ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਅੱਖਾਂ ’ਚ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮਨੋਰਮ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਮਨ ’ਚ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਬੇਹਿਸਾਬ ਰੀਝਾਂ ਭਰੀ, ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਪੋੜੀ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੁਝ ਕਰ ਗੁਜਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਅਧੀਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੁੱਠੀ ’ਚ ਕੈਦ ਕਰ ਲੈਣਾ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਖਾਸ ਪਰਿਚਯ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਕਦੀ ਵੀ ਉਤਨੀਆਂ ਸੁਹਾਵਣੀਆਂ ਨਹੀ ਰਹੀਆਂ ਕਿ ਮਨ ਦਾ ਚਾਹਿਆ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ’ਚ ਖੁਸ਼ੀ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੋ ਜਾਏ। ਸੁਪਨੇ ਟੁੱਟਦੇ ਹਨ , ਰੀਝਾਂ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਹਾਰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ ਕਿ ਜੀਵਨ ਸਾਂਝ ਦੀ ਵੇਲਾ ’ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਰੀਝਾਂ ਬੜੀਆਂ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੁਪਨੇ ਨਾ ਟੁੱਟਣ, ਰੀਝ ਬਣੀ ਰਹੇ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਰਾਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪਰ ਸੁਪਨੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਣ? ਜੋ ਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਣ, ਰੀਝ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੋਵੇ? ਜੋ ਅੰਤਮ ਸਵਾਸ ਤੀਕ ਬਣੀ ਰਹੇ, ਇਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮਰਥਤਾ ਬਸ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ‘ਬ੍ਰਹਮ ਬੀਚਾਰ’ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਇਤਨੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਦੇਖਣ, ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਕੇ ਵਿਚਾਰਨ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਬਖਸ਼ੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਫਲਦਾਈ ਸੇਧ ਦੇਣ ’ਚ ਸਫਲ ਰਹੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪੂਰਨ ਬਾਣੀ ਆਦਰਸ਼ ਜੀਵਨ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਚਲਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਰੰਭਿਕ ਬਾਣੀ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਘੋਸ਼ਣਾ-ਪੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਹ ਵਡਮੁੱਲੀ ਬਾਣੀ ਸੱਚੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਬੀਜ ਬੋਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਰੀਝ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਮੁਢਲੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਅਰੰਭਤਾ ਹੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ’ਚ ਸੱਚ ਕੀ ਹੈ? ਸਾਨੂੰ ਜੇ ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਸੱਚ ਕੀ ਹੈ? ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੀ ਦੁਬਿਧਾ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਅਸਮੰਜਸ ਸਦਾ ਬਣਿਆ ਰਹੇਗਾ। ਇਹ ਦੁਬਿਧਾ ਅਤੇ ਅਸਮੰਜਸ ਸਾਡੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਪਰਿਪੱਕ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਂਦੇ, ਇਕਾਗਰਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸੱਚ ਸਵਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੀਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਅਤੇ ਮਿਥਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਜੀਵਨ ਲਈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਧਨ ਸੰਪਦਾ, ਕੁਲ਼–ਪਰਵਾਰ, ਸ਼ਕਤੀ, ਪਦ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਸਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਕਰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਥੋਂ ਸਾਡੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਅਰੰਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਬਾਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੂਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਇਕ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁਖ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਵਡਿਆਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ’ਚ ਸਹਿਜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉੱਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ ਕਿ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣਾ ਹੈ ਭਾਵ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਚਾਹੀਦੈ ਹੁਕਮਿ ਮਿਲੈ ਵਡਿਆਈ ਜੀਵਨ ’ਚ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਹੁਕਮ ਪਾਲਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਪੂਰਨ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ, ਖਾਣ-ਪਾਨ, ਰਹਿਣੀ, ਮਨ, ਸੰਗਤ, ਭਾਵ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ। ਬਹੁਤਾ ਬੋਲਣ, ਬਹੁਤਾ ਖਾਣਾ, ਬਹੁਤੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਗਿਆ। ਮਨ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਅੰਕੁਸ਼ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

