ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸੱਚ ਦਾ ਸਵੈਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਕੁਦਰਤ, ਸਮਾਜ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਚਤਮ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਰਥਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਧੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜੀ ਨੇ ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਬਾਣੀ ਰਚੀ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਚੇ ਜਾਣਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸੋਚ ਦਾ ਹੀ ਕਮਾਲ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵੀ ਇਹ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਵਿਚ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਹਿਤ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਸਕਣ ਦੇ ਸਮਰਥ ਸਨ। ਬਾਣੀ ਰਚਣ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਜੋਗ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਿਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਜਿਵੇਂ ਘੋੜੀਆਂ, ਛੰਤ, ਬਾਰਹਮਾਹ, ਥਿਤੀ, ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਾਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

ਵਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਉਸ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਨਾਇਕ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਵਿਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੀਰ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਤੋਂ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਵਾਰ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ- ‘ਯੁੱਧ ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਵਯ, ਉਹ ਰਚਨਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੂਰਵੀਰਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋਵੇ; ਵਾਰ ਦਾ ਅਰਥ ਪੌੜੀ ਛੰਦ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਰਵੀਰਤਾ ਦਾ ਜਸ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕਰਕੇ ਇਸੇ ਛੰਦ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ; ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਭਰੀ ਬਾਣੀ, ਜੋ ਪੌੜੀ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ, ‘ਵਾਰ’ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਾਰ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਯੋਧਿਆਂ ਤੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਹੀ ਬੀਰ ਰਸ ਭਰਪੂਰ, ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਭਰੀ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਕਵਿਤਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। १

ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਨੇ ਵਾਰ ਨੂੰ ‘ਵਾਰਤਾ’ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਰਤਾ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਹੱਲੇ ਜਾਂ ਟੱਕਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਰੱਖਦੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਾਰ ਹੈ। ਟੱਕਰ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੰਗ ਸੰਬੰਧੀ ਲਿਖੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਥੂਲ ਪੱਖ ਦੀ ਟੱਕਰ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸੂਖਮ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਢਾਡੀ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਵਾਰ’ ਨੂੰ ਵੀਰ ਰਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਭਾਵ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ। ਵਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਵਾਰਕਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਯੁੱਧਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੇ ਭੇੜਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੇਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਇਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਅਨੇਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਕੀਤੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵਾਰ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ- ਉਹ ਕਾਵਿਮਈ ਉਤਸ਼ਾਹ-ਵਰਧਕ ਵਾਰਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਆਕ੍ਰਮਣ ਜਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਨਾਇਕ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਵਿਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀਰ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤਕ ਰਚੈਤਾ ਵੀ ਭੱਟ ਜਾਂ ਢਾਢੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵਾਰਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ: (1) ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ (2) ਜੰਗ-ਜੁੱਧਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਜਾਂ ਬੀਰ ਰਸੀ ਵਾਰਾਂ। ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਨਿਰੋਲ ਸੰਸਾਰਕ ਜੰਗਨਾਮਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਹੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਾਰ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤੇ ਜੰਗੀ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸੇ ਬਾਣੀ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਧੁਨਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਲੋਕ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ, ਮਨਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉੱਚੇ ਹੋਣ ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬੀਰਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਚੰਗੇ ਸੂਰਮੇ ਤੇ ਬਹਾਦਰ ਵੀ ਸਾਬਤ ਹੋਣ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹਰ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ਲਈ ਸੰਕੇਤ ਦਰਜ਼ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਹਲਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਧੀਨ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਵਈਏ ਦੇ ਆਖਰੀ ਬੰਦ ਵਿਚ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਦਰਜ਼ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ 22 ਵਾਰਾਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 9 ਵਾਰਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਮਹਲਾ ਅਤੇ ਰਾਗ ਸੰਕੇਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੋਕ-ਵਾਰਾਂ ਦੇ ‘ਧੁਨੀ ਸੰਕੇਤ' ਵੀ ਦਰਜ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਧੁਨੀ ਸ਼ਬਦ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਕੇਤ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਗਾਉਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਜਾਂ ਵਿਧੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ 9 ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ, ਪੁਰਾਤਨ ਲੋਕ-ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧੁਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬੰਦਿਸ਼ ਰਾਗ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਬੰਦਿਸ਼ ‘ਧੁਨਿ’ ਹੈ। ਜੋ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ-ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੂਪਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਉਪਰਲੀ-ਉਪਰਲੀ ਸਾਂਝ ਜਰੂਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਲੋਕ-ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ' ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਖੰਡਿਤ ਬੰਦ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਧੁਨੀ ਸੰਕੇਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ:-

1. ਵਾਰ ਮਾਝ ਕੀ ਤਥਾ ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ 1

ਮਲਕ ਮੁਰੀਦ ਤਥਾ ਚੰਦ੍ਰਹੜਾ ਸੋਹੀਆ ਕੀ ਧੁਨੀ ਗਾਵਣੀ॥

ਇਹ ਵਾਰ ਦੁਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਸੰਕੇਤ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਬਾਣੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਾਵਿ- -ਰੂਪ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦਰਜ ਸਲੋਕ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਝ ਰਾਗ ਦੀ ਬੰਦਿਸ਼ ਵਿਚ ਗਾਉਣ ਦੀ ਹਿਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜਾ ਸੰਕੇਤ ਮਲਿਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮੁਰੀਦ ਖਾਨ ਤੇ ਸੋਹੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰਹੜੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਪਰੀ ਗਾਥਾ ਵੱਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਅਕਬਰ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦੇ ਫੌਜੀ ਸਰਦਾਰ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਮੁਰੀਦ ਖਾਨ ਅਕਬਰ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ’ਤੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਉਪਰ ਫਤਿਹ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਉੱਧਰ ਚੰਦ੍ਹੜੇ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਚੁਗਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮੁਰੀਦ ਖਾਨ ਬਾਗੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਚੰਦ੍ਰਹੜੇ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੇਜਿਆ ਅੰਤ ਦੋਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜ ਕੇ ਮਰ ਗਏ ਪਰ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਮੁਹਰੇ ਝੁਕੇ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਢਾਡੀਆਂ ਨੇ ਵਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗਾਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਲੋਕ-ਵਾਰ ਦੀ ਧੁਨ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਾਝ ਕੀ ਵਾਰ ਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਝ ਕੀ ਵਾਰ ਦੀ ਦੂਜੀ ਬੰਦਿਸ਼ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਅੱਠ ਤੁਕੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕੋ ਲੈਅ ਦੀਆਂ ਸੰਕੇਤਕ ਹਨ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਾਰ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਗੁਣਗਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਮਾਝ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਸਤਤ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਆਪ ਹੀ ਹਉਮੈਂ ਭਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਵਾਰ ਵੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਾਰਾਂ ਰੂਪ ਅਤੇ ਥੀਮ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

2. ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 5

ਰਾਇ ਕਮਾਲਦੀ ਮੋਜਦੀ ਕੀ ਵਾਰ ਕੀ ਧੁਨਿ ਉਪਰਿ ਗਾਵਣੀ ਰਾਇ ਕਮਾਲ ਦੀਨ, ਰਾਇ ਸਾਰੰਗ ਦਾ ਭਾਈ ਸੀ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਤਲਵੰਡੀ ਦੇ 'ਰਾਜਪੂਤ ਸਨ। ਕਮਾਲ ਦੀਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੰਗ ਦਾ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਜੋ ਅਜੇ ਛੋਟਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਮੁਅੱਜ਼ੁਲਦੀਨ ਸੀ। ਸਾਰੰਗ ਦੀ ਵਹੁਟੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪੇਕੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਡਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਨਾਨਕਾ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਕਮਾਲ ਦੀਨ ਨਾਲ ਆ ਲੜਿਆ। ਕਮਾਲ ਦੀਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਵਾਰਤਾ ਢਾਡੀਆਂ ਨੇ ਵਾਰ ਵਿਚ ਗਾਈ। ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਇਉਂ ਹੈ:

