ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ 1745 ਈ. ਵਿਚ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਯਾਹੀਆ ਖ਼ਾਨ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਿਆ। ਨਵਾਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੀ ਯਾਹੀਆ ਖ਼ਾਨ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਗਿਆ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਘਰ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਸ਼ਰ-ਏ-ਆਮ ਬੇਦੋਸ਼ੇ ਸਿੰਘ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਘਰ- ਘਾਟ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਵੜੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਯਾਹੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਖਾਸ ਕਰਿੰਦੇ ਸਨ। ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਵਜ਼ੀਰ ਸੀ ਤੇ ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਐਮਨਾਬਾਦ ਦਾ ਫੌਜਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਯਾਹੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫੌਜੀ ਗਸ਼ਤੀ ਟੋਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜੋ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਜਾਂ ਇਕੱਲੇ ਦੁਕੱਲੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਥਾਂ ਪੁਰ ਹੀ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਿੰਘ ਡਾਹਢੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਰੋਕੀ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣਾ ਵਕਤ ਗੁਜ਼ਾਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਇਸੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜਥਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰੋੜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਲੰਗਰ-ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਣ ਲਈ ਬੱਦੋਕੀ ਗੁਸਾਈਆਂ ਦੀ ਝਿੜੀ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਏ। ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਭੁੱਖਾਂ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਇੱਥੇ ਰੁਕ ਕੇ ਖਾਣ-ਪਾਣ ਦੇ ਆਹਰ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਏ। ਫੌਜਦਾਰ ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਖੋਖਰਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਠਹਿਿਰਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਪਿੰਡ ਗੋਦਲਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਖ਼ਬਰਾਂ ਨੇ ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਜਥਾ ਝਿੜੀ ਵਿਚ ਠਹਿਰਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਐਮਨਾਬਾਦ ਦੇ ਕੋਲ ਲੰਗਰ ਛੱਕ ਰਹੇ ਹਨ।

ਜਸਪਤ ਨੇ ਬੜੇ ਰੋਹਬ ਨਾਲ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਦਮ ਕੂਚ ਕਰ ਜਾਓ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਵਜਾਨਾ ਭੁਗਤਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਭੁੱਖੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਅੰਨ-ਦਾਣੇ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕਰ ਲੈਣ ਦਿਓ, ਅਸੀਂ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਏਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਪਰ ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਡਾਹਢਾ ਹੰਕਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ “ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਰਸਦਾਂ ਭਾਲਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹੋ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਖੁਰਾ-ਖੋਜ ਮਿਟਾ ਦਿਆਂਗਾ।” ਜਸਪਤ ਦੇ ਹੰਕਾਰੀ ਬੋਲ ਸਨ :

ਸੀਸ ਮੁਨਾਇ ਤੁਮੈ ਜਾਟ ਬਣਾਵੋਂ ਤੁਮਰੇ ਬਾਲਨ ਕੀ ਮਾਲ੍ਹਾ ਬਣਾਵੋਂ।

ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚੌਧਰੀਆਂ, ਲੰਬੜਦਾਰਾਂ ਤੇ ਚੱਠਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਚੱਠਿਆਂ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਚੌਧਰੀ ਸ਼ੇਰਾ ਕੋਟ ਵਾਲਾ ਮੂਹਰਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਭਾਰੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ, ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਲੰਗਰ ਵੀ ਛਕਣਾ ਨਸੀਬ ਨਾ ਹੋਇਆ ਸਿੰਘ ਜਸਪਤ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਘਿਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਨਿਕਲਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਭੁੱਖਣ-ਭਾਣੇ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਕੀਤੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਾ ਪਕਾ ਲਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਹੱਲੇ ਹੀ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਹੱਥ ਵਿਖਾਏ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਭਾਜੜ ਪੈ ਗਈ। ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਸੀ। ਜੰਮ ਕੇ ਖੂਨ ਡੋਲ੍ਹਵੀਂ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਪਰੰਤੂ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਰੋਹ ਸਾਹਮਣੇ ਮਾਂਗਵੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਬਹੁਤਾ ਚਿਰ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕੀਆਂ ਇਸੇ ਹੀ ਦੌਰਾਨ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪੈਰ ਉਖੜੇ ਵੇਖ ਕੇ ਕੌਮ ਦਾ ਸਿਰਕੱਢ ਯੋਧਾ ਭਾਈ ਨਿਬਾਹੂ ਸਿੰਘ ਹਾਥੀ ਦੀ ਪੂਛ ਫੜ ਕੇ ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਜਾ ਚੜਿਆ ਤੇ ਕਿਰਪਾਨ ਦੇ ਇੱਕੋ ਫੱਟ ਨਾਲ ਜਸਪਤ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਡ ਸੁੱਟਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਨੇ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ :

ਵਹਿ ਲੂਟਨ ਚੜਿਓ ਖਾਲਸੇ ਸੋ ਲੀਓ ਖਾਲਸੇ ਲੂਟ।
ਨਿਬਾਹੂ ਸਿੰਘ ਗਜ ਪੈ ਚੜ੍ਹਯੋ ਮਾਰ ਤੇਗ ਦਿਓ ਸੂਟ।

ਭਾਈ ਨਿਬਾਹੂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫੌਜਦਾਰ ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਜੇਵਰ ਆਦਿ ਲਾਹ ਕੇ ਥੱਲੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਲੈ ਕੇ ਭੱਜ ਨਿਕਲਿਆ। ਜਸਪਤ ਦੇ ਧੜ ਨੂੰ ਵੀ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਸਪਤ ਦੇ ਮਰਦੇ ਹੀ ਭਾੜੇ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਈਆ। ਜਸਪਤ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਾਵਾ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪਈਆ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਤੀ।

ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਐਮਨਾਬਾਦ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਫੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਰਸਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੋਖਾ ਸਾਮਾਨ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗਾ । ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਕੁਝ ਦੇਰ ਏਥੇ ਟਿਿਕਆ ਤੇ ਫਿਰ ਏਥੋਂ ਅੱਗੇ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ।

ਜਦੋਂ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਜਸਪਤ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਗ-ਬਬੂਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਲਖਪਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਸਿਰ ਉੱਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਯਾਹੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਕਸਮ ਖਾਧੀ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਮੈਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਖੁਰਾ-ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ, ਓਨੀ ਦੇਰ ਮੈਂ ਸਿਰ ’ਤੇ ਪੱਗ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਾਂਗਾ। ਯਾਹੀਆ ਖ਼ਾਨ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਲਈ ਪੂਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਫੁਰਮਾਨ ਭੇਜੇ ਗਏ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ, ਨਗਰਾਂ ਜਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਪਨਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ-ਏ-ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਗੁੜ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਣ ਉਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਗੁੜ੍ਹ ਨੂੰ ਰੋੜੀ ਜਾਂ ਭੇਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪੋਥੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਚੌਧਰੀਆਂ ਤੇ ਲੰਬੜਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਵਾਨੇ ਲਿਖ ਕੇ ਭੇਜੇ ਗਏ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ। ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਪਰ ਸਖ਼ਤੀ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।

‘ਇਬਰਤਨਾਮਾ’ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅਲੀ-ਉਦ-ਦੀਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਢਿੱਡ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।” ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬੀੜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਵਾ ਕੇ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਟੀ ਨਾਲ ਪੂਰ (ਭਰਵਾ) ਦਿੱਤਾ।

ਮਾਝੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੰਘ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਸੂਮ ਬਾਲ-ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਜੇਲ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਨੌਕਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਰਖ਼ਸਤ ਕਰਕੇ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 10 ਮਾਰਚ, 1746 ਈ. ਦਾ ਸੋਮਵਾਰੀ ਮੱਸਿਆ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਦੋਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਲਖਪਤ ਦੇ ਧਰਮ-ਗੁਰੂ ਗੁਸਾਈ ਜਗਤ ਭਗਤ, ਦੀਵਾਨ ਲੱਛੀ ਰਾਮ, ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਤੇ ਕੁਝ ਇਨਸਾਨੀ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮੀ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੇਦੋਸ਼ੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਲਖਪਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅੜੀ ਨਾ ਛੱਡੀ, ਸੰਤ ਜਗਤ ਭਗਤ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਮਝਾਇਆ ਪਰ ਲਖਪਤ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਨਾ ਮੰਨੀ। ਸੰਤ ਬੜੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਲਖਪਤ “ਇਹ ਜਿਸ ਪਾਣੀਉਂ ਉੱਗੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਪਾਣੀ ਮਾਰਾਂਗੇ, ਤੇਰੀ ਜੜ੍ਹ ਨਾ ਰਹੂ ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਥ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵੱਧਦਾ ਜਾਏਗਾ।”

