ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ 16 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ 40 ਪਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮਾ ਭਗਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਉਚਿਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ‘ਪ੍ਰੇਮਾ’ ਅਤੇ ‘ਭਗਤੀ’ ਦਾ ਸਮਾਸ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰੇਮਾ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ‘ਪ੍ਰੇਮਨ’ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਿਆਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ‘ਭਜ’ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪੂਜਨਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨਾ। ਉਂਞ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਤੱਤ ਵਿਦਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਤੱਤ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਗੌਣ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਗਤੀ ਅਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ ਦੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੰਨੇ ਹਨ- ਵੈਰਾਗ, ਸਖਾ, ਵਾਤੰਸਲ, ਦਾਸ ਅਤੇ ਕਾਂਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਕਾਂਤਾ ਭਾਵ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ ਦਾ ਅਰੰਭ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਆਲਵਾਰ ਸੰਤਾਂ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋਈ। ਰਾਮਾਨੁਜ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰੇਮ-ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਣਾ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ ਹੈ। ਸੁਆਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਯੋਗ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲੀ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਖੋਜ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰੰਭ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਕਿਸੇ ਇਕੱਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤਕ ਦੀ ਉਡਾਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹੀ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਈਸ਼ਵਰ ਭਗਤ ਲਈ ਉਸ ਚੇਤਨ ਅਨੁਰਾਗ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹਿਤ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ, ਨਿਸ਼ਠਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਬਹੁਤ ਆਵੱਸ਼ਕਤਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸੇਵਾ, ਉਪਾਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਤੋਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਸਰਬੋਤਮ ਅਤੇ ਨਿਵੇਕਲਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰ ਕਾਂਡ, ਕਰਮ ਕਾਂਡ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਗਿਆਨ ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਯੋਗ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹੀ ਮਾਰਗ ਸਰਬ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀਆਂ ਅਤੇ ਜਨ ਸਾਧਾਰਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਧਕ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੋਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਅਦ੍ਵੈਤਵਾਦੀ ਰਾਮਾਨੁਜ ਨੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਜਾਣ ਕੇ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਸੌਖਿਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਪਾਪੀ, ਇਸਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਲਈ ਪ੍ਰਬਲ ਪਿਆਰ ਹੀ ਭਗਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ‘ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ ਦੀ ਝਲਕ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਦਿੱਸ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਮਨੋਰਥ ਭਗਤੀ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਹੈ: ਤੁਮਰੇ ਭਜਨ ਕਟਹਿ ਜਮ ਫਾਂਸਾ॥
ਭਗਤਿ ਹੇਤ ਗਾਵੈ ਰਵਿਦਾਸਾ॥ (ਪੰਨਾ 659) ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਹੀ ਭਗਤੀ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੋਏ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ ਲਈ ਆਪਣੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਣ ’ਤੇ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤਿ ਨਹੀ ਊਪਜੈ ਤਾ ਤੇ ਰਵਿਦਾਸ ਉਦਾਸ॥ (ਪੰਨਾ 346) ਉਹ ਹਰ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ ਲਈ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪਾਸੋਂ ਜਾਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਜੋਗੀਸਰ ਪਾਵਹਿ ਨਹੀ ਤੁਅ ਗੁਣ ਕਥਨੁ ਅਪਾਰ॥
ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤਿ ਕੈ ਕਾਰਣੈ ਕਹੁ ਰਵਿਦਾਸ ਚਮਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 346) ਇਹ ਪਿਆਰ ਵਿਹਾਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਦਿਲ ਦੀ ਭੇਟਾ ਬਦਲੇ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਬਹੁਮੁੱਲੀ ਵਸਤੂ ਦੇ ਖੁੱਸ ਜਾਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਦੀ ਤਰਾਟ ਛਿੜਦੀ ਹੈ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੌਖਲਾ ਭਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਹੈ: ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿਉ ਜਿਨਿ ਘਟੈ ਮੈ ਤਉ ਮੋਲਿ ਮਹਗੀ ਲਈ ਜੀਅ ਸਟੈ। (ਪੰਨਾ 694) ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਸੰਜੋਗ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਇੱਛਾ ਹੈ ਇਸ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਕਲਵਲ ਹੋਇਆ ਭਗਤ ਜਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਰਾਮ ਗੁਸਈਆ ਜੀਅ ਕੇ ਜੀਵਨਾ॥
ਮੋਹਿ ਨ ਬਿਸਾਰਹੁ ਮੈ ਜਨੁ ਤੇਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 345) ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਵਾਂਗ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਹੀ ਮਿਲਣ ਦਾ ਅਨੰਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਕਹੁ ਰਵਿਦਾਸ ਪਰਉ ਤੇਰੀ ਸਾਭਾ॥
ਬੇਗਿ ਮਿਲਹੁ ਜਨ ਕਰਿ ਨ ਬਿਲਾਂਬਾ॥ (ਪੰਨਾ 345) ਪਿਆਰ ਦੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਵਿਚ ਕਿੰਨਾ ਤਰਲਾ ਹੈ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਇਕ ਘੜੀ ਪਲ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ: ਸਗਲ ਭਵਨ ਕੇ ਨਾਇਕਾ ਇਕੁ ਛਿਨੁ ਦਰਸੁ ਦਿਖਾਇ ਜੀ॥ (ਪੰਨਾ 346) ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਹੋਵੇ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੀ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਚਿਤ ਵਿਚ ਉਸੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨੈਣ ਉਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਕੰਨ ਉਸੇ ਦਾ ਜੱਸ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਜੀਭ ਉਸੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਰਸ ਮਾਣਦੀ ਹੈ: ਚਿਤ ਸਿਮਰਨੁ ਕਰਉ ਨੈਨ ਅਵਿਲੋਕਨੋ ਸ੍ਰਵਨ ਬਾਨੀ ਸੁਜਸੁ ਪੂਰਿ ਰਾਖਉ॥
ਮਨੁ ਸੁ ਮਧੁਕਰੁ ਕਰਉ ਚਰਨ ਹਿਰਦੇ ਧਰਉ ਰਸਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਾਮ ਨਾਮ ਭਾਖਉ॥ (ਪੰਨਾ 694) ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਡੋਰੀ ਵਿਚ ਬੱਝਣ ਵਿਚ ਇਕ ਪਰਮ ਸੁਖ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਛੁੱਟਣ ਨੂੰ ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਜੇਵਰੀ ਬਾਧਿਓ ਤੇਰੋ ਜਨ॥
ਕਹਿ ਰਵਿਦਾਸ ਛੂਟਿਬੋ ਕਵਨ ਗੁਨ॥ (ਪੰਨਾ 487) ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਬੱਝਣ ਦਾ ਆਨੰਦ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਜਉ ਹਮ ਬਾਂਧੇ ਮੋਹ ਫਾਸ ਹਮ ਪ੍ਰੇਮ ਬਧਨਿ ਤੁਮ ਬਾਧੇ॥
ਅਪਨੇ ਛੂਟਨ ਕੋ ਜਤਨੁ ਕਰਹੁ ਹਮ ਛੂਟੇ ਤੁਮ ਆਰਾਧੇ॥
ਮਾਧਵੇ ਜਾਨਤ ਹਹੁ ਜੈਸੀ ਤੈਸੀ॥ (ਪੰਨਾ 658) ਭਗਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਮੋਹ ਦੀ ਰੱਸੀ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਬੰਧਨ ਪਾ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਸਾਡੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਹੁਣ ਤੋੜ ਵਿਛੋੜ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਤੋੜੋਗੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਤੋੜਾਂਗਾ: ਮਾਧਵੇ ਤੁਮ ਨ ਤੋਰਹੁ ਤਉ ਹਮ ਨਹੀ ਤੋਰਹਿ॥
ਤੁਮ ਸਿਉ ਤੋਰਿ ਕਵਨ ਸਿਉ ਜੋਰਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 658) ਇਹ ਪ੍ਰੇਮ ਬੜਾ ਹੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮਛਲੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਭਾਵ ਪਾਣੀ ਬਿਨਾਂ ਪਲ-ਛਿਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ ਮਰ-ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲੋਂ ਪ੍ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ: ਮੀਨੁ ਪਕਰਿ ਫਾਂਕਿਓ ਅਰੁ ਕਾਟਿਓ ਰਾਂਧਿ ਕੀਓ ਬਹੁ ਬਾਨੀ॥
ਖੰਡ ਖੰਡ ਕਰਿ ਭੋਜਨੁ ਕੀਨੋ ਤਊ ਨ ਬਿਸਰਿਓ ਪਾਨੀ॥ (ਪੰਨਾ 658) ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਛਲੀ ਤੇ ਜਲ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ! ਤੇਰਾ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਸੰਬੰਧ ਜੀਵਤ ਤੇ ਮਰਨ ਬਾਅਦ ਦੋਹਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਰਹੇ! ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ-ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਲਈ ਚਕੋਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਣ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਮੋਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਚ ਉੱਠਦਾ ਹੈ: ਤੁਮ ਮਖਤੂਲ ਸੁਪੇਦ ਸਪੀਅਲ ਹਮ ਬਪੁਰੇ ਜਸ ਕੀਰਾ॥
ਸਤਸੰਗਤਿ ਮਿਲਿ ਰਹੀਐ ਮਾਧਉ ਜੈਸੇ ਮਧੁਪ ਮਖੀਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 486) ਜਉ ਤੁਮ ਗਿਰਿਵਰ ਤਉ ਹਮ ਮੋਰਾ॥
ਜਉ ਤੁਮ ਚੰਦ ਤਉ ਹਮ ਭਏ ਹੈ ਚਕੋਰਾ॥
ਮਾਧਵੇ ਤੁਮ ਨ ਤੋਰਹੁ ਤਉ ਹਮ ਨਹੀ ਤੋਰਹਿ॥
ਤੁਮ ਸਿਉ ਤੋਰਿ ਕਵਨ ਸਿਉ ਜੋਰਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 658) ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਹ ਜਨਮ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲੇਖੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ: ਬਹੁਤ ਜਨਮ ਬਿਛੁਰੇ ਥੇ ਮਾਧਉ ਇਹੁ ਜਨਮੁ ਤੁਮ੍ਾਰੇ ਲੇਖੇ॥
ਕਹਿ ਰਵਿਦਾਸ ਆਸ ਲਗਿ ਜੀਵਉ ਚਿਰ ਭਇਓ ਦਰਸਨੁ ਦੇਖੇ॥ (ਪੰਨਾ 694) ਭਗਤ ਜੀ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ: ਤੋਹੀ ਮੋਹੀ ਮੋਹੀ ਤੋਹੀ ਅੰਤਰੁ ਕੈਸਾ॥
ਕਨਕ ਕਟਿਕ ਜਲ ਤਰੰਗ ਜੈਸਾ॥ (ਪੰਨਾ 93) ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕਤਾ ਜਾਂ ਅਭੇਦਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਇਸੇ ਅਵਸਥਾ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਜਗਿਆਸੂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਤੜਪਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕਹਿ ਉੱਠਦਾ ਹੈ: ਜਬ ਹਮ ਹੋਤੇ ਤਬ ਤੂ ਨਾਹੀ ਅਬ ਤੂਹੀ ਮੈ ਨਾਹੀ॥
ਅਨਲ ਅਗਮ ਜੈਸੇ ਲਹਰਿ ਮਇ ਓਦਧਿ ਜਲ ਕੇਵਲ ਜਲ ਮਾਂਹੀ॥ (ਪੰਨਾ 657) ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਵਰਣ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮਾ ਭਗਤੀ ਚਰਮ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਖੋਜੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਟੀਚਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਦਾ ਅਨੰਦ ਹੀ ਅਨੰਦ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਮ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ। ਆਓ ਅਰਦਾਸ ਕਰੀਏ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਸੋਝੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਤਾਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕੇ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਾਡਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਸਾਡੀ ਮੰਜ਼ਲ ਹੈ। | 