ਰਾਣਾ ਰਾਇ ਕਮਾਲ ਦੀ ਰਣ ਭਾਰਾ ਬਾਹੀ।
ਮੌਜੁੱਦੀ ਤਲਵੰਡੀਉਂ ਚੜਿਆ ਸਾਬਾਹੀ॥

ਇਸ ਲੋਕ ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਵੀ ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪੰਜ ਤੁਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਵਾਰ ਜਿੱਥੇ ਚਾਚੇ ਭਤੀਜੇ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਹੱਕ ਲਈ ਲੜਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ ਤੋਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਸਭ ਨੂੰ ਸਚਾਈ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਰਾਂ ਰੂਪ ਪੱਖੋਂ ਇਕਸਾਰ ਹਨ।

3. ਆਸਾ ਮਹਲਾ 1  ਵਾਰ ਸਲੋਕਾ ਨਾਲਿ ਸਲੋਕ ਭੀ ਮਹਲੇ ਪਹਿਲੇ ਕੇ ਲਿਖੇ ਟੁੰਡੇ ਅਸ ਰਾਜੈ ਕੀ ਧੁਨੀ॥

ਇਹ ਧੁਨ ਵੀ ਲੋਕ ਗਾਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਸਰਾਜ ਮਾਂ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਤਰਏ ਭਰਾ ਸੁਲਤਾਨ ਖਾਨ ਤੇ ਸਰਦੂਲ ਰਾਏ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਵੱਢ ਕੇ ਖੂਹ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਗਏ। ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਭਾਗ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਬਣਾ ਕੇ ਤਖਤ ਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੱਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਟੁੰਡਾ ਅਸਰਾਜ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਨਿਆਂ ਲਈ ਲੜਿਆ ਵੀ ਤੇ ਜਿੱਤ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਾਰ ਦੀ ਰੂਪਾਤਮਕ ਸਾਂਝ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੋਨਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਤੁਕੀਆਂ ਹਨ। ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖੋਂ ਪ੍ਰਭੁ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਸਮਾਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਓੜਕ ਜਿੱਤ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਸੱਚੇ ਬੰਦੇ ਹੀ ਪਰਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

4. ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 3 ਸਿਕੰਦਰ ਬਿਰਾਹਿਮ ਕੀ ਵਾਰ ਕੀ ਧੁਨੀ ਗਾਉਣੀ॥

ਸਿਕੰਦਰ ਤੇ ਇਬਰਾਹਿਮ ਇੱਕੋ ਕੁਲ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਇਬਰਾਹਿਮ ਮੰਦ ਕਰਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਇਕ ਨੌ-ਜਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਨਵੀਂ ਵਿਆਹੀ ਵਹੁਟੀ 'ਤੇ ਮਾੜੀ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਸਿਕੰਦਰ ਪਾਸ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਸਿਕੰਦਰ ਤੇ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਟਾਕਰਾ ਹੋਇਆ, ਇਬਰਾਹਿਮ ਫੜਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ’ਤੇ ਪਛਤਾਇਆ ਤਾਂ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ,ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਧੁਨ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਇਸ ਲੋਕ ਵਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਕ੍ਰਿਤ ਵਾਰ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਾਰਾਂ ਪੰਜ ਤੁਕੀ ਪਉੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਵਾਰ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂਕੀਮਤਾਂ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ‘ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਚੇਰੇ ਮੁੱਲ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਕੰਦਰ ਇਬਰਾਹਮ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

5. ਵਡਹੰਸ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 4 ਲਲਾਂ ਬਹਲੀਮਾ ਕੀ ਧੁਨਿ ਗਾਵਣੀ

ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬੰਦਿਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਗ ਵਡਹੰਸ ਵਿਚ ਗਾਉਣਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਬੰਦਿਸ਼ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਲਲਾਂ ਬਹਲੀਮਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਧੁਨ ’ਤੇ ਗਾਇਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਲਲਾਂ ਤੇ ਬਹਲੀਮਾਂ ਦੋ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜੇ ਸਨ, ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ। ਇਕ ਵਾਰ ਲਲਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਔੜ ਲੱਗ ਗਈ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਕਰ ਕੇ ਬਹਲੀਮਾ ਦੀ ਨਹਿਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆ। ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਵੇਲਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਇਕਰਾਰ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਲੜਾਈ ਹੋ ਪਈ ਪਰ ਬਹਲੀਮਾ ਜਿੱਤ ਗਿਆ। ਇਸ ’ਤੇ ਢਾਡੀਆਂ ਨੇ ਵਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸੱਚੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਸੋਭਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਇਸ ਲੋਕ ਵਾਰ ਅਤੇ ਵਡਹੰਸ ਕੀ ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਛੇ ਤੁਕੀਆਂ ਹਨ। ਵਡਹੰਸ ਕੀ ਵਾਰ ਉਸ ਸੱਚੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਵਾਰ ਬਹਲੀਮੇਂ ਵਰਗੇ ਸੱਚੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵਾਰਾਂ ਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।

6. ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 3॥ ਜੋਧੈ ਵੀਰੈ ਪੂਰਬਾਣੀ ਕੀ ਧੁਨੀ॥

ਜੋਧਾ ਤੇ ਵੀਰਾ ਦੋ ਭਰਾ, ਇਕ ਰਾਜਪੂਤ ਪੂਰਬਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਆਕੀ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਚੜਾਈ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਬੜੀ ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਰਣ ਵਿਚ ਲੜ ਕੇ ਮਰੇ। ਢਾਡੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਰਮਤਾ ਦੀ ਵਾਰ ਬਣਾਈ। ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਵੀ ਇਸ ਲੋਕ ਵਾਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੇ ਤੁਕਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ ਵਾਰ ਜਿੱਥੇ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਤੋੜ ਕੇ ਜੂਝ ਮਰਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਹੀ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਅਤੇ ਸਦਾ ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮਾਇਆ ਦੇ ਝਮੇਲੇ ਵਿਚ ਪਏ ਹੋਏ ਜੰਮਦੇ-ਮਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਾਰ ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਬੁਰਿਆਈ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਚੰਗਿਆਈ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਚਾ ਦਰਜ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

7. ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 4 ਰਾਇ ਮਹਿਮੇ ਹਸਨੇ ਕੀ ਧੁਨਿ

ਇਸ ਵਾਰ ਨੂੰ ਮਹਿਮੇ ਅਤੇ ਹਸਨੇ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਧੁਨਿ ਉੱਤੇ ਗਾਉਣ ਦੀ ਹਿਦਾਇਤ ਹੈ। ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਪੂਤ ਸਰਦਾਰ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਕਾਂਗੜ ਅਤੇ ਧੌਲੇ ਦੇ ਰਜਵਾੜੇ ਸਨ। ਹਸਨੇ ਨੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਮਹਿਮੇ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਕੈਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਮਹਿਮੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਕੇ ਫੌਜ ਵਿਚ ਉੱਚੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹਸਨੇ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਮਹਿਮੇ ਨੂੰ ਹੀ ਭੇਜਿਆ। ਮਹਿਮੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵੈਰ ਕਰਕੇ ਕਰਾਰਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਖੂੰਖਾਰ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਸਨਾ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਭੇੜ ਦੇ ਸਾਕੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਢਾਢੀਆਂ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਬਣਾਈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਧੁਨਿ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਲੋਕ ਵਾਰ ਅਤੇ ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ ਦੀ ਸਮਰੂਪਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਪੰਜ ਤੁਕੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਮੇ ਨੇ ਹਸਨੇ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਦੇਖ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਬਖਸ਼ੰਦ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ਣ ਲੱਗਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ-ਅਵਗੁਣ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਵਾਰਾਂ ਉਚੇਰੇ ਨੈਤਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

8. ਵਾਰ ਮਲਾਰ ਕੀ ਮਹਲਾ 1 ਰਾਣੇ ਕੈਲਾਸ ਤਥਾ ਮਾਲਦੇ ਕੀ ਧੁਨਿ॥

ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਪਹਿਲੀ ਬੰਦਿਸ਼ ਮਲਾਰ ਰਾਗ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਬੰਦਿਸ਼ ਲੋਕ ਵਾਰ ਦੀ ਧੁਨ ਤੇ ਵਾਰ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ। ਕੈਲਾਸ ਦੇਉ ਤੇ ਮਾਲ ਦੇਉ ਦੋ ਸਕੇ ਭਰਾ ਸਨ, ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਹਾਲਾ ਭਰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਭੇਤੀ ਨੂੰ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪੋਂ ਵਿਚ ਲੜਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਕੜਾ ਜੁਧ ਮੱਚਿਆ, ਮਾਲ ਦੇਉ ਜਿੱਤ ਗਿਆ, ਕੈਲਾਸ ਦੇਉ ਪਕੜਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਸੁਲਹ ਕਰ ਕੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਰਲ ਬੈਠੇ, ਅੱਧਾ-ਅੱਧਾ ਰਾਜ ਵੰਡ ਲਿਆ।

