ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ- ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਸਨ। ਆਪ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਰਚਨਾ ਉੱਪਰ ਨਜ਼ਰ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ 112 ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 4 ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਰਾਗ ਆਸਾ ਅਤੇ ਦੋ ਰਾਗ ਸੂਹੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ 112 ਸਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 18 ਸਲੋਕ ਹੋਰ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਹ 18 ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਰੱਬੀ ਰਮਜ਼ਾਂ ਤੇ ਗੁੱਝੇ ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

‘ਫਰੀਦ’ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ:- ਬੇਮਿਸਾਲ, ਅਦੁੱਤੀ, ਲਾਸਾਨੀ, ਇਕੱਲਾ, ਸ਼੍ਰੇਸਟ, ਮਾਲਾ ਦਾ ਸਿਰਮੌਰ ਮੋਤੀ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਕੀਕਤ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ, ਸਾਧਾਰਨਤਾ, ਮੌਤ ਦੀ ਅਟੱਲਤਾ, ਰੱਬੀ ਟੇਕ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਲੋਚਾ, ਬਜ਼ੁਰਗੀ ਦਾ ਆਲਮ, ਲੋਕ- ਪਰਲੋਕ ਦੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ, ਸ਼ੀਲ ਸੰਜਮ, ਸ਼ਰੀਅਤ ਦੀ ਪਕਿਆਈ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਸੁਹਾਗਣ ਦਾ ਰਪੂ, ਬੰਦਗੀ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ, ਬਿਰਹਾ ਦੀ ਲੋਚਾ, ਉਡੀਕ ਦਾ ਸਫਰ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਤਸਵੀਰਕਸ਼ੀ ਤੇ ਰੱਬੀ ਪੈਗਾਮ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸੂਫੀ ਫਕੀਰ ਦਾ ਜਨਮ 1173 ਈ. ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਮਰੀਅਮ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੇ ਪਿਤਾ ਜਮਾਲ-ਉ-ਦੀਨ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਖ਼ਵਾਜਾ ਕੁਤਬ-ਉ-ਦੀਨ ਬਖ਼ਤਿਆਰ ਕਾਕੀ ਨੂੰ ਮੁਰਸ਼ਦ ਅਪਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਦੇਹੀ ਅੰਤ 1266 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਪੈਗ਼ਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਿਸ ਸਲੋਕ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਇਹ ਕਿ:

ਜਿਤੁ ਦਿਹਾੜੈ ਧਨ ਵਰੀ ਸਾਹੇ ਲਏ ਲਿਖਾਇ॥ ਮਲਕੁ ਜਿ ਕੰਨੀ ਸੁਣੀਦਾ ਮੁਹੁ ਦੇਖਾਲੇ ਆਇ॥
ਜਿੰਦੁ ਨਿਮਾਣੀ ਕਢੀਐ ਹਡਾ ਕੂ ਕੜਕਾਇ॥ ਸਾਹੇ ਲਿਖੇ ਨ ਚਲਨੀ ਜਿੰਦੂ ਕੂੰ ਸਮਝਾਇ॥
ਜਿੰਦੁ ਵਹੁਟੀ ਮਰਣੁ ਵਰੁ ਲੈ ਜਾਸੀ ਪਰਣਾਇ॥ ਆਪਣ ਹਥੀ ਜੋਲਿ ਕੈ ਕੈ ਗਲਿ ਲਗੈ ਧਾਇ॥
ਵਾਲਹੁ ਨਿਕੀ ਪੁਰਸਲਾਤ ਕੰਨੀ ਨ ਸੁਣੀ ਆਇ॥ਫਰੀਦਾ ਕਿੜੀ ਪਵੰਦੀਈ ਖੜਾ ਨ ਆਪੁ ਮੁਹਾਇ॥1॥ (ਪੰਨਾ 1377)

ਉਪਰੋਕਤ ਸਲੋਕ ਦੇ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਜੁਜਾਂ ਅੰਦਰ ਜਿਹੜਾ ਖਿਆਲ ਅਭੀਵਿਅਕਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਸ ਘਟਨਾਤਮਕ ਰੂਪ ਦੀ ਜਦ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਵਜੂਦ ਤਨਾਉ-ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਇਸ ਸਲੋਕ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਤੇ ਤਲਖ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਮੌਤ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਸਿਮਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਕੋਈ ਮਿੱਥਿਆ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸੰਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਵਾਹ ਮੌਤ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ। ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਚ ਜਾਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ। ਲੱਗਭਗ ਸਾਰਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਰਨ ਅਤੇ ਅਨਿਵਾਰ ਮੌਤ ਦਾ ਹੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਸਿਰਫ ਹੈ। ਮੌਤ ਸਾਡੀ ਚੇਤਨਾ ਸਾਹਮਣੇ ਅਨਿਵਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੈ।1

ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਕੰਮ-ਧੰਦਿਆਂ ਤੇ ਕਾਮਨਾਵਾਂ-ਵਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਇੰਨਾ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਮਲ ਵੱਲ ਸਫਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਆਪਣੀ ਸੁੱਧ-ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਗਵਾ ਬੈਠਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਆਪਾ ਵਸਤੂ ਯਥਾਰਥ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਲਈ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਫਰ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਫਰੀਦਾ ਦਰ ਦਰਵੇਸੀ ਗਾਖੜੀ ਚਲਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਭਤਿ॥
ਬੰਨਿ੍ ਉਠਾਈ ਪੋਟਲੀ ਕਿਥੈ ਵੰਞਾ ਘਤਿ॥
ਕਿਝੁ ਨ ਬੁਝੈ ਕਿਝੁ ਨ ਸੁਝੈ ਦੁਨੀਆ ਗੁਝੀ ਭਾਹਿ॥
ਸਾਂਈਂ ਮੇਰੈ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ ਨਾਹੀ ਤ ਹੰ ਭੀ ਦਝਾਂ ਆਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 1377)

ਬੰਦਾ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਦੀ ਗਠੜੀ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਰੂਪੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਵਿਚ ਨਾਕਾਮਯਾਬ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਅਤੇ ਅਣਦਿਸਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸੁਝਦਾ-ਬੁਝਦਾ ਨਹੀਂ ਤੇ ਜੀਵਨ ਇਕ ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਅਣਿਆਈ ਬਣ ਕਿ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆ ਰਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ‘ਫਰੀਦਾ’ ਵੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਪਰ ਫਰੀਦਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਫਰੀਦ ਸਾਹਿਬ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਹ ਇਕ ਸੰਬੋਧਨੀ ਜੁਗਤ ਹੈ ਜੋ ਸਮੁੱਚੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਜੋਂ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਵਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅਸਲ ਸੁਭਾਅ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਵੱਧਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਘੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੱਤਿਆ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਹ ਅੰਤਿਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇੰਝ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਦੇਖੁ ਫਰੀਦਾ ਜੁ ਥੀਆ ਦਾੜੀ ਹੋਈ ਭੂਰ॥
ਅਗਹੁ ਨੇੜਾ ਆਇਆ ਪਿਛਾ ਰਹਿਆ ਦੂਰਿ॥9॥. . .
ਫਰੀਦਾ ਅਖੀ ਦੇਖਿ ਪਤੀਣੀਆਂ ਸੁਣਿ ਸੁਣਿ ਰੀਣੇ ਕੰਨ॥
ਸਾਖ ਪਕੰਦੀ ਆਈਆ ਹੋਰ ਕਰੇਂਦੀ ਵੰਨ॥11॥. . .
ਫਰੀਦਾ ਜਿਨ੍ ਲੋਇਣ ਜਗੁ ਮੋਹਿਆ ਸੇ ਲੋਇਣ ਮੈ ਡਿਠੁ॥
ਕਜਲ ਰੇਖ ਨ ਸਹਦਿਆ ਸੇ ਪੰਖੀ ਸੂਇ ਬਹਿਠੁ॥14॥ (ਪੰਨਾ 1378)

ਉਪਰੋਕਤ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਅੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਦਾੜ੍ਹੀ ਚਿੱਟੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਜਿਊਂਦੇ-ਜੀਅ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਇਕ ਪਿੰਜਰ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਆਂਡੇ ਦੇਣੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀ ਹੋਈ ਡਰਾਉਂਦੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬੰਦਗੀ ਅਤੇ ਬਿਰਹਾ ਦੇ ਰਾਹ ਵੱਲ ਤੋਰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅਸਲ ਆਪਾ ਉਦੋਂ ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੁਸ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਕਿਸੇ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ, ਪਰਮ- ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵਿਛੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਲਈ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਬਿਰਹਾ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਾਣੀ ਅੰਦਰ ਬਿਰਹਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਸੁਰਤ, ਧਿਆਨ, ਦੇਹੀ ਬੰਦਗੀ ਵਾਲੇ ਸਫਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬਿਰਹਾ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਬਿਰਹਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਇਕ ਕਬਰ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ ਪਰਮ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲੋਚਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ:

