ਮੈਂ (ਲਖਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖੇੜਾ) ਯਮੁਨਾ ਵਿਹਾਰ ਡੀ. ਡੀ. ਏ. ਦੀ ਕਲੋਨੀ ਬੀ-5/119 ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਰਕਾਰੀ ਕਲੋਨੀ ਗੋਂਡਾ ਭਜ਼ਨਪੁਰਾ ਤੇ ਗੋਕਲਪੁਰੀ ਦਰਮਿਆਨ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਵਕਤ ਮੈਂ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਜੁਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਨੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਬਚਾਇਆ। ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਬੀ-ਬਲਾਕ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਦਾ ਪੀ. ਟੀ. ਏ. ਦਾ ਸੈਕਟਰੀ, ਬੀ ਬਲਾਕ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟਸ ਵੈਲਫ਼ੇਅਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸੈਕਟਰੀ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਟੋਰ ਕੀਪਰ ਸੀ।

ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਦਾ ਸੈਕਟਰੀ ਤੇ ਗੋਂਡੇ ਦੇ ਸਕਸੈਨਾ ਸਾਹਿਬ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਸਤੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਸਕਸੈਨਾ ਸਾਹਿਬ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਏ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਵੋਟਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਮੈਂਬਰ ਸ੍ਰੀ ਬਾਬੂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਮੇਰੀ ਡਿਊਟੀ ਡਾਟਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲਾਈ ਹੈ। ਹੱਸਦਿਆਂ-ਹੱਸਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਘਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਉਮਰ ਤੇ ਪਤੇ ਨੋਟ ਕੀਤੇ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਲਿਸਟ ਲਈ, ਜੋ 18 ਘਰਾਂ ਦਾ ਡਾਟਾ ਸੀ, ਪੁੱਛਿਆ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਵੇਰਵਾ ਹੈ? ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਜਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਲਗਾਉਣੀ ਹੈ। ਹੱਸ ਖੇਡ ਕੇ ਚਾਹ ਪੀ ਕੇ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਏ।

ਸਾਡੀ ਕਲੋਨੀ ਨਵੀਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੀਵਰੇਜ, ਸੜਕਾਂ, ਬਿਜਲੀ, ਨਾਲਿਆਂ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਰੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਐੱਚ.ਕੇ.ਐਲ ਭਗਤ ਹਾਊਸਿੰਗ ਮਨਿਸਟਰ ਦੇ ਏਰੀਆ ਵਿਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਕਾਫੀ ਵਾਸਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਤਕਰੀਬਨ ਹਫਤੇ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ ਜ਼ਰੂਰ ਮਨਿਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰੇ ਵਾਅਦਿਆਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਭਗਤ ਜੀ ਆਉਣ ਤਾਂ ਰੋਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਦੋ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਅਰੇ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਹ ਕਲੋਨੀ ਦੇ ਡੀ. ਡੀ. ਏ. ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਆਏ, ਉਦੋਂ ਜਿਆਦਾ ਇਕੱਠ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਥਾਣੇ ਲੈ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਥਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਥਾਣੇਦਾਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿਉ ਸਾਡੇ ’ਤੇ ਮੇਹਰਬਾਨੀ ਨਾਂਹ ਕਰੋ। ਅਸੀਂ ਬਣਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਲੈ ਕੇ ਰਹਾਂਗੇ। ਥਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, ਤੁਸੀਂ ਨੇਤਾ ਜੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੱਗੋਂ ਤੋਂ ਸੋਚ ਲੈਣਾ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਕੌਂਟਰ ਅਟੈਕ ਕਰਨਗੇ ਤੇ ਅਸੀਂ ਬੇਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਵਾਂਗੇ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਥਾਣਿਓਂ ਵਾਪਿਸ ਆ ਗਏ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਸੱਦੇ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ’ਤੇ ਮਿਲੇ।

ਯਮੁਨਾ ਵਿਹਾਰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਫੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਤੀ 31.10.1984 ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਭਾਤ ਫੇਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। 08.11.1984 ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿਹਾੜਾ ਸੀ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਸ਼ੋਭਾ ਰਾਮ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕੱਲ੍ਹ ਪ੍ਰਭਾਤ ਫੇਰੀ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲੇਗੀ। ਅਗਰ ਐਸਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੁਹਾਡੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰ ਕੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਵੇਰੇ 08:00 ਵਜੇ 01.11.1984 ਨੂੰ ਥਾਣੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਤ ਫੇਰੀ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗੀ ਜਾਵੇ। ਸਵੇਰੇ 8:00 ਵਜੇ ਮੈਂ, ਭੱਲਾ ਜੀ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਗਰੋਵਰ ਜੀ ਸਕੱਤਰ ਤੇ ਸ. ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਕੱਤਰ ਥਾਣੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮਾਸਟਰ ਸ਼ੋਭਾ ਰਾਮ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਅੱਗੋਂ ਚੌਧਰੀ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਉੱਤੋਂ ਅਦੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਸਖਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਤਿੰਨ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਏ ਹਨ।

ਅਗਰ ਤੁਸੀਂ ਬਚਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਥਾਣਿਓਂ ਨਿਕਲ ਜਾਉ। ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਇਕ ਖ਼ੂਨੋ-ਖ਼ੂਨ ਹੋਇਆ ਸਿੱਖ ਆਇਆ ਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਫਟਾਕ ਉੱਤਰ ਜੇ ਬਚਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਥਾਣਿਓਂ ਭੱਜ ਜਾਂ। ਨਾਲ ਹੀ ਦੋ ਸਰਦਾਰ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਆਉਂਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ। ਐਸਾ ਮਾਹੌਲ ਦੇਖ ਅਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਪਿਆ ਤੇ ਅਸੀਂ ਥਾਣਿਓਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਫੜੇ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬੀ ਤੇ ਸੀ- ਬਲਾਕ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਮੇਨ ਰੋਡ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਲਦੀ ਰਸਤਾ ਬਦਲ ਕੇ ਬੀ-ਬਲਾਕ ਦੇ ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਵੱਲ ਭੱਜਿਆ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ’ਤੇ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਮੇਰੇ ਘਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀ ਅੱਗ ਲਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ 10/12 ਬਿਹਾਰੀ ਮਜਦੂਰਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖ ਲਿਆ ਤੇ ਰੌਲਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਮਾਰੋ ਸਰਦਾਰ ਕੋ, ਬਸ ਜਿੱਥੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਪੈਣਦੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ। ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ੂਨ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਤੇਜ਼ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵੱਡੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਮਿਹਰ। ਪਿਟਾਈ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਇਕ ਬੱਚਾ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਬਲਾਕ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਿਆਇਆ। 8-9 ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਰੌਲਾ ਪਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਖੋਹ ਕੇ ਲੈ ਗਏ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਡਿਟੋਲ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਕੋਠੀ ਵਿਚ ਛੁਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਲਾਕ ਵਾਸੀ ਵੀ ਕਾਫੀ ਡਰੇ ਹੋਏ ਸੀ। ਕਿਧਰੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਦੰਗਾਈ ਕਿਧਰੇ ਇਧਰ ਆ ਕੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਕਰਨ। ਇਤਨਾ ਗੁਪਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। 1.11.1984 ਦੀ ਰਾਤ ਦੇ 02:00 ਵਜੇ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅੱਗਰਵਾਲ ਜੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਰੱਜ ਕੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਤੁਹਾਡਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਬੜੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਪਰਵਾਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਰਵਾਰ ਤਾਂ ਸੇਫ਼ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਮਕਾਨ ਸਮਾਨ ਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ। ਸੁਣ ਕੇ ਕਾਫੀ ਧਰਵਾਸ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਕਾਨ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮਾਰੋ ਗੋਲੀ, ਫਿਰ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। 2.11.1984 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 05:00 ਵਜੇ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਕੋਠੀ ਦੇ ਚੁਬਾਰੇ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੇਰਾ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਕ ਡੋਲੂ ਪਾਣੀ ਤੇ 10 ਰੋਟੀਆਂ ਅਚਾਰ ਨਾਲ ਦੇ ਗਏ! ਚਲੋ ਦੋਨੋਂ ਦੁੱਖ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਦਿਨ ਦੇ 12:30 ਵਜੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਾਹਿਬ ਫਿਰ ਆਏ, ਇਕ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਕਿ ਖੇੜਾ ਸਾਹਿਬ! ਤੁਹਾਡੇ ਫੂਕੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮਾਈਂਡ ਨਾ ਕਰਨਾ। ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਲੋਨੀ ਦੇ ਹਾਲਾਤ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਭੱਲਾ ਜੀ ਤੇ ਸਕੱਤਰ ਗਰੋਵਰ ਜੀ ਸੜਕ ਦੇ ਉੱਪਰ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਫੂਕ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇੜੇ ਸ. ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਕੱਤਰ ਘਰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਣੇ ਘਰ ਫੂਕ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਤਕ ਦੀ ਇਤਲਾਹ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕਲੋਨੀ ਵਿਚ 18 ਸਿੱਖ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਸਚਦੇਵੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਮਰੇ, ਬਾਕੀ ਸਭ ਅਨਿਆਈਂ ਮੌਤੇ। ਮੈਂ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਘਬਰਾਓ ਨਾ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਪਰ ਦੱਸਣਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ।