ਮਲਾਰ ਕੀ ਵਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਾਰ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਤੁਕੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੱਕ ਨਾ ਮਾਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਮਲਾਰ ਕੀ ਵਾਰ ਰੂੜ੍ਹ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਧਰਮ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

9. ਕਾਨੜੇ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 4 ਮੂਸੇ ਕੀ ਵਾਰ ਕੀ ਧੁਨੀ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਵਾਰ ਤੇ ਮੂਸੇ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਧੁਨ ਦੂਜੀ ਬੰਦਿਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੂਸਾ ਇਕ ਸੂਰਮਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਮੰਗ੍ਰੇਤ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਗਈ। ਮੁਸੇ ਨੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ’ਤੇ ਚੜਾਈ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤੇ, ਉਸ ਆਪਣੀ ਮੰਗ੍ਰੇਤ ਨੂੰ ਪਕੜ ਲਿਆਂਦਾ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਪਾਸੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਕਿਸ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵਿਆਹੀ ਗਈ ਹਾਂ। ਮੂਸੇ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਢਾਢੀਆਂ ਨੇ ਮੁਸੇ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਵਾਰ ਦੇ ਰੂਪ 'ਵਿਚ ਗਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੂਸੇ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਕਰਕੇ ਕਾਨੜੇ ਕੀ ਵਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਧੁਨੀ ਉੱਤੇ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਸਮਾਨਤਾ ਪੱਖੋਂ ਪੰਜ ਤੁਕਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਕ ਵਾਰ ਜੇਕਰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਤਾਂ ਦੂਜੀ ਵਿਚ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮੁਲ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਨੜੇ ਦੀ ਵਾਰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਮੂਸੇ ਵਾਲੀ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨੀ ਜਜ਼ਬਾਤ ਅਤੇ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਦਰਜ 22 ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 9 ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕ ਧੁਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਨਹੀ ਕੀਤਾ: (1) ਪਉੜੀ ਰੂਪ ਸਮਾਨਤਾ (2) ਵਿਸ਼ੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ (3) ਲੋਕ ਗਾਥਾ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਮਹੱਤਵ। ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਲੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫਤ-ਸਲਾਹ, ਦੁਨਿਆਵੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਲੋਕ-ਵਾਰਾਂ ਪਰਾਏ ਹੱਕ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਰੱਖਣ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਲੋਭ ਲਾਲਚ ਨਾ ਕਰਨ, ਜ਼ਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨ, ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜੂਝ ਮਰਨ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਨਮੁਖ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਧੁਨੀਆਂ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਵਿੱਲਖਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵੱਧਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਹਰ ਘਟਨਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹੀ ਕਿਸੇ ਅਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਰੇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਧੁਨੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦੀ, ਬਲਕਿ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਾਰਾਂ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੀਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਲੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਾਹਰੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਥਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰਣ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਥਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੇ ਲੈ ਲਈ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪਕ ਪੱਖ ਰਵਾਇਤੀ ਵਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ’ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਰੋਧਾਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨੇਕੀ ਅਤੇ ਬਦੀ ਦਾ ਯੁੱਧ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਕ੍ਰਿਤ ਵਾਰਾਂ 'ਚ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਬਦੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਧੁਨੀ ਸੰਕੇਤਾਂ ਤੋਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਤਨ ਸਨ ਅਤੇ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਵਾਰਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਗਾਇਣ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ-ਰਸ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਜ਼ ਇਲਾਹੀ ਤੇ ਸੱਚੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਸੇਧ ਅਨੂਠਾ ਰਸ ਦਿੰਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।