1947 ਈ. ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਖ਼ਾਤਰ ਅਨੇਕਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।1920-25 ਈ. ਦਰਮਿਆਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮਹੰਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਚੱਲੀ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਹੇਠ ਅਕਾਲੀ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੇ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਹੰਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਇਆ, ਉੱਥੇ ਕੌਮੀ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕੌਮੀ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਨੇ ਅਗਾਂਹ ਚੱਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ 'ਚ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਇਆ। ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਵੇਲੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮੋਰਚੇ ਲੱਗੇ-ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ। ਦੋ ਸਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ 'ਚ ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕ ਸਿੰਘਾਂ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਉੱਥੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਵੀ ਇਸ 'ਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਰਹੀ। ਮੋਰਚੇ 'ਚ ਪ੍ਰੋ. ਗਿਡਵਾਨੀ, ਕੇ. ਸੰਥਾਨਮ ਸੰਗ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਨਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਨੇ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਸਤਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਉਲੇਖ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਅਖੀਰ 'ਚ ਦਰਜ ਹੈ।

ਮੌਜੂਦਾ ਵਰ੍ਹਾ ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਰ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਰਚੇ ਗਏ ਸਾਹਿਤ ਦਰਮਿਆਨ ਡਾ. ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ ਪੰਨਵਾਂ ਅਤੇ ਐਡਵੋਕੇਟ ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਪੰਨਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ਮੋਰਚਾ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਆਫ਼ ਗਲੋਬਲ ਸਟੱਡੀਜ਼, ਕੈਨੇਡਾ, ਮੁੱਲ: ਰੁਪਏ 299/-, ਪੰਨੇ 458) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਜੈਤੋ ਮੋਰਚਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ 'ਚ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਮੋਰਚਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਮੋਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ 'ਚ ਪੰਥ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਵੀ ਮਿਲੀ। ਪੁਸਤਕ ਮੁਤਾਬਕ ‘ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਫ਼ਤਿਹ 6 ਅਗਸਤ, 1925 ਈ. ਨੂੰ 101 ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਹੋਈ। (ਪੰਨਾ 24) ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਨਾਭਾ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀ ਮੁੜ-ਬਹਾਲੀ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ। ਪੁਸਤਕ ‘ਮੋਰਚਾ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ, ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੰਘਰਸ਼, ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਾਰੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗਵਾਹ ਰਹੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਲਿਖੇ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਅਨੁਪਮ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਮੋਰਚੇ ਸੰਬੰਧੀ ਸਟੀਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇਰੀ ਪਨੀਰੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤੇ ਜੁਝਾਰੂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਣੂ ਵੀ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਤਮਾਮ ਲੇਖ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਜਾਂ ਚਰਚਿਤ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ’ਚ ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਨੇ ਮੋਰਚੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਮਾਮ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੇ ਨਿੱਗਰ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਇਕ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਵਡਮੁੱਲਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ’ਤੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੰਥ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ, ਜੋ ਵੀ ਗ਼ਲਤ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪੰਥਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।

ਪੁਸਤਕ ਮੋਰਚਾ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ ਦੇ ਚਾਰ ਭਾਗ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ 'ਚ ਤਤਕਾਲੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੇ ਅਜੋਕੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ 20 ਲੇਖ ਦਰਜ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਆਰੰਭਕੀ ਲੇਖ ਹੈ- ‘ਜੈਤੋ ਦੇ ਸਮਾਚਾਰ' (ਜੁਲਾਈ 1923 ਈ.-13 ਮਾਰਚ, 1924 ਈ.) ਜੋ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ 13 ਮਾਰਚ, 1924 ਈ. ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਛਾਪੇ ਗਏ ਸਨ, ਦੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਹੈ। ਇਸ 'ਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਾਪਰੀਆਂ ਤਮਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੋਰਚਾ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਤੇ ਸਫ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਸਮਕਾਲੀ ਲੇਖਕ ਸ. ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੇਖ ‘ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗਾ’ ਅਤੇ ‘ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ’ ਵਿਚ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮਨੋਰਥ ਅਤੇ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁਹਜਮਈ ਅੰਦਾਜ਼ ’ਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉੱਘੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਮੇਰੀ ਯਾਦ 'ਚੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਲੇਖ ‘ਨਾਭਾ ਮੋਰਚਾ' 'ਚ ਅਕਾਲੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਭਾਏ ਰੋਲ ਨੂੰ ਅਗ੍ਰਭੂਮਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉੱਘੇ ਲੇਖਕ ਤੇ ਚਿੰਤਕ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ‘ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ: ਅਕਾਲੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ' 'ਚ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਮੋਰਚੇ ਤੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਪੜਚੋਲਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਲੇਖ ‘ਜ਼ੀਮਾਂਡ ਦੀ ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ' ਲੇਖਕ ਜਥੇਦਾਰ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਵਰਪਾਲ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਮਿਸਟਰ ਜ਼ੀਮਾਂਡ ਦੀ ਉਹ ਚਿੱਠੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਜ਼ੀਮਾਂਡ ਜਥੇ ਨਾਲ ਸੱਚਾਈ ਵੇਖਣ ਗਿਆ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਮੋਰਚਿਆਂ 'ਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਉੱਘਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ 'ਚ ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ਲਿਖਤ ਲੇਖ ‘ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਹੀਰੋ ਮਾਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਕਾਉਂਕੇ' ਅਤੇ ਡਾ. ਸਵਿੰਦਰਪਾਲ ਕੌਰ ਦਾ ਲੇਖ ‘ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਬੀਬੀਆਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ’ ਇਸ ਦਾ ਸਵਿਸਤਾਰ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਦਾ ਅਰੰਭ ਨਾਭਾ ਸ਼ਾਸਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹੁਣ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ. ਪਿਆਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੇਖ- ‘ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭੇ ਦਾ ਸਵਾਲ ਤੇ ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ', ਗਿ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਲੇਖ ‘ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਮੁੱਖ ਹਸਤੀ' ਅਤੇ ਗਯਾਨੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ‘ਬੈਂਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰ ਬਾਰੇ” ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਸੰਦਰਭ 'ਚ ਪੰਥ-ਪ੍ਰਸਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸਟੀਕ ਖੁਲਾਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 'ਚ ਅਨੇਕਾਂ ਜਥੇ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਸ. ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ‘ਜੈਤੋ: ਪਹਿਲਾ ਜਥਾ’, ਗਿ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜਥੇ' ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ‘ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ' ਮੋਰਚੇ 'ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅਤੇ ਅਡਿੱਗ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਜੀਵੰਤਤਾ ਪਿੱਛੇ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਕਰੀਰਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਰਾਗੀ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਰਹੀ। ਸ. ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਹਉਰਾ ਦਾ ਲੇਖ 'ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ' ਵਿਚ ਭਾਈ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਰਾਗੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ' ਇਸੇ ਤੱਥ ਨੂੰ ਉਲੀਕਦਾ ਹੈ। ਮੋਰਚੇ ਬਾਰੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜੋ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਤੇ ਸਲਾਹਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ‘ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਬਾਰੇ ਮਤੇ' ਲੇਖ 'ਚ ਉਲੇਖਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਸਦਨ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੇਖ ‘ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕਾ” ਪੂਰੇ ਮੋਰਚੇ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰਸਾਨੀ ਕਰਦਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੇਖ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ 'ਚ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਦਖ਼ਲ ਦੇ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਤਮਾਮ ਪੱਖਾਂ ’ਤੇ ਵਿਦਵਤਾ ਭਰਪੂਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 'ਚ ਲਿਖੇ ਤਿੰਨ ਲੇਖ ਵੀ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ ਹਨ: ਪਹਿਲਾReply to the Maigsteiral Report on Jaito Firing-SGPC, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਬਾਰੇ ਛਾਪੀ ਝੂਠੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਸੀ। ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪ੍ਰੋ. ਰੁਚੀ ਰਾਮ ਸਾਹਨੀ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਅਗਲਾ ਲੇਖ- The Nabha Affair 1923-24 ਅਤੇ ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਨਿੱਜਰ ਦਾ ਲੇਖ- The Jaito Morcha ਮੋਰਚੇ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵੇਰਵੇ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਅਸਰ, ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ, ਸਰਬਾਂਗੀ ਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਇਹ ਤਮਾਮ ਲੇਖ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੋਰਚੇ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਤੇ ਮੁੱਲਵਾਨ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ 'ਚ ਮੋਰਚੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ’ਚੋਂ ਚੋਣਵੇਂ ਅੰਸ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਸਮਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ- ਅਕਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸੀ, ਕੌਮੀ ਦਰਦ ਆਦਿ 'ਚੋਂ ਮੋਰਚੇ ਸੰਬੰਧੀ ਵੇਰਵੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਚੌਥੇ ਭਾਗ 'ਚ 12 ਅੰਤਿਕਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ, ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਜਥਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਰਾਹੀਂ ਹੋਏ ਐਲਾਨ, ਸਨਮਾਨ ਪੱਤਰ, ਥਿਤਾਵਲੀ, ਤਸਵੀਰਾਂ, ਨਾਂਅ ਸੂਚੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਨਾਭਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ' ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਵਰਣ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਤੱਥਾਂ, ਤੱਤਾਂ, ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਸਟੀਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸਿਰਜਦੀ ਅਤੇ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਕਰਦੀ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਰ੍ਹੇ ਨਿੱਘਾ ਸੁਆਗਤ ਹੈ। ਸਰਵਰਕ, ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ, ਸੈਟਿੰਗ, ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਆਦਿ ਪੱਖੋਂ ਮਿਆਰੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ 'ਚ ਦੋਵੇਂ ਸੰਪਾਦਕਾਂ- ਡਾ. ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ ਪੰਨਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾਤਾ ਐਡਵੋਕੇਟ ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਪੰਨਵਾਂ ਨੇ ਜੋ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਨਿਰੋਲ ਪ੍ਰਸੰਸਾਯੋਗ ਹੈ। ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਪਾਠਕ-ਜਨ ਇਸ ਉੱਦਮ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਰੂਰ ਤਵੱਜੋ ਦੇਣਗੇ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਕ ਮਾਣਮੱਤੇ ਅਧਿਆਇ ਤੇ ‘ਮੋਰਚਾ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ’ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਗੇ ਵੀ ਤੇ ਇਸ ਪੰਥਕ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਨਗੇ ਵੀ।