ਮਿਤੀ 2.11.1984 ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕਰਫਿਉ ਲੱਗਣ ਦੀ ਇਤਲਾਹ ਮਿਲੀ ਤੇ ਫੌਜ ਆਉਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ। ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਕਲੋਨੀ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਧਰਵਾਸ ਮਿਲਿਆ। ਚਲੋ ਇਧਰ ਕੋਈ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਦੋਨਾਂ ’ਤੇ ਚਾਦਰ ਪਾ ਕੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮੀਆਂ-ਬੀਵੀ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਹੰਝੂ ਵਹਿ ਤੁਰੇ। ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਬੜਾ ਹੌਸਲਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਦਿਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਖੇੜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਭੇਜ ਦਿਓ। ਖੈਰ ਪਰੌਂਠੇ ਤਿਆਰ ਹਨ। ਚਾਹ ਮੈਂ ਆਪ ਬਣਾ ਲਿਆਉਨਾ। ਮਨ ਨੂੰ ਬੜ੍ਹਾ ਧਰਵਾਸ ਮਿਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਲੜਕਾ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਕੁੜੀ ਬਣਾ ਕੇ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 16 ਸਾਲ ਦੀ ਲੜਕੀ ਤੇ ਧਰਮ ਪਤਨੀ ਗੁਆਂਢ ਰਾਣਾ ਜੀ ਬੈਂਕ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਦੇ ਘਰ ਹਨ। ਕਾਫੀ ਦਿਲ ਹਲਕਾ ਹੋਇਆ। ਮਿਤੀ 2 ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੀ ਰਾਤ 02:00 ਵਜੇ ਬਲਾਕ ਵਾਸੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰ ਕੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੇਰੀ ਧਰਮ ਪਤਨੀ ਤੇ ਕਿਰਾਏਦਾਰਨੀ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਥਾਣੇ ਬਾਹਰ ਬਿਠਾ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਤਾਂ ਕਿ ਦੋਨਾਂ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਠਿਕਾਣੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਫੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਵੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਕਲੋਨੀ ਵਾਸੀ 9:00 ਵਜੇ ਥਾਣੇ ਲੈ ਗਏ। ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਫੌਜੀ ਟਰੱਕ ਮਸ਼ੀਨਗੰਨ ਲੈਸ ਆ ਕੇ ਰੁਕਿਆ। ਦੋਨੇ ਦੇਖ ਕੇ ਰੋ ਪਈਆਂ। ਇਕ ਸਿੱਖ ਮੇਜਰ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਿਆ ਤੇ ਰੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ। ਧਰਮਪਤਨੀ ਨੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਜਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਲੋਨੀ ਵਾਸੀਆਂ ਤੇ ਦੋਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਟਰੱਕ ’ਚ ਬਿਠਾ ਬੀ. ਸੀ. ਬਲਾਕ ਦੀ ਮੇਨ ਰੋਡ ’ਤੇ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਆਪ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਅਸਾਡੇ ਪਾਸ ਪੈਦਲ ਆ ਕੇ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਅਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ। ਤਸੱਲੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਧਰਮਪਤਨੀ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣਦਿਆਂ ਅਸੀ ਬਾਹਰ ਆਏ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਹੰਝੂ ਰੁਕਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਸੀ ਸਾਰੇ ਟਰੱਕ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਉੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹਜੂਮ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਜਰ ਸਾਹਿਬ ਪਿਸਤੌਲ ਤਾਣ ਕਿਹਾ, ਭੱਜ ਜਾਓ, ਵਰਨਾ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿਆਂਗਾ। ਸਭ ਚਲਦੇ ਬਣੇ। ਇਤਨੇ ਚਿਰ ਨੂੰ ਕਲੋਨੀ ਵਾਸੀ ਸਾਰੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਆਏ। ਅਚਾਨਕ ਮਾਸਟਰ ਸ਼ੋਭਾ ਰਾਮ ਦਾ ਲੜਕਾ ਲਾਲ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਮੇਰੀ ਪੱਗ ਦੇਣ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਝੱਟ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗਾਲਾਂ ਕੱਢਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਖੇੜੇ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਬਚਾਇਆ। ਉਹ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਭੱਜਦਾ ਬਣਿਆ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਬਗੈਰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਿਆਂ ਵਾਪਿਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਸਾਡਾ ਟਰੱਕ ਪਹਿਲਾਂ ਥਾਣੇ ਗਿਆ, ਉੱਥੋਂ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਲੱਦ/ਭਰ ਕੇ ਕੈਂਪ ਨਾਨਕਸਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਜੀਰਾਬਾਦ ਰੋਡ ਜਾ ਕੇ ਉਤਰਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੱਦਾ ਠੱਠਾ ਮਜਾਕ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਰੂਪ ਬਦਲੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਹਿਚਾਨਣੇ ਔਖੇ ਹੋ ਗਏ। ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਟਰੱਕ ਦੇ ਟਰੱਕ ਭਰੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਤ ਤਕ ਉੱਥੇ 7000 ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਵਿਅਕਤੀ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਚੀਖ ਦਿਹਾੜਾ, ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ 50 ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਬਲਾਕ ਵਾਸੀ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਰਨ ਆਏ।