ਅਖੀਰ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ (ਲੱਖੂ) ਨੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਚਰਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ, ਸੂਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟੰਗ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਿਚ ਸਾੜ ਕੇ, ਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਚੀਰ ਕੇ ਅਸਹਿ ਤੇ ਅਕਹਿ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੰਘ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਝਾੜਾਂ ਵਿਚ ਲੁੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਖਾਲਸੇ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਯਾਹੀਆ ਖ਼ਾਨ ਤੇ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਤੋਪਾਂ, ਜੰਬੂਰੇ ਲੈ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਤੁਰ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਫੌਜ ਭਰਤੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਮੁਲਤਾਨ, ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਤਕ ਦੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਪਹਾੜੀਏ ਨਵਾਬਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਦਦ ਲਈ ਸ਼ਾਹੀ ਫੁਰਮਾਨ ਭੇਜੇ ਗਏ। ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇਵੇਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ:-

ਮੁਲਤਾਨ ਬਹਾਵਲ ਮੁਲਕੇ ਤਾਬੇਂ,
ਦੀਨੀ ਫੌਜ ਨਵਾਬ ਚੜ੍ਹਾਈ।
ਕਸੂਰ ਆਦ ਲੌ ਅਟਕ ਸੁ ਤਾਕਰ,
ਔਰ ਦੁਆਬੇ ਤਿਹਾੜੇ ਲਾ ਕਰ।
ਲਿਖ ਭੇਜੇ ਤਿਨ ਸਕਲ ਪਹਾੜ੍ਹ,
ਨਵਾਬ ਬੁਲਾਏ ਕਰ ਬਹੁ ਤਾੜ।

ਲੱਗਭਗ ਪੰਦਰਾਂ ਕੁ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਦਲ ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਦੇ ਛੰਭ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੇ, ਸ. ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ, ਸ. ਚੜਤ ਸਿੰਘ, ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮੁੱਖ ਸਨ। ਖਾਲਸੇ ਲਈ ਇਹ ਅਤਿ ਬਿਪਤਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਸੀ। ਜੰਗੀ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਵੀ ਕਮੀ ਸੀ, ਭੁੱਖ ਦਾ ਵੀ ਦੁਖ ਡਾਹਢਾ ਸਤਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਇਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:-

ਤਬ ਸਿੰਘਨ ਕੋ ਬਹੁਤ ਸਤਾਯਾ, ਖਾਣੇ ਨੂੰ ਕੁਛ ਹੱਥ ਨਾ ਆਯਾ।

ਭੁੱਖੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਝੱਲਾਂ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਤੁਰੇ। ਸਿੰਘ ਇਸ ਸਮੇਂ ਅਜਿਹੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਨ, ਜਿਥੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰਾਵੀ, ਪਿੱਛੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫੌਜ, ਸਾਹਮਣੇ ਪਹਾੜ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰੋਂ ਵਰ੍ਹਦੇ ਪੱਥਰ ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ। ਨਾ ਰਸਦ, ਨਾ ਪਾਣੀ, ਨਾ ਤੋਪਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਘੋੜੇ ਤੇ ਹੋਰ ਜੰਗੀ ਸਾਮਾਨ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਸੀ। ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਉੱਪਰ ਅਟੁੱਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਬੁਲੰਦ ਸਨ ਤੇ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਜੈਕਾਰੇ ਗੂੰਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਿੰਘ ਜੰਗਲ ਚੀਰਦੇ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਪਿਛੇ ਲੱਖੂ (ਲਖਪਤ) ਹੱਲਾ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਿੰਘ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੈਰੀ ਦਲ ਉੱਤੇ ਹੱਲਾ ਕਰ ਕੇ ਦਾਣਾ-ਪੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਹਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸਿੰਘ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲੱਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੰਗਲੀ ਝਾੜਾਂ ਨੂੰ ਲਖਪਤ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਜਾਂ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾੜੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਅਜਾਈ ਮੌਤ ਮਰਨ ਨਾਲੋਂ ਸਿਆਣੇ ਸਿੰਘਾਂ ਆਹਮੋ-ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਹੋ ਕੇ ਲੜ-ਮਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਜੰਗ ਲੜਨ ਲਈ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਦੀ ਸਕੀਮ ਘੜੀ। ਕੁਝ ਸਿੰਘ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਭੁਚਲਾਉਣ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ ਤੇ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਲ ਉੱਤੇ ਹੱਲਾ ਕਰ ਕੇ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਦਾਣਾ-ਰਸਦ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾ ਵੜੇ।

ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਇਸ ਕਾਰਨਾਮੇ ਨੇ ਲੱਖੂ (ਲਖਪਤ ਰਾਏ) ਨੂੰ ਹੋਰ ਖਿਝਾ ਦਿੱਤਾ।

ਉਸ ਨੇ ਜੰਗਲ ਕਟਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਲੁਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਉਪਰ ਤੋਪਾਂ ਅਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਅਖੀਰ ਸਿੰਘ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਤੁਰੇ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਲ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਸ਼ੂਕਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਕ ਥਾਂ ਸ. ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਰਾਵੀ ਦਾ ਵਹਾਅ ਵੇਖਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਠੇਲ ਦਿੱਤੇ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਹਾਅ ਏਨਾ ਤੇਜ਼ ਸੀ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਘ ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰੁੜ ਗਏ। ਸਿੰਘ ਬਸੌਲੀ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਧੇ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅੱਗੋਂ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨੇ ਤਕੜਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਪਹਾੜੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਗੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਖਾਲਸਾ ਡਾਹਢੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਸੀ। ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਉਨੀਂਦਰਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਦਕੇ ਜਾਈਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਰਬੀਰ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਸਬਰ ਤੇ ਸਿਦਕ ਵਿਚ ਪ੍ਰਪੱਕ ਸਨ ਤੇ ਹਿੰਮਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਾਰੀ ਕਿਉਂਕਿ ਭੁੱਖ ਤੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰੀ ਨੂੰ ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੇ ਮੌਤ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਸਿਦਕੀ ਸੂਰਮੇ ਸਿਦਕ-ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸਨ, ਤਦ ਹੀ ਇਸ ਸਿਰ ਪਈ ਬਿਪਤਾ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰੇ ਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸਨ:

ਅੱਧੀ ਮੌਤ ਮੁਸਾਫ਼ਰੀ ਸਾਰੀ ਮੌਤ ਸੁ ਭੁੱਖ।
ਊਹਾਂ ਆਇ ਦੋਊ ਮਿਲੀ ਯਹ ਭਯੋ ਖਾਲਸੇ ਦੁੱਖ।

ਅਖੀਰ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਆਹਮੋ-ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਹੋ ਕੇ ਲੜਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਮੁਖੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫੌਜ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਸ. ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੇ ਵਾਲੇ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਰਹੇ ਪਰ ਉਹ ਕਾਬੂ ਨਾ ਆਇਆ। ਤੋਪ ਦੇ ਗੋਲੇ ਨਾਲ ਸ. ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲੱਤ ਦੀ ਹੱਡੀ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਪਰ ਇਸ ਧਰਮੀ ਯੋਧੇ ਨੇ ਇਸ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਪਾੜ ਕੇ ਲੱਤ ਕਾਠੀ ਦੇ ਹੰਨੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲਈ ਤੇ ਜੰਗ ਲੜਨ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹੇ। ਬੜੀ ਗਹਿਗੱਚ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰਭਜ ਰਾਏ, ਯਾਹੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਹਰ ਖਾਨ, ਮਖਮੂਰ ਖਾਂ, ਫੌਜਦਾਰ ਸੈਫ਼ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ, ਕਰਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਰਸੂਲ ਨਗਰੀਆ, ਅਗਰ ਖ਼ਾਨ ਆਦਿ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਸ. ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਦੇ ਵੀ ਭਾਰੇ ਫਟੇ ਵੱਜੇ, ਪਰ ਇਹ ਸਿੰਘ ਘਸੀਟ ਵੱਟ ਕੇ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਦੇ ਜੈਕਾਰੇ ਗੂੰਜਾਂਦੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਜੂਝਦੇ ਰਹੇ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ।

ਇਸ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਮਈ 1746 ਈ. ਨੂੰ ਵਾਪਰਿਆ। ਇਸ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਨਗਰ ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਵਿਖੇ ਹਰ ਸਾਲ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।