ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪਾ ਪਛਾਣਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਲੋਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲ ਮਨੋਰਥ ਜਾਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਅੰਤਿਮ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਬੰਦਗੀ, ਸੱਚ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਮੁਕਤੀ ਆਦਿ ਇਸੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਕਲਪ ਸਾਡੇ ਸਨਮੁਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੇ ਕੁਝ ਸੰਕਲਪ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:- ਮਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਆਵਾਗਵਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ‘ਗੋਬਿੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤੀ’ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਹ ਸਰੀਰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਉਹ ਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ‘ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁਖਾਂ ਨੂੰ ਸਹੇੜਦਾ ਹੈ। ਆਵਾਗਵਨ ਸਦਕਾ ਹੀ ਜਨਮ-ਮਰਨ, ਆਉਣ-ਜਾਣ ਤੇ ਗਰਭਵਾਸ ਹੈ, ਜਮਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਹੈ, ਇਹੋ ਅਸਲ ਦੁਖ ਹਨ, ਜੋ ਤਨ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਞ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਦੁਖੁ ਵੇਛੋੜਾ ਇਕੁ ਦੁਖੁ ਭੂਖ॥
ਇਕੁ ਦੁਖੁ ਸਕਤਵਾਰ ਜਮਦੂਤ॥
ਇਕੁ ਦੁਖੁ ਰੋਗੁ ਲਗੈ ਤਨਿ ਧਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1256) ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕੀਤਾ ਹਠ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦਾ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।੨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਦਾ ਦੁਖੀ ਹੋਣਾ, ਸੁਖ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੁਸੰਗਤ ਹੈ, ਅਸਲ ਧਰਮ ਦੀ ਥਾਂ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਕਰਨਾ, ਉਸਤਤਿ-ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਖੱਚਿਤ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਮਨ ਦਾ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸੰਚਾਲਕ ਮਨ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਸੰਚਾਲਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਰਦਾਰਾਂ (ਪਰਾਏ ਦਰ) ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਮਨ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਪਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਅਸਲ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਖੁੰਝ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨ ਜੇਕਰ ਆਪਣੇ ਆਪੇ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਹੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਉਸਤਤਿ-ਨਿੰਦਾ ਦੀ ਅਗਨ ਵਿਚ ਜਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਇਹ ਹਰ ਪਲ, ਹਰ ਛਿਨ ਹੋਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਦਸ਼ਾ ਇਸ ਦੇ ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨ ਨੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨ ਲਈ ਕਈ ਰੂਪਕ ਵਰਤੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ— ਰਾਜਾ, ਪਰਦੇਸੀ, ਬੈਰਾਗੀ, ਬਨਵਾਸੀ, ਬਉਰਾ ਅਤੇ ਬਾਵਰਾ ਆਦਿ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ‘ਮਾਨੁ’ (ਮਾਣ) ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਸਾਧੋ ਮਨ ਕਾ ਮਾਨੁ ਤਿਆਗਉ॥
ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਸੰਗਤਿ ਦੁਰਜਨ ਕੀ ਤਾ ਤੇ ਅਹਿਨਿਸਿ ਭਾਗਉ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਸੁਖੁ ਦੁਖੁ ਦੋਨੋ ਸਮ ਕਰਿ ਜਾਨੈ ਅਉਰੁ ਮਾਨੁ ਅਪਮਾਨਾ॥
ਹਰਖ ਸੋਗ ਤੇ ਰਹੈ ਅਤੀਤਾ ਤਿਨਿ ਜਗਿ ਤਤੁ ਪਛਾਨਾ॥1॥
ਉਸਤਤਿ ਨਿੰਦਾ ਦੋਊ ਤਿਆਗੈ ਖੋਜੈ ਪਦੁ ਨਿਰਬਾਨਾ॥
ਜਨ ਨਾਨਕ ਇਹੁ ਖੇਲੁ ਕਠਨੁ ਹੈ ਕਿਨਹੂੰ ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਾਨਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 219) ਮਨ ਆਪਣੀ ਚੰਚਲ ਬਿਰਤੀ ਕਾਰਨ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਗ਼ਲਤਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭਟਕਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਆਪਣਾ ਆਪਾ ਭੁੱਲ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਸਦਕਾ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਨ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਖੋਟੀ ਮੱਤ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਅਸਲ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਭੁੱਲੀ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਣਮੁੱਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਪੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾ ਹੋਣ ਸਦਕਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਜੋ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਸਦਾ ਨਾਲ ਹੈ ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ : ਅੰਤਰਿ ਬਾਹਰਿ ਸਦਾ ਸੰਗਿ ਪ੍ਰਭੁ ਤਾ ਸਿਉ ਨੇਹੁ ਨ ਲਾਵੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 220) ਮਨ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਖਚਤ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਮੱਤ ਤੋਂ ਹੀਣਾ ਹੋ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਜਸ ਨਹੀਂ ਗਾਉਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਝੂਠੀ ਸੋਭਾ ਹਿੱਤ ਹਉਮੈਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪੈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਠੱਗਦਾ ਹੈ, ਕਰਦਾ ਕੁਝ ਹੈ, ਜ਼ਾਹਰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੇ ਗਿਆਨ ਗੁਰੂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਸਾਧਕ ਮਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਇਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਤ ਰਤਨਜਵਾਹਰ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।੬ ਗੁਰੂ ਹੀ ਗੁਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਗੁਰ ਨੂੰ ਕਮਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਗੰਮੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅਸਲੇ ਤੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਹੀ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਉਲਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਲ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ : ਮਨ ਰੇ ਗਹਿਓ ਨ ਗੁਰ ਉਪਦੇਸੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 633) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਸਾਨੂੰ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦਾ ਤੋੜ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਗੁਰ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ, ਇਸ ਗਿਆਨ ਸਦਕਾ ਹੀ ਜੀਵ ਭਗਤੀ ਕਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਗੁਰ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੁਖਸੁਖ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਦੀ ਉਸਤਤ-ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਭ-ਮੋਹ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰਖ-ਸੋਗ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਾਨ-ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸਭ ਆਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਮਨਸ਼ਾਵਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਨ ਕਰਕੇ ਜਗ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਛੋਂਹਦੇ ਨਹੀਂ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਦਕਾ ਅਜਿਹੀ ਕਿਰਪਾ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਜੁਗਤ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤ ਗੋਬਿੰਦ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਮਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰ-ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ: ਜੋ ਨਰੁ ਦੁਖ ਮੈ ਦੁਖੁ ਨਹੀ ਮਾਨੈ॥
ਸੁਖ ਸਨੇਹੁ ਅਰੁ ਭੈ ਨਹੀ ਜਾ ਕੈ ਕੰਚਨ ਮਾਟੀ ਮਾਨੈ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਨਹ ਨਿੰਦਿਆ ਨਹ ਉਸਤਤਿ ਜਾ ਕੈ ਲੋਭੁ ਮੋਹੁ ਅਭਿਮਾਨਾ॥
ਹਰਖ ਸੋਗ ਤੇ ਰਹੈ ਨਿਆਰਉ ਨਾਹਿ ਮਾਨ ਅਪਮਾਨਾ॥1॥
ਆਸਾ ਮਨਸਾ ਸਗਲ ਤਿਆਗੈ ਜਗ ਤੇ ਰਹੈ ਨਿਰਾਸਾ॥
ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਜਿਹ ਪਰਸੈ ਨਾਹਨਿ ਤਿਹ ਘਟਿ ਬ੍ਰਹਮੁ ਨਿਵਾਸਾ॥2॥
ਗੁਰ ਕਿਰਪਾ ਜਿਹ ਨਰ ਕਉ ਕੀਨੀ ਤਿਹ ਇਹ ਜੁਗਤਿ ਪਛਾਨੀ॥
ਨਾਨਕ ਲੀਨ ਭਇਓ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿਉ ਜਿਉ ਪਾਨੀ ਸੰਗਿ ਪਾਨੀ॥3॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 633) ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਜੀਵ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ ਦਾ ਰਸ ਸਭ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ, ਸਭ ਰਸਾਂ ਦਾ ਰਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ। ਨਾਮ ਨੂੰ ਕਲਜੁਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਪਾਰਉਤਾਰਾ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਭਾਵ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਧਰਮ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਹੈ: ਕਲ ਮੈ ਏਕੁ ਨਾਮੁ ਕਿਰਪਾ ਨਿਧਿ ਜਾਹਿ ਜਾਪੈ ਗਤਿ ਪਾਵੈ॥