ਬਿਰਹਾ ਬਿਰਹਾ ਆਖੀਐ ਬਿਰਹਾ ਤੂ ਸੁਲਤਾਨੁ॥
ਫਰੀਦਾ ਜਿਤੁ ਤਨਿ ਬਿਰਹੁ ਨ ਊਪਜੈ ਸੋ ਤਨੁ ਜਾਣੁ ਮਸਾਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 1379)

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਬਿਰਹਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਪਣਾਅ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਅੱਠੇ ਪਹਿਰ ਬੰਦਗੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਹਰ ਸੁਆਸ-ਗਿਰਾਸ ਛਿਣ, ਪਲ, ਪਹਿਰ, ਘੜੀਆਂ ਨੂੰ ਗਵਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸ ਦਾ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਰੂਪ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਵਰਗਾ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਪ੍ਰੀਤ ਇਕ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪੀ ਛਲਕਪਟ, ਝੂਠੇ-ਫਰੇਬ ਵਾਲੀ ਆਦਿ। ਦਰਵੇਸ਼ੀ ਦਾ ਇਹ ਮਾਰਗ ਆਪਣੇ ਲਿਬਾਸ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਸ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਧਿਆਉਣ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਬਾਹਰੀ ਲਿਬਾਸ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਵੱਖਰਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਵਿਚ ਅਸਲ ਬੰਦਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਫਰੀਦਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਰਿ ਚਾਕਰੀ ਦਿਲ ਦੀ ਲਾਹਿ ਭਰਾਂਦਿ॥
ਦਰਵੇਸਾਂ ਨੋ ਲੋੜੀਐ ਰੁਖਾਂ ਦੀ ਜੀਰਾਂਦਿ॥60॥
ਫਰੀਦਾ ਕਾਲੇ ਮੈਡੇ ਕਪੜੇ ਕਾਲਾ ਮੈਡਾ ਵੇਸੁ॥
ਗੁਨਹੀ ਭਰਿਆ ਮੈ ਫਿਰਾ ਲੋਕੁ ਕਹੈ ਦਰਵੇਸੁ॥61॥ (ਪੰਨਾ 1381)

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਗੀ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਹਿਰੀ ਸਾਧਨਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਕੀਰੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਰੁੱਖਾਂ ਵਰਗਾ ਜਿਗਰਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਅਗਲਾ ਆਧਾਰ ਸ਼ਰੀਅਤ ਹੈ। ਸ਼ਰੀਅਤ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਸ਼ਰੀਅਤ ਦੇ ਕੱਟੜ ਹਨ ਪਰ ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਰੀਅਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਪਰਕਰਮਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸਗੋਂ ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇਰੇ ਮੰਡਲਾਂ ਤੇ ਪੜਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਭਾਵ ਕਿ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਰੀਅਤ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਫਨਾ-ਬਕਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੋਈ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੋ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਤੋਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪੰਜੇ ਵਕਤ ਦਾ ਨਮਾਜ਼ੀ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਸ਼ਰੀਅਤ ਵਿਚ (ਨਿਯਮਾਂ) ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਪੰਜ ਵਕਤ ਦਾ ਨਮਾਜ਼ੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਏਸੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਫਰੀਦਾ ਬੇ ਨਿਵਾਜਾ ਕੁਤਿਆ ਏਹ ਨ ਭਲੀ ਰੀਤਿ॥
ਕਬਹੀ ਚਲਿ ਨ ਆਇਆ ਪੰਜੇ ਵਖਤ ਮਸੀਤਿ॥
ਉਠੁ ਫਰੀਦਾ ਉਜੂ ਸਾਜਿ ਸੁਬਹ ਨਿਵਾਜ ਗੁਜਾਰਿ॥
ਜੋ ਸਿਰੁ ਸਾਂਈ ਨਾ ਨਿਵੈ ਸੋ ਸਿਰੁ ਕਪਿ ਉਤਾਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 1381)

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਖਿਆਲ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇਹ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਮੁਰੀਦ ਫ਼ਜ਼ਰ ਵੇਲੇ ਉੱਠ ਕੇ ਉਜੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਮਾਜ਼ ਵਿਚ ਨਮਾਜ਼ ਦੇ ਰਹੱਸ-ਆਤਮਿਕ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿਚ ਉਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਸੂਫੀ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ਉੱਪਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਜਨ, ਭਗਤ, ਦਾਸ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਏਹ ਮਾਰਗ ਬੜੇ ਹੀ ਬਿਖਮ ਘੋਰ ਹਨ੍ਹੇਰਿਆਂ ਤੇ ਤੰਗ ਪੁਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਕੋਈ ਅਸਾਨ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਆਪਣਾ ਆਪ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਘਰ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇੰਝ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੀ ਹੈ:

-ਫਰੀਦਾ ਗਲੀਏ ਚਿਕੜੁ ਦੂਰਿ ਘਰੁ ਨਾਲਿ ਪਿਆਰੇ ਨੇਹੁ॥
ਚਲਾ ਤ ਭਿਜੈ ਕੰਬਲੀ ਰਹਾਂ ਤ ਤੁਟੈ ਨੇਹੁ॥24॥
ਭਿਜਉ ਸਿਜਉ ਕੰਬਲੀ ਅਲਹ ਵਰਸਉ ਮੇਹੁ॥
ਜਾਇ ਮਿਲਾ ਤਿਨਾ ਸਜਣਾ ਤੁਟਉ ਨਾਹੀ ਨੇਹੁ॥ (ਪੰਨਾ 1379)
-ਬੋਲੀਐ ਸਚੁ ਧਰਮੁ ਝੂਠੁ ਨ ਬੋਲੀਐ॥
ਜੋ ਗੁਰੁ ਦਸੈ ਵਾਟ ਮੁਰੀਦਾ ਜੋਲੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 488)

ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ ਸਮੁੱਚੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਚਿਤਰਣ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੁੱਲ ਕਾਇਨਾਤ ਰੁੱਖ, ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜ, ਪੌਣ-ਪਾਣੀ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਇਕਮਿਕਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋਏ ਅਧਿਆਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੁੱਚੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਤੇ ਰੱਬੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮੁੱਢ ਕਦੀਮ ਤੋਂ ਬੰਦੇ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਪੜਾਅ ਤਕ ਦਾ ਹਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੱਬੀ ਸੁਨੇਹੇ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੋਇਆ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਚ ਜਦ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਸਬਰਤਾ ਨੂੰ ਅਭੀਵਿਅਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਛੀ ਕਿਵੇਂ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਤੇ ਰੱਬੀ ਰਜ਼ਾ (ਹੁਕਮ) ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਨੇੜੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਲਿਹਾਰੀਪਨ ਨੂੰ ਫਰੀਦ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਚਿਆਈ ਤੇ ਨਾ-ਸਮਝੀ ਤੇ ਮੌਤ ਵੱਲੋਂ ਬੇਖ਼ਬਰ ਰਹਿ ਰਹੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮੰਜ਼ਰ ਨੂੰ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਵਹਾਉ ਵਿਚ ਰੁੜਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਉਸ ਬਾਗ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪੰਛੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਵਿਚ ਬਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਹਰ ਛਿਣ ਬਦਲਦਾ ਹੋਇਆ ਮੌਤ ਵੱਲ ਆਪਣਾ ਸਫਰ ਤੈਅ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫਰੀਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਕੁੱਲ ਕਾਇਅਨਾਤ ਦੀ ਧੜਕਣ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਪੈਗ਼ਾਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਚਲਾਇਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਤੇ ਸਾਂਝੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚੋਂ ਵੈਰਾਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਕਦੇ ਵੀ ਮੌਸਮ-ਏ-ਬਹਾਰ ਤੇ ਮੌਸਮ-ਏ-ਖ਼ਿਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕਾ ਰੁੱਤਾਂ ਆਪਣਾ ਅਸਰ ਵਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਚੂਲ ਹੀ ਚਲਾਇਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਚਲਾਇਮਾਨਤਾ ਮੌਤ ਜਾਂ ਰੂਪ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਚਲਾਇਮਾਨਤਾ ਫਰੀਦ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਰਕਤ ਬਣਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜਗਤ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ‘ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਨਿਰਾਲਮ’ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਿਸ਼ਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੈਰਾਗੀ ਬਣਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।”2

ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰੰਗ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਸਬਰ ਸੰਤੋਖ, ਹਲੀਮੀ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਜਿਹੇ ਵੱਡੇ ਧਰਾਤਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮਿਹਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਗੁਣ, ਔਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਉਤਰ ਕੇ ਸਰੀਰ, ਮਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪੜਾਅ ਤਕ ਪੁੱਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸ਼ਾਨ-ਓ-ਸ਼ੋਕਤ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਪਹਿਲ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦਰਵੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮੁਫ਼ਲਸੀ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੰਦੇ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਲਈ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਵਰਗਾ ਸੁਨੇਹਾ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲੋਂ ਨਿਕਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗਿਆਂ ਰਾਹ ਵਿਚ ਪਈ ਦੱਬ ਅਤੇ ਨਿਮਾਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਵੀ ਤਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਅਗਲੇ ਲਈ ਸੱਜਦਾ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਕ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਸਾਗਰ ਬਣ ਕੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਰੀਦ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਇਸ ਅਵਸਥਥਾ ਅਤੇ ਜਗਿਆਸਾ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਨਾਜ਼ਲਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਫਰੀਦਾ ਜੇ ਤੂ ਅਕਲਿ ਲਤੀਫੁ ਕਾਲੇ ਲਿਖੁ ਨ ਲੇਖ॥
ਆਪਨੜੇ ਗਿਰੀਵਾਨ ਮਹਿ ਸਿਰੁ ਨੀਵਾਂ ਕਰਿ ਦੇਖੁ॥6॥
ਫਰੀਦਾ ਜੋ ਤੈ ਮਾਰਨਿ ਮੁਕੀਆਂ ਤਿਨਾ ਨ ਮਾਰੇ ਘੁੰਮਿ॥
ਆਪਨੜੈ ਘਰਿ ਜਾਈਐ ਪੈਰ ਤਿਨਾ ਦੇ ਚੁੰਮਿ॥7॥ (ਪੰਨਾ 1378)
-ਫਰੀਦਾ ਖਾਕੁ ਨ ਨਿੰਦੀਐ ਖਾਕੂ ਜੇਡੁ ਨ ਕੋਇ॥
ਜੀਵਦਿਆ ਪੈਰਾ ਤਲੈ ਮੁਇਆ ਉਪਰਿ ਹੋਇ॥17॥ (ਪੰਨਾ 1378)
-ਰੁਖੀ ਸੁਖੀ ਖਾਇ ਕੈ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਪੀਉ॥
ਫਰੀਦਾ ਦੇਖਿ ਪਰਾਈ ਚੋਪੜੀ ਨਾ ਤਰਸਾਏ ਜੀਉ॥29॥ (ਪੰਨਾ 1379)

ਉਪਰੋਕਤ ਸਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ: “ਦੁਨੀਆਦਾਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਉੱਚਿਤ ਮੰਨ ਕੇ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿਚ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਚਾਰ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।3

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਅੰਤਰੀਵੀ ਸੰਰਚਨਾ ਅੰਦਰ ਫਰੀਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਭੂਤਕਾਲ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿਚ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਹਕੀਕੀ ਅਤੇ ਦਰਵੇਸ਼ੀ ਦੇ ਗਾਡੀ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ਼ਰੀਅਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਰੱਬੀ ਸੰਦੇਸ਼, ਮੌਤ ਦੀ ਚੇਤਨਤਾ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਇਲਮ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ, ਬਿਰਧਪੁਣੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਚਾਅ, ਸੁਹਾਗਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਦੋਹਾਗਣ ਦਾ ਰੂਪ, ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਦਿਲਕਸ਼ ਨਜ਼ਾਰੇ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਬਦਲਣਾ, ਦਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਮੌਤ ਦੀ ਅਟੱਲਤਾ, ਬੰਦਗੀ ਦਾ ਮੰਡਲ, ਸਬਰ, ਸੰਤੋਖ, ਸੰਜਮ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਸ੍ਵੈ-ਅਲੋਚਨਾ, ਨਿਮਰਤਾ, ਮਿੱਠਤਤਾ ਆਦਿ ਸਭ ਸੰਕਲਪ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਦੀ ਇਕ ਅਵਸਥਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ
1. ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਪਤਰਾਂਜਲੀ, ਪੰਨਾ 1-2
2. ਡਾ. ਗੁਰਨਾਮ ਕੌਰ, ਗੁਰਮਤਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੰਨਾ-76
3. ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ (ਸੰਪਾਦਕ), ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਖੋਜ ਪਤ੍ਰਿਕਾ: ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ, ਪੰਨਾ 159