ਦਸਤਾਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ- ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾ ਸਵਾਰ ਕੇ ਬੰਨਿਆ ਬਸਤਰ। ਦਸਤਾਰ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਟਰਬਨ, ਫਰੈਂਚ ਵਿਚ ਟਲਬੈਂਡ, ਰੋਮਾਨੀ ਵਿਚ ਟੁਲੀਪਨ, ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮਾਈਟਰ, ਤੁਰਕੀ ਵਿਚ ਸਾਰੀਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦਸਤਾਰ ਦੇ ਕਈ ਨਾਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ ਜਿਵੇਂ-ਸਾਫ਼ਾ, ਪਰਨਾ, ਸ਼ਮਲਾ, ਤਾਰਬੁਸ਼, ਸਕਾਰਫ਼, ਉਸ਼ਣੀਸ਼, ਸ਼ੇਲਾ, ਸ਼ਮਲਾ, ਚੀਰਾ ਆਦਿ।

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਦਸਤਾਰ ਨੂੰ ਪੱਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੱਗ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ- ਸਫ਼ੈਦ ਵਾਲ ਜਾਂ ਸਿਆਣਪ। ਭਾਵ ਕਿ ਪੱਗ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਤੇ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਪੱਗ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹਰਿਆਣਾ, ਬੰਗਾਲ, ਬਿਹਾਰ, ਗੁਜਰਾਤ, ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਆਦਿ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ-- ਪਿਸ਼ਾਵਰੀ ਪੱਗੜੀ, ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ, ਅਫਗਾਨੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਹੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀ, ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਦਸਤਾਰ, ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਗਾਰਡ ਦੀ ਪੱਗੜੀ ਆਦਿ।

ਦਸਤਾਰ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਕਦੋਂ ਹੋਈ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਤਨ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਹਿਨਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਦਸਤਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਸਾਰੇ ਪੀਰ, ਪੈਗੰਬਰ, ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ, ਗੁਰੂ, ਭਗਤ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਿਸ ਵੀ ਬਸਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਗ, ਪੱਗੜੀ ਜਾਂ ਦਸਤਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ‘ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿਖਇਜ਼ਮ’ ਵਿਚ ਦਸਤਾਰ ਦੇ ਅਰੰਭ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਂਚੀ ਸਤੂਪ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੱਗੜੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ। ਅਜੰਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਂਚੀ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਮਰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉਪਰ ਪੱਗ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੀਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵੀ ਪੱਗ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 184 (ਈ.ਪੂ.) ਚੀਨ ਵਿਚ ਜਨਤਕ ਵਿਦਰੋਹ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਚੀਨ ਨਿਵਾਸੀਆਂਵੱਲੋਂ ਪੀਲੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ ਕੇ ਇਕਮੁੱਠਤਾ ਵਿਖਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ‘ਪੀਲੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਵਾਲਾ’ ਵਿਦਰੋਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਰਾਨੀ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਲਿਬਾਸ ਵਿਚ ਦਸਤਾਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਅਰਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜਿਸ ਆਦਮੀ ਨੇ ਅਰਬੀ ਤਾਲੀਮ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਦਸਤਾਰ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ਖ਼ਸ ਨੂੰ ਦਸਤਾਰਬੰਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦਸਤਾਰਬੰਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਅਮੀਰ ਜਾਂ ਵਜ਼ੀਰ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲੋਂ ਜੋੜਾ ਜਾਮਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਦਸਤਾਰ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਸਿਰੋਪਾਓ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਸਤਾਰ-ਇੱਜ਼ਤ, ਅਦਬ ਅਤੇ ਸਲੀਕੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਦਸਤਾਰ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹਾਸਲ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜ ਨੰਗੇ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦੂਸਰਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ-ਸਹਿਤ ਦਸਤਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦਸਤਾਰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਾਰਸ ਜਾਂ ਅਗਲਾ ਸਮਰਾਟ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਰੀਤੀ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਪੋਸ਼ੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜਨਮ, ਵਿਆਹ, ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸੰਸਕਾਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਵੀ ਦਸਤਾਰ ਦਾ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਮੌਕੇ ਵਿਆਂਦੜ ਲੜਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਕੇ-ਸਨਬੰਧੀ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬਾਰਾਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਰਦਾਰੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸੱਭਿਅਕ ਸਮਾਜ ਸੁਚੱਜੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਕੱਪੜੇ ਕਈ ਵਾਰ ਧਰਮ ਦੀ ਰਹਿਤ-ਬਹਿਤ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਦਮੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਲਿਬਾਸ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੋਮਾਨੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼ੇਖ ਸਾਅਦੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

ਮਰਦਮ ਰਾ ਮੇਂ ਸ਼ਨਾਸ਼ਦ ਅਜ਼।
ਰਫ਼ਤਾਰੋ ਗੁਫ਼ਤਰੋ ਦਸਤਾਰ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਦਸਤਾਰ ਜਾਂ ਪੱਗ ਇੱਜ਼ਤ, ਆਬਰੂ ਅਤੇ ਅਣਖ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਮ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਪੱਗ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਅਖਾਣ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ ਜਿਵੇਂ-- ਪੱਗ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾਉਣਾ, ਪੱਗ ਨੀਵੀਂ ਕਰਨੀ, ਪੱਗ ਨੂੰ ਦਾਗ ਲਾਉਣਾ, ਪੱਗ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਰੋਲਣਾ, ਪੱਗ ਵਟਾਉਣਾ ਆਦਿ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਸਤਾਰ ਲਈ ਪੱਗ, ਪਾਗ, ਪਗੜੀ ਤੇ ਦੁਮਾਲੜਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ -

-ਫਰੀਦਾ ਮੈ ਭੋਲਾਵਾ ਪਗ ਦਾ ਮਤੁ ਮੈਲੀ ਹੋਇ ਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1379)
-ਜਿਹ ਸਿਿਰ ਰਚਿ ਰਚਿ ਬਾਧਤ ਪਾਗ॥ (ਪੰਨਾ 330)
-ਖੂਬੁ ਤੇਰੀ ਪਗਰੀ ਮੀਠੇ ਤੇਰੇ ਬੋਲ॥ (ਪੰਨਾ 727)

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਦਸਤਾਰ ਬਹਾਦਰੀ, ਅਣਖ ਤੇ ਆਬਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਦਸਤਾਰ ਸਿੱਖ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੋਂਦ ਤੇ ਨਿਆਰੇਪਨ ਦੀ ਜ਼ਾਮਨ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਦਸਤਾਰ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਉੱਚਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਦਸਤਾਰ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਦੋਂ ਕੁਰਲਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ’ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿਚ ਜਕੜੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਵਿਚ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਸਵੈਮਾਣ ਅਤੇ ਅਣਖ਼ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ:

ਜੇ ਜੀਵੈ ਪਤਿ ਲਥੀ ਜਾਇ॥ ਸਭੁ ਹਰਾਮੁ ਜੇਤਾ ਕਿਛੁ ਖਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 142)

‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜਦੋਂ ਪੂਰਬ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ’ਤੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਟਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਸਾਲਸ ਰਾਇ ਨੂੰ ਦਸਤਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ‘ਦਸਤਾਰਾਂ’ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਜਦ ਮਸੰਦ ਆਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਪਰਵਾਰਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ ਦਸਤਾਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਈ ਗਈ। ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ (ਛਿੱਬਰ) ‘ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ’ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ:-

ਮਰਨੇ ਕੀ ਪਗ ਪਿਰਥੀਏ ਬਾਧੀ ਗੁਰਿਆਈ ਪੱਗ ਅਰਜਨ ਲਾਧੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦੁਮਾਲੇ ਦੀ ਉਤਮਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਖਾੜੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪਹਿਲਵਾਨ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਜੇਤੂ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੂੰ ‘ਦੁਮਾਲੇ’ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਜੇਤੂ ਪਹਿਲਵਾਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਹਉ ਗੋਸਾਈ ਦਾ ਪਹਿਲਵਾਨੜਾ॥ ਮੈ ਗੁਰ ਮਿਲਿ ਉਚ ਦੁਮਾਲੜਾ॥
ਸਭ ਹੋਈ ਛਿੰਝ ਇਕਠੀਆ ਦਯੁ ਬੈਠਾ ਵੇਖੈ ਆਪਿ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 74)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹੀ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਸੂਰਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਸਤਾਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ :-

ਕਾਇਆ ਕਿਰਦਾਰ ਅਉਰਤ ਯਕੀਨਾ॥ ਰੰਗ ਤਮਾਸੇ ਮਾਣਿ ਹਕੀਨਾ॥
ਨਾਪਾਕ ਪਾਕੁ ਕਰਿ ਹਦੂਰਿ ਹਦੀਸਾ ਸਾਬਤ ਸੂਰਤਿ ਦਸਤਾਰ ਸਿਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 1084)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਗੁਰ-ਮਰਯਾਦਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਕ, ਸਦਾਚਾਰਕ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਉੱਨਤ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤਕ ਸਿੱਖ ਇਕ ਉੱਚਤਮ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਢਾਲਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਭਰਾਤ੍ਰੀ ਭਾਵ, ਗੁਰੂ-ਪ੍ਰੀਤ, ਪਰਉਪਕਾਰੀ, ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਜਿਹੇ ਉੱਚਤਮ ਗੁਣ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਨਸਾਨ ਜਦ ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਉਚੇਰੀ ਰਹਿਣੀ ਬਹਿਣੀ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੁੰਦਰ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੀ ਸੋਹਣੀ ਦਸਤਾਰ ਅੱਗੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਤਾਜ ਵੀ ਫਿੱਕਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਢਾਡੀ ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਮੱਲ ਤੇ ਭਾਈ ਅਬਦੁਲਾ ਵੱਲੋਂ ਗਾਈ ਵਾਰ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ:

ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਬੱਧੀਆਂ ਇਕ ਮੀਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪੀਰੀ ਦੀ।
ਇਕ ਅਜ਼ਮਤ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਜ ਦੀ, ਇਕ ਰਾਖੀ ਕਰੇ ਵਜ਼ੀਰ ਦੀ।
ਹਿੰਮਤ ਬਾਹਾਂ ਕੋਟ ਗੜ੍ਹ ਦਰਵਾਜਾ ਬਲਖ ਬਖ਼ੀਰ ਦੀ।
ਨਾਲ ਸਿਪਾਹੀ ਨੀਲ ਨਲ, ਮਾਰ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਕਰੇ ਤਗੀਰ ਦੀ।
ਪੱਗ ਤੇਰੀ ਕੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ?

ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਫੁਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਦਾੜ੍ਹੀ ਮੁਨਵਾ ਕੇ ਰੱਖਣ, ਪੱਗ ਦੀ ਥਾਂ ਟੋਪੀ ਪਹਿਨਣ, ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰਬਾਜ਼ੀ ਨਾ ਕਰਨ, ਪਰੰਤੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਾਹੀ ਫੁਰਮਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੀ ਪਾਣ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਧਨੀ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖੁਦ ਸੁੰਦਰ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਸਤਾਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦੁਮਾਲਾ ਸਜਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1699 ਈ: ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਨੂੰ ‘ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ’ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕਰਕੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਰਹਿਤ ਮਰਿਯਾਦਾ ਦੱਸੀ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਸਤਾਰ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਦਰਸਾਈ ਗਈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ‘ਤਨਖਾਹਨਾਮਾ’ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣ ਪ੍ਰਤੀ ਹਦਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਕੰਘਾ ਦੋਨੋਉ ਵਕਤ ਕਰ ਪਾਗ ਚੁਨਹਿ ਕਰ ਬਾਂਧਈ।

ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਪੱਗ ਸਜਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ:

ਜੂੜਾ ਸੀਸ ਕੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਮੈ ਰਾਖੇ। ਔਰ ਪਾਗ ਬੜੀ ਬਾਂਧੇ।
ਪ੍ਰਾਤ ਇਸਨਾਨ ਜਤਨ ਕਰ ਜੋ ਸਾਧੇ। ਕੰਘਾ ਕਰਦ ਦਸਤਾਰਹਿ ਬਾਧੇ।
ਚਾਰ ਘੜੀ ਜਬ ਦਿਵਸ ਰਹਾਈ। ਪੰਚ ਇਸਨਾਨ ਪੁੰਨਹੁ ਕਰਾਈ।
ਕੰਘਾ ਕਰਦ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਵੇ। ਇਹੀ ਰਹਿਤ ਸਿੰਘ ਸੇ ਭਾਵੇ। (ਰਹਿਤਨਾਮਾ)

ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ‘ਸ਼ਹੀਦ ਬਿਲਾਸ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਪਹਿਰ ਕਛਹਰੇ ਸਿਰ ਬੰਧਯੋ ਪਾਗ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਬਚਨ ਪਰ ਰਹਯੋ ਲਾਗ।
ਮੋਰ ਬਚਨ ਸਿਉ ਕਰੋ ਪਿਆਰਾ। ਸਰਬ ਕਾਲ ਹੋਇ ਰੱਛ ਤੁਹਾਰਾ।

ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਰਹਿਣੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਪਹਿਰ ਕਛਹਿਰੇ ਸਿਰ ਬੰਧਯੋ ਪਾਗ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਬਚਨ ਪਰ ਰਹਯੋ ਲਾਗ।

ਭਾਈ ਚੌਪਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਸਤਾਰ ਸਬੰਧੀ ‘ਰਹਿਤਨਾਮੇ’ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ:-

ਨੰਗੇ ਕੇਸੀਂ ਫ਼ਿਰੇ, ਰਵਾਲ ਪਾਏ, ਸੋ ਭੀ ਤਨਖਾਹੀਆ
ਨੰਗੇ ਕੇਸੀਂ ਮਾਰਗ ਟੁਰੇ, ਸੋ ਤਨਖਾਹੀਆ
ਨੰਗੇ ਕੇਸੀਂ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਸੋ ਤਨਖਾਹੀਆ
ਪਗੜੀ ਲਾਹ ਕੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਿ ਪਾਵੈ, ਸੋ ਤਨਖਾਹੀਆ

18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਨੇ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ:-

ਅਸਨ ਬਸਨ ਜੇਤਕ ਬਰਤਾਰੇ। ਮਿਲੈ ਖਜਾਨਯੋ ਲੇ ਮੁਦ ਭਾਰੇ।
ਹੁਤੀ ਰੀਤਿ ਸਿੰਘਨ ਕੀ ਤਬ ਯਹਿ।
ਦੁਇ ਦੁਇ ਕਛਾ ਸਭ ਕੇ ਲਘੁ ਰਹਿ।
ਖਦਰ ਚੌਸੀ ਕੇ ਦਸਤਾਰੇ। ਸਾਫ਼ੇ ਉਭੈ ਹਜੂਰੀ ਭਾਰੇ।

1800 ਈ: ਤੋਂ 1849 ਈ: ਤਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਰਿਹਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪ ਸੋਹਣੀ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਵੀ “ਸਾਬਤ ਸੂਰਤਿ ਦਸਤਾਰ ਸਿਰਾ” ਦੇ ਪਾਬੰਦ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੁੰਦਰ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਚੋਖੇ ਇਨਾਮ ਦੇ ਕੇ ਨਿਵਾਜਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਦਸਤਾਰਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਜਥੇਦਾਰ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਜ਼ੀਰ ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜੂਦੀਨ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਵਜ਼ੀਰ ਅਤੇ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੀ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਪ੍ਰੋ. ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਿਟਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜੀ ਵਰਦੀ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦਸਤਾਰ ਜੋ ਪੰਜ ਗਜ਼ ਦੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ ਉਸਦੀਆਂ ਚਾਰ ਤਹਿਆਂ ਲਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਸੁਝਾਇਆ ਇਸ ਨਾਲ ਪੱਗ ਦੇ ਪੇਜ ਉਭਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੱਗ ਸਲੀਕੇ ਤੇ ਰੋਅਬ ਵਾਲੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਪੰਜ ਗਜ਼ ਦੀ ਪੱਗ ਹੇਠ ਢਾਈ ਗਜ਼ ਦੀ ਫਿਫਟੀ (ਛੋਟੀ ਦਸਤਾਰ) ਦੀ ਵੀ ਸਿਫ਼ਾਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਪੇਚਾਂ ਨੂੰ ਦਰੁਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਸੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਚ, ਫਿਫਟੀ ਅਤੇ ਬਾਜ ਪੱਗ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ।

12 ਸਤੰਬਰ, 1897 ਨੂੰ ਪਲਟਨ 36 ਸਿੱਖ ਦੇ 21 ਸਿੱਖ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਫ਼ਰੀਦੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਹਣੀਆਂ ਦਸਤਾਰਾਂ ਸਜਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਯੂਨੈਸਕੋ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ 8 ਬਹਾਦਰੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।

1907 ਈ: ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਾਹੀ ਹੇਠਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬਾਰੇ ਚਾਰ ਬਿੱਲ ਪਾਸ ਕੀਤੇ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿਚ ਬੇਚੈਨੀ ਫੈਲ ਗਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸੂਫ਼ੀ ਅੰਬਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ, ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ, ਸ਼ਾਇਰ ਬਾਂਕੇ ਦਿਆਲ, ਸ. ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 22 ਮਾਰਚ, 1907 ਨੂੰ ਲਾਇਲਪੁਰ ਵਿਚ ਡੰਗਰਾਂ ਦੀ ਮੰਡੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਇਸ ਬਿਲ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜਲਸਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰ ਬਾਂਕੇ ਦਿਆਲ ਨੇ ਇਕ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਨਜ਼ਮ ਪੜ੍ਹੀ। ਜਿਸ ਦੇ ਬੋਲ ਸਨ:

ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਓਇ।
ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਗਏ ਕੀੜੇ, ਤਨ ਤੇ ਨਹੀਂ ਤੇਰੇ ਲੀੜੇ,
ਭੁੱਖਾਂ ਨੇ ਲਹੂ ਨਿਚੋੜੇ ਰੋਂਦੇ ਨੇ ਬਾਲ ਓਇ।
ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾਂ ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਓਇ।

ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਇਹ ਨਜ਼ਮ ਬੱਚੇ-ਬੱਚੇ ਦੀ ਜੁਬਾਨ ’ਤੇ ਆ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਲਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਪੱਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ’ ਲਹਿਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਲਹਿਰ ਇੱਜ਼ਤ, ਅਣਖ਼ ਅਤੇ ਸਵੈਮਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਈ।

1921 ਈ: ਨੂੰ ਵਾਪਰੇ ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਨਮਿਤ 5 ਮਾਰਚ, 1921 ਈ: ਨੂੰ ਇਕ ਪੰਥਕ ਸਮਾਗਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਿਨ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਪੂਰਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਕਾਲੀਆਂ ਦਸਤਾਰਾਂ ਸਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਬੀਬੀਆਂ ਕਾਲੇ ਦੁਪੱਟੇ ਲੈਣਗੀਆਂ। ਬਸ, ਹੁਕਮ ਦੀ ਦੇਰ ਸੀ ਕਿ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੜਾਹੇ ਭਰ ਕੇ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਕਾਲੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਰੰਗ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲੱਗੇ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਪੰਜਾਬ’ ਵਿਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਮੌਕੇ ਪਰ ਬਸਰਾ ਅਤੇ ਇਰਾਕ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਏਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਕਾਲੀਆਂ ਦਸਤਾਰਾਂ ਸਜਾਈਆਂ ਕਿ ਉੱਥੇ ਇਕ ਦਿਨ ਵਿਚ ਇੱਕ ਲੱਖ, ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਗਜ਼ ਕਾਲੀ ਸਿਲਕ ਵਿਕ ਗਈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਕਾਲੀ ਦਸਤਾਰ ਬੰਨ੍ਹਣੀ ਵੀ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁਰਮ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕਾਲੀਆਂ ਦਸਤਾਰਾਂ ਸਜਾਉਣ ਕਰਕੇ ਕਈ ਫੌਜੀ ਵੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢੇ ਗਏ। ਕਾਲੀ ਦਸਤਾਰ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਵੀ ਦੇਣੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਕਾਲੀ ਦਸਤਾਰ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੀਂਦ ਉਡਾ ਦਿੱਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਇਹ ਦਸਤਾਰ ਕੌਮ ਦੀ ਇਕਮੁੱਠਤਾ ਦੀ ਸੂਚਕ ਸੀ। ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੀਤੀ (ਪਾੜੋ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ) ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ 1922 ਈ: ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੇਰਾ ਗਾਜੀ ਖਾਂ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਸ਼ੱਦਦ ਢਾਹਿਆ ਤੇ ਕਈ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤੇ। ਪਰੰਤੂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਦਸਤਾਰ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ। 1922 ਈ: ਤੋਂ 1927 ਈ: ਤਕ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਹੀ ਮੋਰਚਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਲੱਗਭਗ 5 ਸਾਲ ਆਪ ਗਰਮੀ ਤੇ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਕਛਹਿਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹੇ। ਅਖ਼ੀਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਣਾ ਪਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਹੁਕਮ ਹੋਏ ਤਾਂ ਆਪ ਕਾਲੀ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾ ਕੇ ਹੀ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ। ਇਸ ਸੂਰਬੀਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਪੂਰੀ ਕੌਮ ਨੇ ਮਨਾਈਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜਿੱਤ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸੀ।

