ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਆਬੋ-ਹਵਾ ਵਿਚ ਚੂੰਗਾਂ ਭਰਦੀ ਮੁਟਿਆਰ ਹੋਈ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਣਮੱਤੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਝੋਲੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਪੀਰਾਂ-ਫਕੀਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ/ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਮਾਖਿਓਂ-ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਸ਼ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਝਲਕਾਰਾ ਫੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਤਾਂ ਜਣੇ-ਖਣੇ ਦੀ ਅੱਡੀ ਨੂੰ ਥਿੜਕਣ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ, ਸਾਦਗੀ ਪਰਉਪਕਾਰਤਾ, ਅਣਖੀ, ਜੰਗਜੂ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਤੀਰੇ ਨਾਲ ਮਾਲਾਮਾਲ ਹੋਈ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੌਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲਾਡਲੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਗੜਗੱਜ ਬੋਲਿਆਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਖਾਸ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੋਲੇ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ’ਤੇ ਕਰਾਰੀ ਚੋਟ/ਵਿਅੰਗ/ਕਟਾਖਸ਼ ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵੇਲੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਹੋ ਨਿਬੜਦੇ ਹਨ।

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਤਾ ਕੁ (ਥੋੜੇ) ਨੂੰ ‘ਸਵਾਇਆ’, ਇੱਕ ਨੂੰ ‘ਸਵਾ ਲੱਖ’, ਬਹੇ (ਉਬਾਸੀ) ਨੂੰ ‘ਮਿੱਠੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦੇ’, ਰਾਸ਼ਨ (ਲੰਗਰ) ਦੀ ਮੁੱਕ-ਚੁੱਕ ਨੂੰ ‘ਲੰਗਰ ਮਸਤਾਨਾ’ ਜਾਂ ‘ਵਾਧੇ ਪੈ ਗਿਆ’, ਹੋਲਾਂ ਨੂੰ ‘ਇਲਾਚੀਆਂ’, ਹਲਦੀ ਨੂੰ ‘ਕੇਸਰ’, ਬੇਰ ਨੂੰ ‘ਸੇਬ’, ਗੰਨੇ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਮ ਰਸ ਦੀਆਂ ਪੋਰੀਆਂ’, ਭੁੱਜੇ ਛੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਬਦਾਮ’, ਭਾਜੇ/ਸਬਜ਼ੀ ਨੂੰ ‘ਤਿੱਤਰ ਬਟੇਰ’, ਕੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤੀ’, ਬਤਾਊਂ ਨੂੰ ‘ਇੱਕ ਟੰਗਾ ਬਟੇਰ’, ਮਿਰਚ ਨੂੰ ‘ਲੜਾਕੀ’, ਬੀਆਬਾਨ (ਜੰਗਲ) ਦੇ ਵਾਸੇ (ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ) ਨੂੰ ‘ਸਬਜ਼ ਮੰਦਰ/ਇੰਦਰ ਪਲੰਘ/ਝੂਲਾ’, ਕੁੱਲੀ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹੱਲ’, ਰੁਮਕਦੀ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ‘ਇੰਦਰ ਰਾਣੀ’, ਉਜਾੜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਨੇਰੀ ਨੂੰ ‘ਭੂਤਨੀ’, ਹਾਂਡੀ/ਤੌੜੀ/ਦੇਗ ਨੂੰ ‘ਜਗਨਨਾਥੀ’, ਦਾਲ ਵਰਤਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕੜਛੀ ਨੂੰ ‘ਰੱਜੀ’, ਮਾਇਆ ਨੂੰ ‘ਨਾਗਨੀ/ ਛਿੱਲੜ’, ਪੈਸੇ-ਟਕੇ ਨੂੰ ‘ਦਮੜੇ’, ਖੀਸੇ (ਜੇਬ) ਨੂੰ ‘ਕਾਰੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ’, ਭੁੱਖ ਨੂੰ ‘ਬਘਿਆੜ ਦੀ ਭੈਣ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ’ ਅਤੇ ਰੱਜ/ਡਕਾਰ ਨੂੰ ‘ਅਨੰਦ-ਨਾਦ’, ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ‘ਖੁਸ਼ੇ’, ਤਿਆਰੀ ਜਾਂ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਲੱਕ ਨੂੰ ਬੱਧੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਰਨੇ/ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ‘ਕਮਰਕੱਸਾ’, ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਨੂੰ ‘ਬਚਨ-ਬਿਲਾਸ’, ਵਾਅਦੇ ਨੂੰ ‘ਬਚਨ’, ਹਾਂ ਕਰਨ/ਮੰਨਣ/ਸਵੀਕਾਰ ਨੂੰ ‘ਸਤਿ-ਬਚਨ’ ਆਦਿ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦੇ ਕੇ ‘ਚੜ੍ਹਦੇ ਕਲੇ’, ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੌਤ ਨੂੰ ਮਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ‘ਚੋਲਾ ਛੱਡਣਾ/ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ/ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਜਾਣਾ’, ਚਿਖਾ ਨੂੰ ‘ਅੰਗੀਠਾ’, ਨੀਂਦ ਨੂੰ ‘ਸੁਰਗਾਂ ਦੀ ਰਾਣੀ/ਧਰਮ ਰਾਜ ਦੀ ਧੀ ਗੋਦ’, ਘੁਰਾੜਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਅਨਹਦ ਨਾਦ’ ਅਤੇ ਬੁਖਾਰ ਨੂੰ ‘ਧਰਮ ਰਾਜ ਦਾ ਕੌੜਾ ਪੁੱਤਰ’ ਆਦਿ ਕਹਿ ਕੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡਿਆਂ ’ਤੇ ਝੱਲਣਾ ਤੇ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਣ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਢੰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਭਾਣਾ ਮੰਨਣਾ’ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਲੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ/ਡਰਪੋਕ ਨੂੰ ‘ਗਿੱਦੜ’, ਸਚਾਈ ਦੀ ਥਾਂ ਝੂਠ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ‘ਭਗੌੜਾ’, ਬਹਾਦਰ/ਹੌਂਸਲੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੇਰ’, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ‘ਕੱਟਾ’ ਯਾਨੀ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਨਿਗੂਣੀ ਸਮਝਦਿਆਂ ਤੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਡੰਡੇ ਨੂੰ ‘ਅਕਲਦਾਨ’ ਦੱਸਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਥਿਆਰ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਸਤਰ’, ਲੜਨ ਨੂੰ ‘ਦੋ ਹੱਥ ਕਰਨੇ’, ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਦੇ ਮਾਰ ਮੁਕਾਉਣ ਨੂੰ ‘ਸੋਧਣ’ ਦਾ ਨਾਂਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਧਰੇ ਨੂੰ ‘ਨੌਗੱਜਾ’, ਮਾੜਚੂ (ਸਰੀਰੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ) ਨੂੰ ‘ਪਹਿਲਵਾਨ’, ਗੰਜੇ ਨੂੰ ‘ਕਲਗਾ’, ਲੰਙੇ ਨੂੰ ‘ਸੁਚਾਲਾ’, ਟੁੰਡੇ ਨੂੰ ‘ਬਹੁ-ਬਾਹੂ’, ਕਾਣੇ ਨੂੰ ‘ਲੱਖ-ਨੇਤਰਾ’, ਅੰਨ੍ਹੇ ਨੂੰ ‘ਸੂਰਮਾ’ ਆਖ ਕੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ ਰਹੇ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਲਮ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿਚ ਉਡਾਰੀਆਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਮਾਣਮੱਤਾ ਜੀਵਨ ਜੀਅ ਸਕਣ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ‘ਕੂਕਰ/ਪਹਿਰੇਦਾਰ’, ਘੋੜੇ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਨੂੰ ‘ਉੱਡਣ ਖਟੋਲੇ ਦਾ ਝੂਟਾ’, ਬੱਕਰੀ ਨੂੰ ‘ਅਕਾਸ਼ ਪਰੀ’, ਕਿੱਕਰ ਨੂੰ ‘ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਪੌਦਾ’, ਕਹੀ ਨੂੰ ‘ਪਤਾਲ ਮੋਚਨੀ’, ਦਾਤਰੀ ਨੂੰ ‘ਖੇਤ ਚਰਨੀ’, ਬਹੁਕਰ-ਬਾਰੀ (ਝਾੜੂ) ਨੂੰ ‘ਸੁੰਦਰੀ’, ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਚਰਨ’, ਜੁੱਤੀ ਨੂੰ ‘ਚਰਨ ਦਾਸੀ’, ਸਫਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ‘ਸੂਬੇਦਾਰ’, ਤਲਾਅ ਨੂੰ ‘ਸਰੋਵਰ’, ਪਾਣੀ ਨੂੰ ‘ਜਲ’, ਰੋਟੀ ਨੂੰ ‘ਗੱਫਾ/ਪਰਸ਼ਾਦਾ’, ਦੁੱਧ ਨੂੰ ‘ਸਮੁੰਦਰ’, ਸ਼ਰਦਾਈ ਨੂੰ ‘ਸੁੱਖ ਨਿਧਾਨ’, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨੂੰ ‘ਛਕਣ- ਛਕਾਉਣ’ ਕਹਿ ਕੇ ਵਡਿਆਇਆ ਅਤੇ ਚਾਹ ਨੂੰ ‘ਢਿੱਡ ਫੂਕਣੀ’ ਅਤੇ ਉਬਾਸੀ ਨੂੰ ‘ਬੀਕਾਨੇਰੀ ਹਵਾ’ ਆਖ ਕੇ ਛੁਟਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਲ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ‘ਮੈਦਾਨ ਖੇਡਣ/ਜੰਗਲ ਪਾਣੀ ਜਾਣ’, ਦਾਤਨ-ਕੁਰਲੇ ਨੂੰ ‘ਦੰਦ ਤਿੱਖੇ ਕਰਨ’ ਅਤੇ ਹੱਥ ਧੋਣ ਨੂੰ ‘ਹੱਥਾਂ ਸੁੱਚੇ ਕਰਨ’ ਦਾ ਨਾਂਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਨਹਾਉਣ ਨੂੰ ‘ਇਸ਼ਨਾਨ’, ਸਿਰਫ ਮੂੰਹ ਧੋਣ ਨੂੰ ‘ਪੰਜ ਇਸ਼ਨਾਨਾ’, ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ‘ਰੋਮ’, ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ‘ਕੇਸ’, ਗਿੱਲੇ ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਸਕਾਉਣ ਨੂੰ ‘ਹਰੇ ਕਰਨਾ’, ਕੇਸ ਵਾਹੁਣ ਨੂੰ ‘ਕੰਘਾ ਕਰਨਾ’, ਵਸਤਰ ਪਹਿਨਣ/ਪੱਗ ਬੰਨਣ ਨੂੰ ‘ਵਸਤਰ/ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣਾ’, ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਿ ਨੂੰ ‘ਦੇਗ’ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਨ ਨੂੰ ‘ਤੇਗ/ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ’, ਹੱਕ-ਸੱਚ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ‘ਯੋਧਾ’ ਤੇ ਜਾਨ ਵਾਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਹੀਦ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਦੇਗ-ਤੇਗ ਫਤਿਹ’ ਦਾ ਅਰਥ ਵੀ ਇਹੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੰਗਰ-ਪਾਣੀ ਵੀ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜ਼ਰਵਾਣਿਆਂ ਉੱਪਰ ਜਿੱਤ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਹੇ। ਵੱਡ-ਵਡੇਰਿਆਂ/ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਬਾ/ਬਾਪੂ, ਬੇਬੇ/ਮਾਈ-ਭਾਈ’, ਵਿਆਹ ਨੂੰ ‘ਅਨੰਦ-ਕਾਰਜ’, ਪਤਨੀ ਨੂੰ ‘ਮਹਿਲ’ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਭੁਝੰਗੀ’ ਦੇ ਬੋਲੇ ਦਿੰਦਿਆਂ ਪਰਵਾਰਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦੇ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਧਰਮ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ’ਤੇ ਪੂਰਾ ਉਤਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਜਗਤ ਜੂਠ’, ਹੁੱਕੇ ਜਾਂ ਸਿਗਰਟ/ਬੀੜੀ ਦੇ ਸੂਟੇ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਲਿੱਦ/ਖੋਤੀ ਚੁੰਘ’, ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪਖੰਡਵਾਦ, ਟੂਣੇ-ਟਾਮਣੇ ਤੇ ਫਾਂਡੇ ਕਰਨ/ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਰਾਹੀਏ’ ਜਾਂ ‘ਹਨੇਰੂ/ਲਾਈਲੱਗ ਭੇਡੂ’, ਚਰਿੱਤਰਹੀਣ ਨੂੰ ‘ਭੁੰਜੇ ਲੱਥਾ’, ਲੂਤੀਆਂ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ‘ਨਾਰਦ’, ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ‘ਕੁਫਰ ਤੋਲਾ’, ਆਖ ਕੇ ਇਸ ਵਿਭਾਚਾਰਤਾ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਭੰਡਿਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਝੋਲੀ ਚੁੱਕਾਂ ਨੂੰ ‘ਟੁੱਕੜ ਬੋਚ’ ਅਤੇ ਚਮਚਾ-ਗਿਰੀ ਕਰ ਕੇ ਨਿੱਜੀ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹੂਲਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਗੀਰ ਨੂੰ ‘ਟੁੱਕੜ’, ਅਮੀਰ ਪਰ ਹੰਕਾਰੀ/ਕੰਜੂਸ ਨੂੰ ‘ਕੋਹੜਾ’ ਕਹਿ ਨਕਾਰਿਆ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੜਗੱਜ ਬੋਲਿਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਮਾਣ ਦੂਣ-ਸਵਾਇਆ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਈ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿਚ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।