ ਗੋਤਮ ਰਿਖਿ ਜਸੁ ਗਾਇਓ॥
ਕਬਿ ਕਲ ਸੁਜਸੁ ਨਾਨਕ ਗੁਰ ਨਿਤ ਨਵਤਨੁ ਜਗਿ ਛਾਇਓ॥ (ਪੰਨਾ 1390)

ਹੁਣ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਅਹਿਮ ਤੇ ਚੋਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ, ਅੱਜ ਤੋਂ 543 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਹਣਾ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਜੱਸ, ਉਹ ਸਭ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਤੇ ਭਗਤ-ਅਵਤਾਰ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਹਨ। ਫੇਰ, ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਸਰੂਪ ਹੈ? ਕਿਹੜੀ ਪਦਵੀ ਹੈ? ਕੈਸੀ ਹੈਸੀਅਤ ਹੈ? ਅਤੇ ਕੈਸਾ ਨਿੱਜ-ਅਸਤਿੱਤਵ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ, ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਤੇ ਭਗਤ-ਅਵਤਾਰ, ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ?

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹੁਕਮਨਾਮਿਆਂ, ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੇ ਫੁਰਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਤੇ ਹੋਰ ਪੁਰਾਤਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ, ਮੌਲਿਕ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਜਿਹੜੇ ਤੱਥ, ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ, ਸੰਪੂਰਨ ਹਸਤੀ ਤੇ ਨਿੱਜ-ਅਸਤਿੱਤਵ ਬਾਰੇ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਵਰਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।

ਨਾਮ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਇਲਾਹੀ ਪਿਆਰ, ਈਸ਼ਵਰੀ ਜੋਤ, ਰੱਬੀ ਗਿਆਨ, ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਹੁਕਮ ਦੇ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਾਰ-ਮੂਲ, ਤੱਤ-ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਪੂਰਨ-ਗਿਆਨ ਹੈ। ਨਾਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ‘ਆਪੀਨੈ੍ ਆਪੁ ਸਾਜਿਓ ਆਪੀਨੈ੍ ਰਚਿਓ ਨਾਉ’, ਆਪਣੇ ਨਿਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਸਜ ਕੇ ਕੀਤੀ ਤੇ ਫੇਰ ‘ਦੁਯੀ ਕੁਦਰਤਿ ਸਾਜੀਐ’, ਦੂਜੇ ਭਾਵ ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤ ਵਰਤਾ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਵੈਤਾ ਭਾਵ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹਉਮੈ- ਅਹੰਕਾਰ, ਮੋਹ-ਮਮਤਾ, ਈਰਖਾ-ਦਵੈਸ਼, ਭਰਮ-ਭੁਲੇਖੇ ਤੇ ਕਲ੍ਹਾ-ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਮਾਇਆ-ਜੰਜਾਲ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣਿਆ ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ‘ਕਰਿ ਆਸਣੁ ਡਿਠੋ ਚਾਉ’, ਆਪਣੀ ਸਮੁੱਚੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਨਾਮ-ਜੋਤ ਦੀ ਇਕਰੂਪਤਾ ਦੇ ਆਸਣ ’ਤੇ ਸਜ ਕੇ, ਸਾਰੀ ਖੇਡ ਨੂੰ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਮ-ਜੋਤ ਦੀ ਇਕਰੂਪਤਾ ਦੇ ਆਸਣ ’ਤੇ ਜਿਸ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ-ਅਗੋਚਰ, ਅਗੰਮ-ਅਗਾਧ ਤੇ ਰਾਜ-ਜੋਗ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੂਪ ਹੀ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸੰਪੂਰਨ ਹਸਤੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜ ਅਸਤਿੱਤਵ ਹੈ।

ਇਹ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਅਨਾਹਤਿ ਸਰੂਪ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ-ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਆਤਮਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹਾਜ਼ਰਾ-ਹਜ਼ੂਰ, ਜ਼ਾਹਰਾ-ਜ਼ਹੂਰ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੀ ਦਵੈਤਾ ਤੇ ਕਲਾ ਤੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਏਕੰਕਾਰਤਾ ਤੇ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਲਿਜਾਣ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਦੁਆਰਾ ਨਦਰਿ-ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਨਿਸਤਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਮਾਨਤਾ, ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਮੇ ਦੇ ਰੂਪ, ਆਕਾਰ ਤੇ ਮਰਿਯਾਦਾ ਤਕ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਆਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਉਹ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੀ ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਸਰਬਗਿਆਨੀ, ਸਰਬਦਰਸ਼ੀ, ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਨਾਮ-ਜੋਤ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਅਮਰ, ਅਜਰ, ਅਬਿਚਲ, ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ, ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ, ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮੇਸਰੁ’ ਨੇ ‘ਗੁਰੂ ਪਰਮੇਸ਼ਰੁ’ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਆਪਣੀ ਨਾਮ-ਜੋਤ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰ ਕੇ, ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਪ੍ਰਗਟਾ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਕਰ ਕੇ ਪਰਮ-ਸਚ ਸਰੂਪ ਪਰਮ-ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ’ਤੇ ਸਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ, ਤਾਕਤਾਂ ਤੇ ਵਡਿਆਈਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ, ਨਾਮ-ਜੋਤ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ, ਰੱਬੀ-ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗਣ ਦਾ ਦੈਵੀ ਪਰਮ-ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਵਈਏ ਮਹਲੇ ਪਹਿਲੇ ਕੇ 1 ਦੇ ਮੁਖਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਤੇ ਭਗਤ-ਅਵਤਾਰ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਕੋਈ, ਓਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ, ਇਸ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਰੂਪ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ, ਧੰਨ ਧੰਨ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਆਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ, ਸਰਬ ਕਲਾ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤੇ, ਦੀ ਅਨੰਤ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਸੁਹਣੇ ਜਸ ਨੂੰ ਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਹ ਗੁਰੂ-ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸਰੂਪ, ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਰਚਨਾ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਹਿੱਤ, ਆਪਣੀ ਹੁਕਮੀ-ਖੇਡ ਵਰਤਾਉੁਣ ਲਈ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ, ਆਪਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ, ਕਈਂ ਕਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਅਜ ਤੋਂ 543 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਗੁਰੂ-ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸਰੂਪ, ਆਪਣੀ ਸੰਪੂਰਨ ਹਸੱਤੀ ਤੇ ਵਾਸਤਿਵਕ ਰੂਪ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਨੂੰ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਾਕਾਰ-ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਾਹਿਬ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਨਾਓਂ ਧਰ ਕੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨਾਮ-ਜੋਤ ਦੀ ਐਸੀ ਝਲਕ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਤੇ ਪਰਮ-ਸੱਚ ਦਾ ਜਲਵਾ, ਐਸਾ ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਰੋਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ:

ਕਲਿਜੁਗੁ ਬਾਬੇ ਤਾਰਿਆ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਪੜ੍ਹਿ ਮੰਤ੍ਰ ਸੁਣਾਇਆ।
ਕਲਿ ਤਾਰਣਿ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕੁ ਆਇਆ॥ (ਵਾਰ 1: 23)

ਅਤੇ

ਸਤਿਗੁਰੁ ਨਾਨਕੁ ਪ੍ਰਗਟਿਆ ਮਿਟੀ ਧੁੰਧੁ ਜਗਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਆ।
ਜਿਉ ਕਰਿ ਸੂਰਜੁ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਰੇ ਛਪਿ ਅੰਧੇਰੁ ਪਲੋਆ। (ਵਾਰ 1:27)

ਜਿਹੜੀ ਅਧੀਨਗੀ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਧੁੰਧ; ਜ਼ੋਰ, ਜਬਰ, ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਘੋਰ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਹਨੇਰਾ, ਛਲ, ਫਰੇਬ, ਕੂੜ-ਕੁਸੱਤ, ਠੱਗੀ-ਠੋਰੀ ਤੇ ਚਾਲਾਕੀ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਜੋਗੀਆਂ ਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਪਰ ਪਾਖੰਡ-ਜਾਲਾਂ, ਭਰਮ-ਭੁਲਾਵਿਆਂ ਤੇ ਈਰਖ਼ਾ-ਦਵੈਸ਼ ਦਾ ਕਪਟੀ ਜ਼ਹਿਰ ਸਭ ਪਾਸੇ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ, ਪਾਤਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਿਕਲਣ ਨਾਲ ਤਾਰੇ ਭੀ ਛੁਪ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਭੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਞ ਮਾਨੋ ਕਿ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀ-ਨੂਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤੇ ਜਗਮਗ ਹੋ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਕਲਿਜੁਗ ਦਾ ਕਲੰਕ ਤੇ ਕਾਲਖ ਧੁਪ ਗਈ, ਸਮੂਹ ਦੁਖਾਂ-ਭੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਤੇ ਤਾਪਾਂ-ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਮਿਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਮ-ਜੋਤ ਤੇ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਬਦ ਵਡਿਆਈ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਦਕਾ ਉਧਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਤੇ ਵਡੀ-ਵਡਿਆਈ ਸਾਰੇ ਜੁਗਾਂ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ-ਪਰਲੋਕਾਂ, ਚਹੁ ਕੁੰਟਾਂ ਅਤੇ ਨਵ ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ।

ਪ੍ਰਗਟ ਭਈ ਸਗਲੇ ਜੁਗ ਅੰਤਰਿ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਕੀ ਵਡਿਆਈ॥ (ਪੰਨਾ 611)

ਬਲਿਓ ਚਰਾਗੁ ਅੰਧ੍ਹਾਰ ਮਹਿ ਸਭ ਕਲਿ ਉਧਰੀ ਇਕ ਨਾਮ ਧਰਮ॥
ਪ੍ਰਗਟੁ ਸਗਲ ਹਰਿ ਭਵਨ ਮਹਿ ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਗੁਰੁ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ॥ (ਪੰਨਾ 1387)

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ, ਅਨੂਪਮ ਤੇ ਅਨੋਖੀ ਖੇਡ ਓਦੋਂ ਵਰਤੀ, ਜਦ ਇਹ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਰੂਪ, ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ, ਸਚਖੰਡ ਪਿਆਨੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, “ਜੋਤਿ ਓਹਾ ਜੁਗਤਿ ਸਾਇ ਸਹਿ ਕਾਇਆ ਫੇਰਿ ਪਲਟੀਐ”, ਨਾਮ ਦੀ ਜੋਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਜੁਗਤ ਤੇ ਵਡਿਆਈ, ਆਪਣੇ ਅਨਿੰਨ ਸੇਵਕ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ, ਆਪ ਫਿਰ, ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਨਿਰੰਜਨੀ ਛਤ੍ਰ ਸਿੰਘਾਸਨ ’ਤੇ ਸਜ ਕੇ, ਦੂਸਰੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਰੂਪ ਨੇ, ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜ ਤਕ, ਦਸ ਜਾਮੇ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ, ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ-ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਓਹੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਨਾਮ-ਜੋਤ ਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਰੂਪ, ਆਪਣਾ ਅੰਤਮ ਪ੍ਰਗਟਾਅ, ਧੰਨ ਧੰਨ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਸਦੀਵੀ ਕਰ ਕੇ, ਅਨੰਤਤਾ ਤਕ, ਜ਼ਾਹਰਾ-ਜ਼ਹੂਰ, ਹਾਜ਼ਰਾ-ਹਜ਼ੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਨਾਮ-ਜੋਤ ਦੇ ਨੂਰੀ ਤੇਜ-ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਦਕਾ, ਮਨਮੁਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖ ਬਣਾਉਣ, ਸਰਬੱਤ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਅਤੇ ਜਗਤ ਉੱਤੇ, ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ ਦੀ ਅਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਲੌਕਿਕ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਇੱਥੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਹ ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਕੱਟ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਤ ਬੁਨਿਆਦੀ ਭਰੋਸਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਅਨਾਦੀ ਤੇ ਅਨਾਹਦ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਰੂਪ ਹੀ ‘ਇਕ ਨਾਮ-ਜੋਤ’, ‘ਹਮੂ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਹਮੂ ਨਾਨਕ ਅਸ੍ਵ’ ਤੇ ‘ਇਕ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ’, ‘ਏਕ ਰੂਪ ਕਿਨਹੂੰ ਪਹਿਚਾਨਾ’, ਕਰਕੇ ਦਸਾਂ ਜਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਨਿਰੰਤਰ ਧੰਨ ਧੰਨ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਰੂਪ, ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ, ਦੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਗੰਮ-ਅਗਾਧ ਅਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ-ਅਗੋਚਰ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਜ਼ਾਹਰਾ-ਜ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਹਾਜ਼ਰ-ਨਾਜ਼ਰ ਹੋ ਕੇ ‘ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਸਤਿ ਸਰੂਪ ਹੈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਣੀਐ॥’, ਗੁਰਬਾਣੀ-ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਰੂਪਣ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਮੁੱਖਵਾਕ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਸ਼ਬਦ ਦੁਆਰਾ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਸਾਖਿਆਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਰੂਪ, ਆਦਿ ਤੋਂ ਅਨੰਤ ਤਕ ਨਿਵੇਕਲਾ, ਅਨੂਠਾ ਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਤੇ ਅਭੇਦ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੈ।

ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਦੋ ਰਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ:

1. ਆਪ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ-ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਜੀ, ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਤਿ-ਗੁਰੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

2. ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ, ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ-ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਨਾਮ-ਜੋਤਿ ਦਾ ਅਦੁੱਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਅੰਗਮੀ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਹਨ।

3. ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ-ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ‘ਪਹਿਲੋ ਦੇ ਤੈਂ ਰਿਜਕੁ ਸਮਾਹਾ॥ ਪਿਛੋ ਦੇ ਤੈਂ ਜੰਤੁ ਉਪਾਹਾ॥’, ਜੀਅ-ਜੰਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਜ਼ਕ ਤੇ ਆਹਾਰ ਦਾ ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਭਰਪੂਰ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਸਰਬੱਤ ਜੀਅ-ਜੰਤ ਦੇ ਨਿਸਤਾਰੇ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਨਿਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਨਾਮ-ਜੋਤ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰ ਕੇ, ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਰੂਪ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹੀ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਰੂਪ, ਧੰਨ ਧੰਨ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ, ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

4. ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਰੂਪ ਨੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਦਸ ਜਾਮੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਰੂਪ ਨੇ, ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ- ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਅਭੇਦ, ਆਪਣੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ-ਅਗੋਚਰ ਰੂਪ ਵਿਚੋਂ, ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਜਾਮਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇਸ ਅਨੋਖੀ ਖੇਡ ਤੇ ਵੱਖਰੀ ਕਲਾ, ਕਰ ਕੇ ਹੀ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੁਹਾਰ, ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਤੇ ਵਡਿਆਈ, ਵਾਲੇ ਦਸ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਤੇ ਅੱਜ ਧੰਨ ਧੰਨ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਓਹੀ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਰੂਪ, ਸੰਪੰਨ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

5. ਇਹ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਰੂਪ, ‘ਇਕਾ ਬਾਣੀ ਇਕੁ ਗੁਰੁ ਇਕੋ ਸਬਦੁ ਵੀਚਾਰਿ’, ਆਦਿ ਤੋਂ ਅੰਤ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ, ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਤੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸੱਚਾ, ਹੈਸੀਅਤ ਨਿਵੇਕਲੀ, ਪਦਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤੇ ਨਿੱਜ ਅਸਤਿੱਤਵ ਰੱਬ-ਰੂਪ ਹੈ।

ਐਸੇ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਰੂਪ, ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ, ਦਾ ਪਾਵਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁਹਣਾ ਨਿਰਮਲ ਜਸ, ਹਰਦਮ ਯਾਦ ਰਖਣ ਤੇ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ: -

ਗੁਰੁ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਗੁਰੁ ਗੋਬਿੰਦੁ॥
ਗੁਰੁ ਮੇਰਾ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ ਗੁਰੁ ਭਗਵੰਤੁ॥
ਗੁਰੁ ਮੇਰਾ ਦੇਉ ਅਲਖ ਅਭੇਉ॥
ਸਰਬ ਪੂਜ ਚਰਨ ਗੁਰ ਸੇਉ॥1॥
ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਅਵਰੁ ਨਾਹੀ ਮੈ ਥਾਉ॥
ਅਨਦਿਨੁ ਜਪਉ ਗੁਰੂ ਗੁਰ ਨਾਉ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਗੁਰੁ ਮੇਰਾ ਗਿਆਨੁ ਗੁਰੁ ਰਿਦੈ ਧਿਆਨੁ॥
ਗੁਰੁ ਗੋਪਾਲੁ ਪੁਰਖੁ ਭਗਵਾਨੁ॥
ਗੁਰ ਕੀ ਸਰਣਿ ਰਹਉ ਕਰ ਜੋਰਿ॥
ਗੁਰੂ ਬਿਨਾ ਮੈ ਨਾਹੀ ਹੋਰੁ॥2॥
ਗੁਰੁ ਬੋਹਿਥੁ ਤਾਰੇ ਭਵ ਪਾਰਿ॥
ਗੁਰ ਸੇਵਾ ਜਮ ਤੇ ਛੁਟਕਾਰਿ॥
ਅੰਧਕਾਰ ਮਹਿ ਗੁਰ ਮੰਤ੍ਰੁ ਉਜਾਰਾ॥
ਗੁਰ ਕੈ ਸੰਗਿ ਸਗਲ ਨਿਸਤਾਰਾ॥3॥
ਗੁਰੁ ਪੂਰਾ ਪਾਈਐ ਵਡਭਾਗੀ॥
ਗੁਰ ਕੀ ਸੇਵਾ ਦੂਖੁ ਨ ਲਾਗੀ॥
ਗੁਰ ਕਾ ਸਬਦੁ ਨ ਮੇਟੈ ਕੋਇ॥
ਗੁਰੁ ਨਾਨਕੁ ਨਾਨਕੁ ਹਰਿ ਸੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 864-65)

ਪ੍ਰਭ ਦਾਤਉ ਦਾਤਾਰ ਪਰ੍ਹਿਉ ਜਾਚਕੁ ਇਕੁ ਸਰਨਾ॥
ਮਿਲੈ ਦਾਨੁ ਸੰਤ ਰੇਨ ਜੇਹ ਲਗਿ ਭਉਜਲੁ ਤਰਨਾ॥
ਬਿਨਤਿ ਕਰਉ ਅਰਦਾਸਿ ਸੁਨਹੁ ਜੇ ਠਾਕੁਰ ਭਾਵੈ॥
ਦੇਹੁ ਦਰਸੁ ਮਨਿ ਚਾਉ ਭਗਤਿ ਇਹੁ ਮਨੁ ਠਹਰਾਵੈ॥
ਬਲਿਓ ਚਰਾਗੁ ਅੰਧ੍ਹਾਰ ਮਹਿ ਸਭ ਕਲਿ ਉਧਰੀ ਇਕ ਨਾਮ ਧਰਮ॥
ਪ੍ਰਗਟੁ ਸਗਲ ਹਰਿ ਭਵਨ ਮਹਿ ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਗੁਰੁ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ॥ (ਪੰਨਾ 1386-87)

ਹਵਾਲੇ :

1. ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਬਰ (ਡਾ.) ਗੁ. ਨਾ. ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 1993, ਸਫ਼ਾ 235.
2. ਭਵਿਖਪੁਰਾਣ 33-35.
3. ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਪੂਰਬੋਕਤ, ਸਫ਼ਾ 238-239.
4. ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ,ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ, 1993, ਸਫ਼ਾ 64.
5. ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ਸਟੀਕ, ਪੰਡਤ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ, ਭਾ. ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1991, ਸਫ਼ਾ 225.
6. ਉਹੀ.
7. ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ, ਸ. ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਸੇਵਕ (ਸੰਪਾ.), ਨਿਊ ਬੁਕ ਕੰਪਨੀ, ਜਲੰਧਰ, 2006, ਸਫ਼ਾ 51.