1939 ਈ: ਤੋਂ 1945 ਈ: ਤਕ ਚੱਲੇ ਦੂਸਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਦਸਤਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈਲਮਟ ਪਾਉਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਹੈਲਮਟ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੈਪਟਨ ਸ. ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਜੋ ਇਸ ਦੂਸਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਲੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਪਰ ਦੋ ਦਸਤਾਰਾਂ ਸਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ ਜਦੋਂ ਸ਼ੈਲਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਹੈਲਮਟ ਸਿਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਸਤਾਰ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ ’ਤੇ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦਸਤਾਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈਲਮਟ ਨਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ’ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਸਿੱਖ ਲਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਦਸਤਾਰ ਦਾ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਗੋਂ ਹਰੇਕ ਦੀ ਦਸਤਾਰ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁਹਸਿਨਫਾਨੀ ‘ਦਬਿਸਤਾਨ-ਏ-ਮੁਜ਼ਾਹਿਬ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿੱਖ ਦੂਜੇ ਦੀ ਦਸਤਾਰ ਨਹੀਂ ਉਤਾਰਦੇ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਦਸਤਾਰ ਉਤਰ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਵਾਰ ਰੋਕ ਕੇ ਆਖਦੇ ਸਨ ਕੇ ਭਾਈ ਆਪਣੀ ਦਸਤਾਰ ਸੰਭਾਲ, ਮੇਰੀ ਲੜਾਈ ਕੇਵਲ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਹੈ, ਮੈਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਤੇਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਉਤਾਰਨ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।”

ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਏ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ‘ਜੰਗਨਾਮਾ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਪੱਗ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਭੱਜੇ ਜਾਂਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ’ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜਦ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਕਾਫਲਿਆਂ ’ਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਗੜੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਹੀਆਂ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਰੋਹਤਾਸ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਸਰ ਬੁਲੰਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ. ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਏ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸਰ ਬੁਲੰਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਰ ਪਿੱਛੋਂ ਸਰ ਬੁਲੰਦ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਸ. ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਕੇ ਜਦ ਆਪਣੀ ਦਸਤਾਰ ਲਾਹ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਸ. ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹ ਲਏ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਖਾਲਸਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਦਸਤਾਰ ਨਹੀਂ ਲਾਹੰੁਦਾ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਾਰਿਆ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।” ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਦਸਤਾਰ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਇੱਜ਼ਤ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਦਸਤਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗ਼ੈਰਾਂ ਦੀ ਪੱਤ ਵੀ ਢੱਕਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਹੱਥੋਂ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਈਆਂ ਬੀਬੀਆਂ ਦੇ ਨੰਗੇਜ਼ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦਸਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਜੇ।

ਦਸਤਾਰ ਕਾਰਨ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਕਸ਼ਟ ਅਤੇ ਤਸੀਹੇ ਝੱਲਣੇ ਪਏ। ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਸਮਾਂ ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ 1984 ਦਾ ਸਿੱਖ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਸਤਾਰਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ, ਚੌਰਾਹਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਰੇਆਮ ਵਹਿਸ਼ੀਆਨਾ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। 1984 ਈ: ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਦਸਤਾਰ ਤੇ ਹੋਏ ਘਿਨੌਣੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ:

ਜਿਥੇ ਤਕ ਛਾਂ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਅੱਗਾਂ ਹੀ ਅੱਗਾਂ
ਚੌਕ ਚੌਰਾਹੇ ਰੁਲਦੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਹੀ ਪੱਗਾਂ।

ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਦਸਤਾਰ ਨੂੰ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੱਸਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦਸਤਾਰਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੁੱਲ ਰਹੇ ਲਹੂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਰਖੀਆਂ ਵੀ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਸਨ:

ਕੋਈ ਦਸਤਾਰ ਰਤ ਲਿਬੜੀ ਕੋਈ ਤਲਵਾਰ ਆਈ ਹੈ
ਲਿਆਓ ਸਰਦਲਾਂ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦਸਤਾਰ ਆਈ ਹੈ।

ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦਸਤਾਰ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨੇ ਪਏ। ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕਾਫੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਇਸ ਵਿਲੱਖਣ ਪਹਿਚਾਣ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਕਰਨੀ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਖੇ 1972 ਈ: ਵਿਚ ਦੋ-ਪਹੀਆ ਵਾਹਨ ਚਾਲਕ ਲਈ ਹੈਲਮਟ ਦੇ ਐਲਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਛੇੜ ਦਿੱਤਾ। ਦਸਤਾਰ ਲਈ ਚੱਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਐਮ. ਪੀ. ਮਿਸਟਰ ਚਰਚਿਲ, ਮਿਸਟਰ ਸਿਡਨੀ ਬਿਡਵਿਲ ਅਤੇ ਲਾਰਡ ਮੋਬਰੇ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ 28 ਜਨਵਰੀ, 1975 ਈ: ਨੂੰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਹਾਊਸ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਪਈ ਸਿੱਖ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਡਟ ਕੇ ਖਲੋ ਗਏ। ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਲੜਦੇ ਕਈ ਸਿੱਖ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ ਉਦੋਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਲੋਹ- ਟੋਪਾਂ ’ਤੇ ਏਨਾ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਜੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੈਲਮਟ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਤਾਂ ਅੱਜ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ।” ਮਿਸਟਰ ਚਰਚਿਲ ਅਖ਼ੀਰ ’ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਨਮੰਦ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਆਪ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।” ਸੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਵਕਾਲਤ ਨੇ ਦਸਤਾਰ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। 1977 ਈ: ਵਿਚ ਇਗਲੈਂਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੂਲਵਰਹੈਂਪਟਨ ਵਿਚ ਪੰਜਵੀਂ ਕਲਾਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸ. ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦਸਤਾਰ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮੋਰਚਾ ਲਾਉਣਾ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਬੱਚੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ।

ਫਰਾਂਸ ਵਿਚ ਵੀ ਦਸਤਾਰ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਦਸਤਾਰ ਲਈ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਦਸਤਾਰਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਅਤਿ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੁਯੋਗ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਦਸਤਾਰ ਜਾਂ ਪੱਗੜੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਦੌੜ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਜਾਂ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁੱਜਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਸਤਾਰ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ। ਅਜੋਕੀ ਨੌਜੁਆਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਨੌਜੁਆਨ ਪੀੜੀ ਜਿੱਥੇ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣ ਤੋਂ ਵੀ ਕਿਨਾਰਾਕਸ਼ੀ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸੋ ਲੋੜ ਹੈ, ਅੱਜ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ‘ਦਸਤਾਰ’ ਪ੍ਰਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀ ਅਲਹਿਦਗੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਨੌਜੁਆਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ, ਪੱਤ, ਆਬਰੂ, ਸਵੈਮਾਣ ਆਦਿ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਦਸਤਾਰ ਬਹਾਲੀ ਨਾਲ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹਰ ਸ਼ਖਸ ਕੋਈ ਵੀ ਕੁਕਰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਦਸਤਾਰ ਬਾਰੇ ਸੋਚੇਗਾ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਆਪਾ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਇਕ ਸੱਭਿਅਕ ਤੇ ਉਸਾਰੂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਜਾ ਸਕੇਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਨੌਜੁਆਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੰਦਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅਲਾਮਤਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਕਈ ਸਭਾ-ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਸਤਾਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਨੌਜੁਆਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਦਸਤਾਰਬੰਦੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣ ਸਬੰਧੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਖੋਲ੍ਹ ਰਹੀਆ ਹਨ। ਇਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਉਪਰਾਲੇ ਵੀ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਕਦਮ ਹੈ। ਸੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।

ਸਹਾਇਕ ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ

1. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨਕੋਸ਼, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ।
2. ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਗ ਦੋ) ਪਟਿਆਲਾ, ਗੁਰਰਤਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼।
3. ਡਾ. ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਜੱਗੀ, ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।
4. ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ, ਪਦਮ ਰਹਿਤਨਾਮੇ, (ਸੰਪਾ.) ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
5. ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬ, (ਸੰਪਾ.) ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ।
6. ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਰੰਧਾਵਾ), ਪੰਜਾਬ (ਸੰਪਾ.) ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ।
7. ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ, ਪੱਤਝਣ ਦੀ ਪੰਜ਼ੇਬ, ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ।
8. ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ –ਜੂਨ 2005
9. ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ), ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁ. ਪ੍ਰ. ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
10. ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਖਾਲਸਾ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਖਾਲਸਾ ਬ੍ਰਦਰਜ਼।
11. ਗਿਆਨੀ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ.) ਸ਼ਹੀਦ ਬਿਲਾਸ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ।
12. ਪ੍ਰੋ. ਆਸਾ ਸਿੰਘ (ਘੁੰਮਣ) ਦਾਸਤਾਨ-ਏ-ਦਸਤਾਰ, ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ।