ਸੂਫੀ ਮਤ (ਕਾਦਰੀ ਫਿਰਕਾ) ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਦਾ ਉਹ ਮਹਾਨ ਅੰਗ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਭਰਾਤਰੀ ਭਾਵ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਾਨਵੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਮੁੱਦਈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਈਂ ਹਜ਼ਰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਇਸ ਫਿਰਕੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਔਲਾਦ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਾਈਂ ਜੀ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਤਿਕਾਰੇ ਪਿਆਰੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕੱਟੜ ਪੰਥੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਸ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ। ਸਾਈਂ ਹਜ਼ਰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ (ਪੀਰ ਸ਼ੇਖ ਮੁਹੰਮਦ) ਦਾ ਜਨਮ 11 ਅਗਸਤ 1550 ਨੂੰ ਸੀਸਤਾਨ (ਸਿੰਧ) ਦੇ ਖਲੀਫ਼ਾ ਉਮਰ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਵੀਹ ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਗਮਪੁਰਾ/ਹਾਸ਼ਿਮਪੁਰਾ (ਲਾਹੌਰ) ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੂਫੀਅਨ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜਿੱਥੇ ਆਮ ਲੋਕਾਈ ’ਤੇ ਪੂਰਾ ਅਸਰ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਕਮ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਜਨਤਾ ਦਾ ਦਿਲ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਤ ਸੀ ਕਿ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਕਾਬੂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦਿਲ ਨਹੀਂ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਵਿਚ ਸਾਈਂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਇਲਾਹੀ ਬੰਦਾ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਹੀ ਸਾਈਂ ਜੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਆਪਸੀ ਮੇਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਦੋਨੋਂ ਰੂਹਾਨੀ ਪੁਰਸ਼ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕੇ। ਇਹ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਇਕ ਗੂੜ੍ਹੀ ਦੋਸਤੀ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਜਦ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ/ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਵਿਖੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸਾਈਂ ਜੀ ਨੂੰ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਭੇਜਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਦਵੈਤ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਆਣ ਪਹੁੰਚੇ। ਸੰਨ 1588 ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ (ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ) ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪਕੇਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਟਾਲਣ ਲਈ ਸਾਈਂ ਜੀ ਨੇ ਅਣਥੱਕ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਬੂਰ ਨਾ ਪਿਆ ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਦਰਦਮੰਦ ਸਾਈਂ ਜੀ ਨੂੰ ਜਦ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅਸਹਿ-ਅਕਹਿ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਝੱਟਪਟ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਇਸ ਅਮਾਨਵੀ ਤੇ ਘਿਣਾਉਣੇ ਦੁਸ਼ਟ ਕਰਮ/ਜ਼ੁਰਮ ’ਤੇ ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਮਾਰਦਿਆਂ ਖੂਨ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਹਾਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਕੈਦ (ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ) ’ਚੋਂ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਸਾਈਂ ਜੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਾਈਂ ਜੀ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿਚ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ‘ਸ਼ਰਹ/ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਦੀ ਤਬਲੀਗ’ (ਮੁਸਲਿਮ ਪੀਰਾਂ-ਫਕੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਧਰਮ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨਾ) ਦਾ ਦੌਰ ਪੂਰੇ ਜੋਬਨ ’ਤੇ ਸੀ ਪਰ ਹਜ਼ਰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਨੇ ਸਭ ਖਲਕਤ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ੍ਹਾ ਦੀ ਔਲਾਦ ਮੰਨ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਤਬਲੀਗ’ ਤੋਂ ਦੂਰ ਆਦਿ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਸਾਜੀ ਵੀ ਕਰਵਾਈ। ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੱਟੜ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਥਾਂ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਹੋਣਾ ਸੀ।