ਅਉਰ ਧਰਮ ਤਾ ਕੈ ਸਮ ਨਾਹਨਿ ਇਹ ਬਿਧਿ ਬੇਦੁ ਬਤਾਵੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 632) ਇਹ ਅਮੋਲਕ ਨਾਮ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਪਤਿਤ ਨੂੰ ਪਾਕ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਦਾ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੁਰਮਤ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਲਜੁਗ ਵਿਚ ਹਰੀ ਦਾ ਇਕ ਨਾਮ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਤ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਧਕ ਅਮਰ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਆਪ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹਰ ਸ਼ੈਅ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਅਤੇ ਨਾਮੀ ਸਦਾ ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧਕ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਨ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਬਾਹਰੀ ਆਸਰੇ ਤਿਆਗ ਕੇ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਆਸਰੇ ਉਤੇ ਟੇਕ ਰੱਖਣੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਰਨ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਨਕਾ ਤਰ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧ੍ਰੂਅ ਭਗਤ ਨੇ ਨਿਰਭੈਅ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਫਸੇ ਇਕ ਹਾਥੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਔਖੀ ਘੜੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਜਿਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਮਰ ਇਕ ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਭ ਬੰਧਨ ਟੁੱਟ ਗਏ। ਅਜਾਮਲ ਵਰਗਾ ਵਿਕਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਖਿਨ ਭਰ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਹਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪਾਰਉਤਾਰਾ ਕਰ ਲਵੇ। ਗੁਰ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ: ਮਨ ਰੇ ਪ੍ਰਭ ਕੀ ਸਰਨਿ ਬਿਚਾਰੋ॥
ਜਿਹ ਸਿਮਰਤ ਗਨਕਾ ਸੀ ਉਧਰੀ ਤਾ ਕੋ ਜਸੁ ਉਰ ਧਾਰੋ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਅਟਲ ਭਇਓ ਧ੍ਰੂਅ ਜਾ ਕੈ ਸਿਮਰਨਿ ਅਰੁ ਨਿਰਭੈ ਪਦੁ ਪਾਇਆ॥
ਦੁਖ ਹਰਤਾ ਇਹ ਬਿਧਿ ਕੋ ਸੁਆਮੀ ਤੈ ਕਾਹੇ ਬਿਸਰਾਇਆ॥1॥
ਜਬ ਹੀ ਸਰਨਿ ਗਹੀ ਕਿਰਪਾ ਨਿਧਿ ਗਜ ਗਰਾਹ ਤੇ ਛੂਟਾ॥
ਮਹਮਾ ਨਾਮ ਕਹਾ ਲਉ ਬਰਨਉ ਰਾਮ ਕਹਤ ਬੰਧਨ ਤਿਹ ਤੂਟਾ॥2॥
ਅਜਾਮਲੁ ਪਾਪੀ ਜਗੁ ਜਾਨੇ ਨਿਮਖੁ ਮਾਹਿ ਨਿਸਤਾਰਾ॥
ਨਾਨਕ ਕਹਤ ਚੇਤ ਚਿੰਤਾਮਨਿ ਤੈ ਭੀ ਉਤਰਹਿ ਪਾਰਾ॥3॥4॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 632) ਹੁਕਮ ਗੁਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਸਾਧਕ ਗਿਆਨੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਸਦਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹੁਕਮ, ਰਜ਼ਾ ਤੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਦੁਖ-ਸੁਖ, ਹਰਖ-ਸੋਗ, ਉਸਤਤਿ-ਨਿੰਦਾ ਸਭ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਮਾਇਆ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿਚ ਦੁਖ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਤਤੁ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਦਾ ਅਨੰਦ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਖੇਲ ਹੈ ਜੋ ਕਠਿਨ ਹੈ: ਸੁਖੁ ਦੁਖੁ ਦੋਨੋ ਸਮ ਕਰਿ ਜਾਨੈ ਅਉਰੁ ਮਾਨੁ ਅਪਮਾਨਾ॥
ਹਰਖ ਸੋਗ ਤੇ ਰਹੈ ਅਤੀਤਾ ਤਿਨਿ ਜਗਿ ਤਤੁ ਪਛਾਨਾ॥1॥
ਉਸਤਤਿ ਨਿੰਦਾ ਦੋਊ ਤਿਆਗੈ ਖੋਜੈ ਪਦੁ ਨਿਰਬਾਨਾ॥
ਜਨ ਨਾਨਕ ਇਹੁ ਖੇਲੁ ਕਠਨੁ ਹੈ ਕਿਨਹੂੰ ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਾਨਾ॥2॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 219) ਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਜੀਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰੱਬ ਵੱਲੋਂ ਕੁਝ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਮਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਰੱਬੀ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਫਿਰ ਚਿੰਤਾ ਕਿਸ ਦੀ ਤੇ ਡਰ ਵੀ ਕਿਸ ਦਾ? ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ: ਚਿੰਤਾ ਤਾ ਕੀ ਕੀਜੀਐ ਜੋ ਅਨਹੋਨੀ ਹੋਇ॥
ਇਹੁ ਮਾਰਗੁ ਸੰਸਾਰ ਕੋ ਨਾਨਕ ਥਿਰੁ ਨਹੀ ਕੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1429) ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਉਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿੱਤ ਸੱਚ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਭੈ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਹ ਰੱਬੀ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਹੀ ਅਭਿਲਾਖੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰੱਬ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਇਸ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਜੀਵਨ ਮਨੋਰਥ ਸਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਅੰਤਰ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਮਨੋਰਥ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਧਾਰਨ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਹਰ ਸਮੇਂ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਖਚਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਇਕ ਨੇਕ ਅਵਸਰ ਹੈ, ਜੋ ਬੜਾ ਅਮੋਲਕ ਹੈ। ਇਹੋ ਸੱਚ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਨੂੰ ਬੜੇ ਜੁਗਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮਿਲਿਆ ਅਵਸਰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੀ ਇਕ ਅਵਸਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਮੇ ਦਾ ਹਰ ਸਵਾਸ ਅਮੋਲਕ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਨਿਰੰਤਰ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਲੋਭ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਤੁਛ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੁਭਾਗੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਲਾਹਾ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਪਲ, ਬੰਦਗੀ, ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਮਾਂ ਘੱਟ ਹੈ, ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦੇ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨਿਸਫਲ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੱਛੀ ਲਈ ਪਾਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲ ਕਾਰਜ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨਾ ਹੀ ਸਾਡਾ ਅਸਲ ਕਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦੇ ਹੋਏ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਜਗਤ ਦੇ ਸਭ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਥਿਆ ਮੰਨੇ ਤੇ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਜਾਣੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਜਾਣ, ਮਨੁੱਖ ! ਤੂੰ ਕਿਸ ਉੱਪਰ ਹੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਤੂੰ ਰੇਤ ਦੀ ਕੰਧ ਵਰਗਾ ਜਾਣ ਜਿਸ ਨੇ ਛਿਣ ਵਿਚ ਢੇਰੀ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ: ਰਾਮੁ ਸਿਮਰਿ ਰਾਮੁ ਸਿਮਰਿ ਇਹੈ ਤੇਰੈ ਕਾਜਿ ਹੈ॥
ਮਾਇਆ ਕੋ ਸੰਗੁ ਤਿਆਗੁ ਪ੍ਰਭ ਜੂ ਕੀ ਸਰਨਿ ਲਾਗੁ॥
ਜਗਤ ਸੁਖ ਮਾਨੁ ਮਿਥਿਆ ਝੂਠੋ ਸਭ ਸਾਜੁ ਹੈ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਸੁਪਨੇ ਜਿਉ ਧਨੁ ਪਛਾਨੁ ਕਾਹੇ ਪਰਿ ਕਰਤ ਮਾਨੁ॥
ਬਾਰੂ ਕੀ ਭੀਤਿ ਜੈਸੇ ਬਸੁਧਾ ਕੋ ਰਾਜੁ ਹੈ॥
ਹੇ ਨਾਨਕੁ ਜਨੁ ਕਹਤੁ ਬਾਤ ਬਿਨਸਿ ਜੈਹੈ ਤੇਰੋ ਗਾਤੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1352) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ, ਭਾਵ ਆਵਾਗਵਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਤੇ ਚੌਥੇ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਹੋਵੇ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪਰਮ ਮਨੋਰਥ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਚ ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਵਿਚ ਮਨ ਜੋਤਿ ਦੀ ਇਕਮਿਕਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀ ਆਪਿ ਪਰਮੇਸੁਰ’ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸਿਮਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਅੰਤ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਸਮਾਅ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜਿਹ ਘਟਿ ਸਿਮਰਨੁ ਰਾਮ ਕੋ ਸੋ ਨਰੁ ਮੁਕਤਾ ਜਾਨੁ॥
ਤਿਹਿ ਨਰ ਹਰਿ ਅੰਤਰੁ ਨਹੀ ਨਾਨਕ ਸਾਚੀ ਮਾਨੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1428) ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਈ ਸੰਕਲਪ ਸਮੋਈ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦਾ ਵਿਧੀਬਧ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਕੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪਰਿਪੇਖ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। | 
