ਵਿਸ਼ਾ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼

ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਸੰਕਲਪ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਵਿਸ਼ਵੀ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਹਾਣੀ ਵੀ ਬਣਾਉਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖਰਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤਨੁਮਾ ਸੰਕਲਪ ਹੀ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਥੰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਮੁੱਖ ਸੰਕਲਪ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਆਪਣਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜਬਰ ਤੇ ਜੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ, ਇੱਥੇ ਸਿਦਕ ਤੇ ਸਿਰੜ ਜਿਹੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਖਾਤਰ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿਦਕਵਾਨਾਂ ਨੇ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰੀਆਂ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਧਰਮ ਦੀ ਖਾਤਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੱਖੀ ਅੰਦਰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹੀਦ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵਾਚਿਆ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਹਾਦਤ ਕੇਵਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਬਲਕਿ ਹੱਕ, ਸੱਚ, ਨਿਆਂ ਵਾਲੀ ਸੋਚ, ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸ੍ਵੈਮਾਣ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨਾਲ ਹੈ।

‘ਸ਼ਹਾਦਤ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ

‘ਸ਼ਹਾਦਤ’ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਅਰਥ ਸਾਖੀ ਅਤੇ ਗਵਾਹੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਾਦਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਹੀਦ ਤੋਂ ਹੈ ਜੋ ਗਵਾਹ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਅਟੱਲ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਅਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਾਦਤ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਅਸੂਲ ਦੀ ਖਾਤਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਾਰ ਦੇਣ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸ਼ਬਦ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਤਸਦੀਕ ਜਾਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨਾ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ‘ਸ਼ਹਾਦਤ' ਸਬਦ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸੇ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਗਵਾਹੀ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਣ ਲਈ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਸ਼ਬਦ ਅਰਬੀ ਵਾਂਗ ਬਹੁ-ਅਰਥਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

‘ਸ਼ਹਾਦਤ’ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸੰਕਲਪ

ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਹੀਦ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੂਜਿਆਂ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਜਾਤੀਪੱਧਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਦੁਰਘਟਨਾ ਨਾਲ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਸਲਾਮ ਅੰਦਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ, ਦੇਸ਼, ਕੌਮ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਪਾ ਵਾਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਹੀਦ ਦੀ ਮੌਤ ਕੋਈ ਅਚਨਚੇਤ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਹੀਦ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਬੜਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ ਸ੍ਵੈਮਾਣ, ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਸਪਿਰਟ, ਅਣਖ਼ ਤੇ ਗੌਰਵਮਈ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦਾ ਅਕੀਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਉਹ ਮੌਤ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਗੌਰਵ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਅਧਰਮ ਸਾਹਮਣੇ ਝੁਕਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮਰਨਾ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਸਹਿਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਉਹੋ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਉਸ ਅਤਿਅੰਤ ਸਚਿਆਰ ਪੁਰਖ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚ ਦੀ ਖਾਤਰ ਸਿਰ-ਧੜ ਦੀ ਬਾਜੀ ਨਿਸੰਗ ਹੋ ਕੇ ਲਾ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਦੋਹੀਂ ਜਹਾਨੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦੇਵੇ।

ਇਹ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਸ਼ਬਦ ‘ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ’ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਬਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਦਿੱਤਾ। ਨਿਰਾ ਸੰਕਲਪ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੀ ਝੜੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦੋ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੰਝ ਹੋਈ ਹੈ -

ਪੀਰ ਪੈਕਾਮਰ ਸਾਲਕ ਸਾਦਕ ਸੁਹਦੇ ਅਉਰੁ ਸਹੀਦ॥
ਸੇਖ ਮਸਾਇਕ ਕਾਜੀ ਮੁਲਾ ਦਰਿ ਦਰਵੇਸ ਰਸੀਦ॥

ਇਸ ਅਸਟਪਦੀ ਦੀ ਉਪਰੋਕਤ ਤੁਕਾਂ ਵਿਚ ਆਏ ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਬਦ ਅਰਬੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹੀਦ ਸ਼ਬਦ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਜਾਂ ਅਰਬ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਵਰਤੋਂ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹੋਈ ਹੈ।

ਜਾ ਕੈ ਈਦਿ ਬਕਰੀਦਿ ਕੁਲ ਗਊ ਰੇ ਬਧੁ ਕਰਹਿ ਮਾਨੀਅਹਿ ਸੇਖ ਸਹੀਦ ਪੀਰਾ॥
ਜਾ ਕੈ ਬਾਪ ਵੈਸੀ ਕਰੀ ਪੂਤ ਐਸੀ ਸਰੀ ਤਿਹੂ ਰੇ ਲੋਕ ਪਰਸਿਧ ਕਬੀਰਾ॥

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਰਮ ਅਤੇ ਭੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਸਿਦਕ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਦੋ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿਦਕ ਨਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਆਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਸਬਰ ਇਕ ਸਵੈਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਕੀਦੇ ਵਲ ਜਾਣ ਲਈ ਬਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਬਰ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਥਿਰਕਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ:

ਮੁਰਦਾ ਹੋਇ ਮੁਰੀਦੁ ਨ ਗਲੀ ਹੋਵਣਾ।
ਸਾਬਰੁ ਸਿਦਕਿ ਸਹੀਦੁ ਭਰਮ ਭਉ ਖੋਵਣਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਦਿਆਂ ਬੇਅੰਤ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਰ ਪਹਿਲੀ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਕਰਕੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ 1606 ਈ. ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਲੜੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸੇ ਗੱਲ ਤੋਂ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੀ ਅਰਦਾਸ ਸਿੱਖ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ ਤੇ-ਸ਼ਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਗੁਣਗਾਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ, ਚੌਹਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ, ਚਾਲ੍ਹੀਆਂ ਮੁਕਤਿਆਂ,
ਹਠੀਆਂ, ਜਪੀਆਂ, ਤਪੀਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਨਾਮ ਜਪਿਆ, ਵੰਡ ਛਕਿਆ,
ਦੇਗ ਚਲਾਈ, ਤੇਗ ਵਾਹੀ, ਦੇਖ ਕੇ ਅਣਡਿੱਠ ਕੀਤਾ,
ਤਿਨ੍ਹਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ, ਸਚਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ
ਧਿਆਨ ਧਰ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ! ਬੋਲੋ ਜੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ!...

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵਿਚ ਇਕਸਾਰਤਾ ਵੀ ਤੇ ਬਰਾਬਰਤਾ ਵੀ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਈਰਖਾ ਨਫ਼ਰਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਉੱਚਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਸੋਚਣ ਦੇ ਮੁਦਈ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਿਆਗ ਨਿਮਰਤਾ, ਵੈਰਾਗ਼, ਬਹਾਦਰੀ, ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮਾਨਵ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਹੋਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਗੁਣ ਸਨ, ਅਜਿਹੇ ਜੀਵਨ ਮੁੱਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ (ਮਾਨਵੀ) ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਲਈ ਤਾਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਨੋਖੀ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਮਿਸਾਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ। ਡਾ. ਵਿਸ਼ਵਾਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ ਨੇ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਾਕੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ-

“ਨੌਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪ ਜੰਝੂ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ
ਨੌਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਗੋਬਿੰਦ ਨੇ
ਨੌਵੇਂ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਜੰਝੂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ
ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮੁਸਕਾਇਆ।"

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਦੂਜੀ ਕੌਮ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਵਾਸਤੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਰਗ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰਾਵਰ-ਜ਼ਾਲਮ ਦੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਧਰਮਕਰਮ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਤਿਲਕ ਜੰਵੂ ਰਾਖਾ ਪ੍ਰਭ ਤਾ ਕਾ॥ ਕੀਨੋ ਬਡੋ ਕਲੂ ਮਹਿ ਸਾਕਾ॥
ਸਾਧਨ ਹੇਤਿ ਇਤੀ ਜਿਨਿ ਕਰੀ॥ ਸੀਸੁ ਦੀਆ ਪਰ ਸੀ ਨ ਉਚਰੀ॥13॥
ਧਰਮ ਹੇਤ ਸਾਕਾ ਜਿਨਿ ਕੀਆ॥ ਸੀਸੁ ਦੀਆ ਪਰ ਸਿਰਰੁ ਨਾ ਦੀਆ॥
ਨਾਟਕ ਚੇਟਕ ਕੀਏ ਕੁਕਾਜਾ॥ ਪ੍ਰਭ ਲੋਗਨ ਕਹ ਆਵਤ ਲਾਜਾ॥14॥
ਠੀਕਰਿ ਫੋਰਿ ਦਿਲੀਸ ਸਿਰਿ ਪ੍ਰਭ ਪੁਰ ਕੀਯਾ ਪਯਾਨ॥
ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰੀ ਨ ਕਿਨਹੂੰ ਆਨ॥15

ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਬਾਰੇ ਅਕੀਦਤ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਤਵਾਰੀਖ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਅਜਿਹਾ ਸਾਕਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਗਵਾਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਕਹਿ ਕੇ ਭਰੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਵਿਚ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਸ਼ਹਾਦਤ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸਗਲ ਵਰਤਾਰਾ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਂ ਖਾਸ ਧਰਮ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਜਾਂ ਹੋਂਦ ਦੀ ਰਾਖੀ ਵੱਲ ਸੇਧਿਤ ਨਾ ਹੋ ਕੇ, ਮਾਨਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਦਰਦ ਦੀ ਪੈਰਵਾਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਹਾਦਤ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਅਜ਼ਾਦੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ, ਨਿਆਂ, ਸ੍ਵੈ-ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਸ੍ਵੈਜੇ-ਮਾਣ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਵੀ ਇਜ਼ਹਾਰ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਬਿੰਬ ‘ਤਿਲਕ ਜੰਝੂ ਦੇ ਰਾਖੇ’ ਅਤੇ ‘ਧਰਮ ਦੀ ਚਾਦਰ’ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੈ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪੈਗੰਬਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕੌਮ ਖ਼ਾਤਰ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਧਰਮ ਜਾਂ ਅਕੀਦੇ ਵਾਲੇ ਸਮੁਦਾਇ ਦੇ ਮਾਨਵੀ ਹੱਕਾਂ-ਹਕੂਕਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਦਮਨਕਾਰੀ (ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ) ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ। ਡਾ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਖੋਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਲਾਸਾਨੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਹੁ-ਕੌਮੀ, ਬਹੁ-ਧਰਮੀ, ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰੀ ਸਹਿ-ਹੋਂਦਵਾਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪਿੱਛੇ ‘ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰ' ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ ਜੋ ਭੈ ਕਾਹੂ ਕਉ ਦੇਤਿ ਨਹਿ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨਦੇ ਆਸ਼ੇ ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੀ। ਨਾ ਡਰੋ ਅਤੇ ਨਾ ਡਰਾਉ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਹੋਏ ਰਾਜੇ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ/ਸ਼ਾਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੁਅਸਬੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਾਲੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਦੂਸਰੇ ਧਰਮਾਂ, ਕੌਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਤੇ ਦਮਨਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰਕੂ ਤੇ ਫ਼ਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਧਰਮ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਮੁਦਈ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਕਹਿਰੇ ਪਰਿਪੇਖ (ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ) ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪ੍ਰੇਮ ਹਿੱਤ ਕੀਤੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਅਰਥ ਸੀਮਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਨਿਰਭਉ-ਨਿਰਵੈਰ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆਂ ਦੇਸ਼-ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸੀਮਤ ਦਾਇਰੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸੰਬੰਧੀ ਸੀਮਤ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਉੱਦਾਤ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਕੁਝ ਸੀਮਿਤ ਤੱਥਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਡਾ. ਗੁਰਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪਰਮਸੱਤ ਦੀ ਜੋਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਲ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੋਤ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਜੋਤ ਦਾ ਸਾਖੀ ਬਣਨਾ ਪਰਮ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਹੀ ਦੋ ਪੱਖ ਹਨ, ਕੇਵਲ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਮਿਟਾਉਣਾ ਜਾਂ ਫ਼ਨਾਹ ਹੋਣਾ ਇੱਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਪਰਮ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਮੋੜਨਾ ਇਸ ਦੇ ਖਾਲੀਪਣ ਨੂੰ ਭਰਪੂਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ' ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਡੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕੋਲ ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੰਡਿਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਆਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆਈ ਲੋਕਾਈ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਮੰਨ ਕੇ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਰੁਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਹੋ ਕੇ ਜਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤੁਅਸਬੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨਾਲ ਕਈ ਤਰਕ-ਵਿਤਰਕਾਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਹੋ ਤਾਂ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਵਿਖਾਉ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰੋ।” ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਵਾਸਤੇ ਪੈਰਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਵਿਖੇ ਸੀਸ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਜੁਦਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਅਤੇ ਭੱਟ ਵਹੀ ਤਲਾਉਂਡਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੱਘਰ ਸੁਦੀ 5, ਸੰਮਤ 1732 ਬਿਕ੍ਰਮੀ (11 ਨਵੰਬਰ, 1675 ਈ.) ਦਿਨ ਵੀਰਵਾਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੋਈ। ਅੱਜ ਤਕ ਇਹ ਤਾਂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਾਤਲ ਮਕਤੂਲ ਪਾਸ ਜਾਏ ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮਕਤੂਲ ਕਾਤਲ ਪਾਸ ਜਾਏ, ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਕਾਤਲ (ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ) ਪਾਸ ਜਾ ਕੇ ਉਲਟੀ ਗੰਗਾ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਹਿੰਦੂ, ਜੈਨੀ, ਬੋਧੀ, ਇਸਾਈ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਹੰਢਣਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਦਰ ਇਕ ਅਨੁਪਾਤ ਲਿਆਂਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੱਬੀ ਕੀਮਤਾਂ ਅੰਦਰ ਇਕ ਦੂਰ-ਰਸ ਦੀਘਰਤਾ ਲਿਆਂਦੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲ-ਤਾਜਗੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੋਮਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਖਰੀ ਚੰਨ-ਚਾਨਣੀ ਦੇ ਵਾਂਗ ਛੋਹਿਆ। ਇਹ ਆਖਣਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿਸੇ ਇਕ ਖਾਸ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੈ। ਇੰਞ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਤਾਸੀਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਹਾਸਿਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਰਗੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਗੋਂ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦਾ ਅਦੁੱਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਹੌਲ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਗ਼ੁਲਾਮ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦੀ ਇਕ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਫੂਕੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮੋੜਿਆ ਸਗੋਂ ਮੁਗਲਈ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਅਤੇ ਪਰਪੱਕਤਾ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਟੁੰਬ ਜਗਾਈ ਉਹ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਅਟੱਲ ਚੱਟਾਨ ਸਾਬਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਜੋ ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਵਡਿਆਈ ਸਮਝਦੀ ਸੀ, ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਧੱਕਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਧਰਮ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਚਿਆਰਤਾ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਅਤੇ ਫ਼ਤਹਿ ਸੀ। ਡਾ. ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਇਕ ਅਟੁੱਟ ਲੜੀ ਚੱਲ ਪਈ ਜਿਹੜੀ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਤੋੜਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਈ।

ਸਾਰ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਪਣੇ ਤਿਆਗ, ਤਪੱਸਿਆ, ਸਾਧਨਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ-ਭਗਤੀ, ਵੈਰਾਗ, ਪਰਉਪਕਾਰ, ਕਰੁਣਾ, ਦਯਾ, ਸੰਯਮ, ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਖਿਮਾ ਲਈ ਸੰਸਾਰ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਰੰਗ, ਜ਼ਾਤ, ਨਸਲ, ਕੌਮ, ਧਰਮ, ਦੇਸ਼, ਖ਼ੇਤਰ ਅਤੇ ਮੂਲਵਾਦੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ‘ਭੈ ਕਾਹੂ ਕਉ ਦੇਤਿ ਨਹਿ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨ' ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਤਹਿਤ ‘ਨਾ ਡਰੋ ਅਤੇ ਨਾ ਡਰਾਉ’ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਦੇ ਬੰਧਨ ਮੁਕਤ ਨਿਰਭੈਅ ਸਮਾਜ ਦਾ ਮਾਡਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਰਕਤ-ਦਾਨ ਦੇ ਸਿੰਜਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਵੀਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੋਇਆ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਰੰਗ, ਧਰਮ, ਖ਼ੇਤਰ ਦਾ ਵਿਤਕਰਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਇਸ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਅਜੋਕੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਬਹੁ-ਸਭਿਆਚਾਰੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸਮਝਾਏ ਮਾਡਲ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਤਿਆਗ, ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਾਕਾਰ ਸਰੂਪ ਸਨ।

ਹਵਾਲੇ :
1. The sufferings and death of a martyr; act of becoming on the condition of being martyr. (Shorter Oxford English Dictionary, Vth Edition, Vol. 1, Oxford University Press, p. 709)
2. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ, 1960, ਪੰਨਾ 104 .

3. The term “martyrdom' has roots in the Greek word ‘martyrs' which stands for witness. In other words, a martyr or shahid is an who by counting martyrdom bears witness to the truth of his faith and to his own unswearing commitment and allegiance to it. (Prithipal Singh Kapoor, Guru Arjan's, Contribution, Martyrdom amd Legacy, P. 138)
4. ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਡਾ. (ਸੰਪਾ.), ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ, 2008, ਪੰਨਾ 594.
5. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ (ਡਾ.), ਸ਼ਹੀਦ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ-ਸੰਕਲਪਾਤਮਿਕ ਵਿਵੇਚਨ, ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ, ਸਹਾਦਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ, ਜੂਨ 2002, ਪੰਨਾ 23,
6. Encyclopedia of Religion and Ethics, Vol. XI, 1967, p. 66.
7. ਸਰਬਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਡਾ.), ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ, ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ, ਸਹਾਦਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ, ਜੂਨ 2002, ਪੰਨਾ 12.
8. ਸ਼ਬਦਾਰਥ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਸਿਰੀਰਾਗ ਮਹਲਾ 1, ਅਸਟਪਦੀ, ਪੰਨਾ 53.
9. ਉਹੀ, ਮਲਾਰ ਬਾਣੀ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਕੀ, ਪੰਨਾ 1293.
10. ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਵਾਰ 3, ਪਉੜੀ 18.
11. ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਨਾ 5.
12. ਵਿਸ਼ਵਾਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ, ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੀਕ, ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 1979, ਪੰਨਾ 56.
13. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ (ਡਾ.), ਸ਼ਹੀਦ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ-ਸੰਕਲਪਾਤਮਿਕ ਵਿਵੇਚਨ, ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ, ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ, ਜੂਨ 2002, ਪੰਨਾ 24.
14. ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ
15. ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ
16. ਵਿਸ਼ਵਾਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ, ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੀਕ, ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 1979, ਪੰਨਾ 48.
17. Mohamad Latif, History of the Punjab, 1964, Page 260.
18. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ, ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਿਮਰੀਐ, 1986, ਪੰਨਾ 43.
19. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ (ਸੰਪਾ.), ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ, 1986, ਪੰਨਾ 82.
20. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਪ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਚਨਾ, 1975, ਪੰਨਾ 35.
21. ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਬੂਬ (ਪ੍ਰੋ.), ਸਹਿਜੇ ਰਚਿਓ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਪੰਨਾ 229.
22. ਟੀ. ਐਸ. ਸੋਢੀ (ਡਾ.), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਵਿਦਿਅਕ ਫਲਸਫਾ, ਬਾਵਾ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ, ਪੰਨਾ 288.
23. ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ (ਡਾ.), ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਪੰਨਾ 39.