ਵਡਿਆਈ, ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਹਿਜ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਰਾਹ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਵਨ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਦੁਖ ਅਤੇ ਸੰਤਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਜੀਵਨ ’ਚ ਅਵੇਸਲਾਪਨ, ਅਣਗਹਿਲੀ, ਕੁਚੱਜ, ਕਰਮ-ਹੀਣਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਲੱਖ ਜਤਨ ਕਰ ਲਵੇ, ਆਪਣੀ ਸਿਆਣਪ ਲਾ ਲਵੇ ਪਰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਤਾਂ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਆਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਦਾਤਾ ਹੈ ਜੋ ਦੇਂਦਿਆਂ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦਾ ਜਦਕਿ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਦਾਤਾ ਹੈ ਜੋ ਜੁੱਗਾਂ ਜੁੱਗਾਂ ਤੋਂ ਵੰਡ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤਾਂ ਸਮਰਥਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਅਰਪਣ ਕਰ ਸਕੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫਤ ਸਾਲਾਹ ਕਰ ਸਕੇ। ਬਸ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸਫਲਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿਫਤ ਸਾਲਾਹ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਭਰਪੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਉਹ ਦੌਲਤ, ਸ਼ੌਹਰਤ, ਪਦ, ਤਾਕਤ ਪਿੱਛੇ ਖੱਜਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਤਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਹੈ।

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਵੀ ਨਿਵੇਕਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਨਾ ਤਾਂ ਗ੍ਰਿਹ, ਸਮਾਜ ਤਿਆਗ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹੋਮ, ਜਪ-ਤਪ, ਹਠ, ਜੋਗ, ਆਦਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਕਰਨ ਦੀ। ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ, ਪਰਵਾਰ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗਾਵੀਐ ਸੁਣੀਐ ਮਨਿ ਰਖੀਐ ਭਾਉ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਥੰਮ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਧਾਰਣੀ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗ੍ਰਿਹਸਤ “ਔਰਤ ਈਮਾਨ, ਪੁੱਤਰ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਦੌਲਤ ਗੁਜਰਾਨ” ਵਾਲਾ ਸੀ, ਇਹ ਜੈਸੇ ਜਲ ਮਹਿ ਕਮਲ ਅਲੇਪ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਆਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਪਰਵਾਰ, ਧਨ ਦੀ ਉਤਨੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੇ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉੱਦੇਸ਼ ’ਚ ਸਹਾਇਕ ਹੋ ਸਕੇ। ਮਨ ’ਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵੱਸ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ’ਚ ਕਰ ਕੇ ਕੁਰਾਹੇ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਸ਼ੌਹਰਤ, ਪਦ, ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵਿਸਾਰਦਾ ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਕਾ ਇਕੁ ਦਾਤਾ ਸੋ ਮੈ ਵਿਸਰਿ ਨ ਜਾਈ ਇਹ ਜੀਵਨ ’ਚ ਇਕ ਵੱਡਾ ਅੰਕੁਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚ ਦੀ ਰਾਹ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵਿਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦਾ। ਹਿਰਦੇ ’ਚ ਵੱਸਿਆ ਸੱਚ ਦਾ ਇਹ ਭਾਵ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਭੌਤਿਕ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਵੀ ਸੁਚੱਜੇ ਅਤੇ ਸਚਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੰਗਾ ਨਾਉ ਰਖਾਇ ਕੈ ਜਸੁ ਕੀਰਤਿ ਜਗਿ ਲੇਇ॥ ਜੇ ਤਿਸੁ ਨਦਰਿ ਨ ਆਵਈ ਤ ਵਾਤ ਨ ਪੁਛੈ ਕੇ॥ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਹ ਅਨਮੋਲ ਵਚਨ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਰੋਸ਼ਨ-ਮੀਨਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਅੱਜ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਦੋਵੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ ਸੰਸਾਰਕ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਾਂ ਝੂਠ-ਫਰੇਬ ਨਾਲ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਜ਼ਾਹਿਰਾ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੁਖ ਭੋਗਦੇ, ਵਡਿਆਈ ਪਾਉਂਦੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਡਿਆਂਦੇ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦੇ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੁਗਤ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿਹਾ ਹੀ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਹੋ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਕ ਕਾਮਯਾਬ ਵਪਾਰੀ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਖਿਡਾਰੀ, ਅਭਿਨੇਤਾ, ਗਾਇਕ ਆਦਿ ਆਪਣੇ ਜਿਹੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ’ਚ ਆਸ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਬਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਉਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਕੇ ਤੁਰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹਸ਼ਰ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਕਿੰਨਿਆ ਦੀ ਬੁਰੀ ਗਤੀ ਹੋਈ। ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਅੱਜ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਦਾ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਇਆ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਗਾਰਤ ਹੋ ਗਈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ, ਜੋ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਕਬਰ ਦੀ ਵੀ ਖਬਰ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪੁਰਸਾਹਾਲ ਨਹੀਂ। ਕਈ ਰਾਜੇ- ਰਜਵਾੜੇ, ਨਵਾਬ ਹੋ ਗੁਜ਼ਰੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ ਜੇ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਈ ਤਾਂ ਮੰਦਭਾਗ ਹੀ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਜਿਤਨੀ ਲਮੇਰੀ ਆਯੂ ਹੋ ਜਾਏ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਲਾਹਨਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਵਡਭਾਗੀ ਹਨ ਉਹ ਸੱਜਣ ਜੋ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੰਨ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਕ ਗੁਰਸਿੱਖ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੁਣਨਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਦੁੱਖਾਂ, ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਵਿਚ ਸਤ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਤੁੱਟ ਭੰਡਾਰ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਆਚਾਰ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਭੈਅ, ਸ਼ੰਕਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅਫਸੋਸਨਾਕ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਦਿਆਂ ਜੋ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਾ ਹੀ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਤੋਂ ਰਾਤ ਤੀਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਖਾਣ-ਪਾਨ, ਰੁਜਗਾਰ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ, ਪਾਰਟੀਆਂ, ਨਿੰਦਾ-ਚੁਗਲੀ ਜਾਂ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਲਈ ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾਣ ਲਈ ਵਕਤ ਕੱਢਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨਿਤਾਪ੍ਰਤੀ ਕਰਮ ’ਚ ਕਿਤੇ ਹੇਠਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹਨ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਜਾਣਾ ਕੋਈ ਰਸਭਿੰਨਾ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਤੀਕ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਤੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਭਾਵ ਗਾਵੀਐ ਸੁਣੀਐ ਮਨਿ ਰਖੀਐ ਭਾਉ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਉਂਦਾ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਮੁੱਖ ਦੁਆਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਰਾ ਸੁਣਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਮੰਨਣਾ ਵੀ ਹੈ। ਸਰਵਣ ਕਰਨ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਹੀ ਮੰਨਣ ਦਾ ਰਾਹ ਖੋਲਦੀ ਹੈ। ਪਾਵਨ ਵਿਚਾਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਦਾ ਮੰਤਵ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਪਾਵਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਮੰਨੈ ਸਗਲ ਭਵਣ ਕੀ ਸੁਧਿ। ਗੁਰੂ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੁੰਨ–ਪਾਪ, ਸੱਚ–ਝੂਠ, ਨਿਆਂ– ਅਨਿਆ, ਕਰਮ–ਅਪਕਰਮ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ੰਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਮਾਰਗ ਦੀ ਸੋਝੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਮਨਭਾਵਨ ਹੈ।

ਗੁਰੂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਪੂਰਨ ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਤਿ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਹੀ ਪੂਰਨ ਸਮਰਪਣ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਥਾਹ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਇਕ ਸਹਿਜ ਜਿਹੀ ਹਰਕਤ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋ ਗਈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭਲਾ ਅਤੇ ਬੁਰਾ ਦੋਵੇਂ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਸੰਖ ਲੋਕ ਧਰਮ-ਕਰਮ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਅਸੰਖ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਬੁਰੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਭਰਮ ਨੂੰ ਤੋੜਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਲਾ ਕਰਮ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਪਾਪ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਰਮ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਪ ਜਾਂ ਪੁੰਨ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਪੁੰਨੀ ਪਾਪੀ ਆਖਣੁ ਨਾਹਿ॥ ਕਰਿ ਕਰਿ ਕਰਣਾ ਲਿਖਿ ਲੈ ਜਾਹੁ॥ (ਪੰਨਾ 4)

ਕਰਮ ਅਤੇ ਉੱਦਮ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਾਵਨ ਮਹਾਂਵਾਕ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਮਸਤਕ ਵਿਚ ਸਦਾ ਲਈ ਵਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਸ ’ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਹੇ ਕਰਮ ਤੇਹੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ। ਬੀਜਣਾ ਕਿੱਕਰ ਅਤੇ ਆਸ ਦਾਖ ਦੀ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੈ? ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਮਤਿ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ। ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਮਤਿ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਓਟ, ਨਾਮ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਰਵ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਲੇਖੇ ਲਾਉਣਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਕਿਤਨਾ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕਹਾਵੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ ਤਿਲ- ਮਾਤਰ ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।

ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਏ ਕਿ ਮਾਣ, ਸੰਸਾਰਕ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਬਾਹਰਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ’ਚ ਨਹੀਂ ਅੰਤਰੀਵ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਹੈ, ਮਤਿ ਆਪ ਹੀ ਨਿਰਮਲ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਟਿਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਿਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਨਾਨਕ ਨਦਰੀ ਕਰਮੀ ਦਾਤਿ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਹਾਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਤਾਂ ਜਾਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਕਿਤਨਾ ਵੱਡਾ ਹੈ? ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਹੋਣਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਪਾਰ ਸਮਰਥਤਾ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ। ਪਰ ਭਰਮਾਂ-ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਕਾਰਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੌਲਤਮੰਦ ਨੂੰ, ਅਹੁਦੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਵੰਸ਼, ਕੁਲ਼ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਵੱਡੀ ਤਦਾਦ ’ਚ ਲੋੜਵੰਦ ਅੱਜ ਜਾਚਕ ਬਣੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਲੜ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰ ਭੁਲਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਸ ਜੋੜਨਾ ਜੋ ਆਪ ਮੰਗਤੇ ਹਨ, ਆਪਾ ਖਪਾਉਣਾ ਹੈ। ਜਾਚਕ ਬਣਨਾ ਉਸ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਭਲਾ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੀ ਲੋਕਾਈ ਝੋਲੀ ਅੱਡੇ ਖੜੋਤੀ ਹੈ। ਆਸ ਉਸ ਸੱਚ ’ਤੇ ਰੱਖਣੀ ਚੰਗੀ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੇ ਸਕੇ। ਮੱਤ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ੁਭ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰੇ। ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਹ ਸਹਾਇਕ, ਜੋ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਲੇਖੇ ਪਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਮਨ ਵਿਚ ਸੰਤੋਖ ਹੋਵੇ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਕਰਮ-ਹੀਣ ਹੋ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਕਰਮ ਅਤੇ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਜੋੜਿਆ:

ਮੁੰਦਾ ਸੰਤੋਖੁ ਸਰਮੁ ਪਤੁ ਝੋਲੀ ਧਿਆਨ ਕੀ ਕਰਹਿ ਬਿਭੂਤਿ॥
ਖਿੰਥਾ ਕਾਲੁ ਕੁਆਰੀ ਕਾਇਆ ਜੁਗਤਿ ਡੰਡਾ ਪਰਤੀਤਿ॥
ਆਈ ਪੰਥੀ ਸਗਲ ਜਮਾਤੀ ਮਨਿ ਜੀਤੈ ਜਗੁ ਜੀਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 6)

ਸੰਤੋਖ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ। ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ। ਇਸ ਮਨੋਰਥ ਵਿਚ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੇ ਸਦਾ ਕਾਲ ਚੇਤੇ ਰਹੇ ਭਾਵ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਜੀਵਨ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਟਿਕੇ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਦੰਡ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਤਨ, ਮਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਵਿਚ ਪਾਵਨ ਰਹੇ। ਮਨ ਹਉਮੈਂ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਵਿਰਤ ਹੋ ਕੇ ਸਮ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਧਾਰਨ ਕਰੇ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਿਿਰਆ ਮਨ ਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਕਿਧਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਮਾਰਗ ਉੱਦਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਅਰਥ ਦੇ ਉੱਦਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵਰਜਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਆਸਮਾਨ ਛੂ ਲੈਣ ਦੀ ਲਲਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਕੁਮਾਰਗ ’ਤੇ ਪੈ ਜਾਣ ਦਾ ਸੰਕਟ ਨਿਰਾ ਹੀ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ, ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜੋ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਭਵਸ਼ ਭਟਕਣ ਲਈ ਵਿਆਕੁਲ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅੰਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਨਦਰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੰਸਾਰਕ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਆਤਮਿਕ ਨਿਰਮਲਤਾ, ਸੰਤੋਖ, ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ:

ਜਤੁ ਪਾਹਾਰਾ ਧੀਰਜੁ ਸੁਨਿਆਰੁ॥ ਅਹਰਣਿ ਮਤਿ ਵੇਦੁ ਹਥੀਆਰੁ॥
ਭਉ ਖਲਾ ਅਗਨਿ ਤਪ ਤਾਉ॥ ਭਾਂਡਾ ਭਾਉ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਤਿਤੁ ਢਾਲਿ॥
ਘੜੀਐ ਸਬਦੁ ਸਚੀ ਟਕਸਾਲ॥ (ਪੰਨਾ 8)

ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਇਕ ਸੁਨਿਆਰ ਦੀ ਭਾਂਤੀ ਜੀਵਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਪਰਿਪੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੋਵੇ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਦੇ ਕਈ ਦਹਾਕੇ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੰਤਵ ਕੀ ਹੈ? ਗੁਰੂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਇਸ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਜੀਵਨ ਉੱਦੇਸ਼ ਵਲ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਨਾਮ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਨ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਭਉ ਅਤੇ ਭਾਉ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਅੰਤਰ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਜੁਗਤ ਵੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਅਨਮੋਲ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਸੁਨਿਆਰ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਸਵਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦੈ।