ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕੋਹਾਟ ਦਾ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਜੋ ਕਿ ਸਾਮਾਨਾ ਰੇਂਜ਼ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕਹਾਰਟ ਤੋਂ ਥੋੜੀ ਕੁ ਦੂਰੀ ਉੱਪਰ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਵਜ਼ੀਰਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹਾੜ੍ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ-ਕੁਸ਼ ਪਰਬਤ ਮਾਲਾ ਦਾ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸੀਮਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਆਰਕਜ਼ਾਈ, ਯੂਸਫਜ਼ਾਈ, ਬਰਕਜ਼ਾਈ ਤੇ ਅਫਰੀਦੀ ਆਦਿ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਨਿਯਮ, ਕਾਇਦੇ- ਕਾਨੂੰਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ਼ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਕਬੀਲੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵੀ ਲੜਦੇ ਝਗੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਉੱਪਰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿਰਦਰਦ ਬਣਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਪਰ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗ ਤੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਜਰਨੈਲ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਵਾਸਾਂ ਤਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਬਾਇਲੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ। ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਬਾਇਲੀ ਪਠਾਣਾਂ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਰੋਹਬ ਅਤੇ ਦਬਦਬਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕਬਾਇਲੀ ਪੱਟੀ ਉੱਪਟ ਆਪਣਾ ਜਾਬਤਾ ਰੱਖਣ ਦੇ ਕਰੜੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਪਰ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਚੌਂਕੀਆਂ ਬਣਵਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਫੌਜ ਰੱਖੀ। ਪਰ ਕਬਾਇਲੀ ਲੋਕ ਫਿਰ ਵੀ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੌਕੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਿਲ੍ਹਆਂ ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਕਰਦੇ ਤੇ ਖਰੂਦ ਮਚਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਸਮਾਨਾ ਰੇਂਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਣੇ ਸਰਹੱਦੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕਹਾਰਟ ਦੀਆਂ ਦੋ ਚੌਂਕੀਆਂ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਤੇ ਗੁਲਿਸਤਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਚੌਂਕੀ ਵਿਚ 36 ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕੱਲ 4 ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ 21 ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਜਵਾਨ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ। ਇਸ ਚੌਂਕੀ ਦਾ ਹੈੱਡ ਕੁਆਟਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕਹਾਰਟ ਵਿਚ ਸੀ।

ਅਗਸਤ 1897 ਈ. ਵਿਚ ਆਰਕਜ਼ਾਈ ਅਤੇ ਅਫਰੀਦੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਬਿਗਲ ਵਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਬਾਇਲੀ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਖਾਕੀ ਅਤੇ ਕੁਰਮ ਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਨਾ ਰੇਂਜ ਵਿਚ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆ ਚੌਕੀਆਂ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 27 ਅਗਸਤ, 1897 ਈ. ਕਬਾਇਲੀ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਗੁਲਿਸਤਾਂ (ਗੁਲਸਤਾਨ) ਚੌਂਕੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕਹਾਰਟ ਦੇ ਕਮਾਂਡਿੰਗ ਅਫਸਰ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਹਾਟਨ (Lt. Colonel Haughten) ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਫੌਜੀ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਗੁਲਿਸਤਾਂ ਚੌਂਕੀ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਿਆ। 28 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਚੌਂਕੀ ਸੰਗਰ ਅਤੇ ਧਾਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ।

ਸਾਰਾਗੜੀ ਚੌਂਕੀ ਉੱਪਰ ਕੇਵਲ 21 ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ। ਕਬਾਇਲੀ ਪਠਾਣ ਇਸ ਚੌਂਕੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਕਫ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੌਂਕੀ ਵਿਚ ਤਾਇਨਾਤ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਘੱਟ ਨਫਰੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣ ਲਿਆ ਸੀ। ਚੌਂਕੀ ਗੁਲਿਸਤਾਂ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕਹਾਰਟ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੋਖੀ ਦੂਰੀ ਸੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਪਿਕਟ (ਚੌਂਕੀ) ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਰਾਬਤਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਸਕੇ। ਸੋ ਇਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੌਂਕੀ ਸਾਰਾਗੜੀ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕਹਾਰਟ ਤੇ ਗੁਲਿਸਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਇਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੜੀ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸੀ।

12 ਸਤੰਬਰ, 1897 ਨੂੰ ਸਵੇਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਕਬਾਇਲੀ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇੱਕਮੁੱਠ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸਿੱਧੀ ਢਲਾਣ ਸੀ, ਇਸ ਪਾਸਿਓਂ ਹਮਲਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਢਲਾਣਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਇਧਰੋਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਗੜ੍ਹੀ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਚੌਂਕੀ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਹਵਾਲਦਾਰ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਕਰਨਲ ਹਾਟਨ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀ। ਕਰਨਲ ਨੇ ਹਵਾਲਦਾਰ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਮਾਂਡ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਸਿਗਨਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਾਇਰਲੈਂਸ ਸੈਂਟ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੇ ਸਨ। ਕੇਵਲ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਜਾਂ ਝੰਡੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਗਨਲ ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਰਨਲ ਹਾਟਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੇਬਸੀ ਵੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੁਰੰਤ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੇ ਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ-ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਪਾਸਿਉ ਵੀ ਮਦਦ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ। ਬਾਹਰਲੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲੋਂ ਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕੇਵਲ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਤੇ ਝੰਡੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਪਰਕ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਰਨਲ ਹਾਟਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਵਾਲਦਾਰ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨਾਂ ’ਤੇ ਲਾ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੇਵਲ 21 ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਜਵਾਨ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਪੂਰੇ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ‘ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ- ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ’ ਦੇ ਜੈਕਾਰੇ ਗਜਾ ਆਪਣੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਪੱਕ ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਵਾਇਤ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਓਟ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਡਟ ਜਾਣ, ਫਿਰ ਕਦੇ ਪੈਰ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਪੁੱਟਦੇ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਬਾਰੇ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਬੜਾ ਸੁੰਦਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:

ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾਂ ਸਿਰਾਂ ਦੀ ਲਾ ਬਾਜੀ ਨਹੀਂ ਸੂਰਮੇ ਮੋੜਦੇ ਅੰਗ ਮੀਆਂ।

ਬੜੀ ਗਹਿਗੱਚ ਲੜਾਈ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਹੀ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਾਇਕ ਸ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ, ਸ. ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਜੀਵਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਸ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਜੰਗ ਸਬੰਧੀ ਹਰ ਇਕ ਇਤਲਾਹ ਕਰਨਲ ਹਾਟਨ ਤਕ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਅਤੇ ਝੰਡੀ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦੁੁਪਿਹਰ ਦੇ ਦੋ ਵੱਜੇ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਜੋ ਗੋਲੀ- ਸਿੱਕਾ ਸੀ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਥੋੜਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਮਾਡਿੰਗ ਅਫਸਰ ਨੂੰ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ। ਮਿਸਟਰ ਹਾਟਨ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ ਤੁਸੀਂ ਹੌਸਲਾ ਰੱਖੋ, ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਰਹੋ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੋ ਚੱੁਕਾ ਸੀ। ਕਬਾਇਲੀ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਗੜ੍ਹੀ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਇਕ ਫਸਵੀਂ ਟੱਕਰ ਸੀ। ਘੱਟ ਨਫਰੀ ਤੇ ਘੱਟ ਗੋਲੀ ਬਾਰੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਭੁੰਨ ਸੁੱਟਿਆ। ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਬੁਲੰਦ ਤੇ ਇਰਾਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਪੱਕ ਸਨ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੂਝ ਰਹੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਇਤਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕੋਂ ਇਕ ਰਸਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿਓ, ਤੁਹਾਡੀ ਜਾਨ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਅੱਗੋਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣਾ ਮੁਬਾਰਕ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ:

ਜੇਕਰ ਸੀਸ ਲੱਗੇ ਦੇਸ਼-ਧਰਮ ਅਰਥ।
ਧੰਨ ਹਮਾਰਾ ਜਨਮ ਧੰਨ ਮਰਣ ਸਮਰਥ।

ਦੁਸ਼ਮਣ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੋਥਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖ-ਰੱਖ ਕੇ ਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਉੱਪਰ ਚੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੇ ਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕੰਧ ਦਾ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਉਖੇੜਨ ਵਿਚ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕਈ ਹੋਰ ਪੱਥਰ ਉਖੇੜ ਕੇ ਕੰਧ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਪਾੜ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਵਕਤ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੇ ਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਕੰਧ ਪਾਰ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਕੇਵਲ 7 ਫੌਜੀ ਜਵਾਨ ਜਿਊਂਦੇ ਬਚੇ ਸਨ। ਸ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਇਤਲਾਹ ਵੀ ਕਮਾਡਿੰਗ ਅਫਸਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।

ਕਬਾਇਲੀ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਲੱਕੜਾਂ ਇਤਿਆਦਿ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਜਿਸ ਪਾਸਿਓਂ ਕੰਧ ਵਿਚ ਪਾੜ੍ਹ ਪਾਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਪਾਸਿਓਂ ਚੌਂਕੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਹਵਾਲਦਾਰ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਬਾਕੀ 19 ਸਿੱਖ ਸੂਰਬੀਰ ਜਵਾਨ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਗਨਲ ਰਾਹੀਂ ਬਟਾਲੀਅਨ ਹੈੱਡ ਕੁਆਟਰ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਇਕ ਬੁਰਜ ਵਿਚ ਲੁੱਕ ਗਿਆ ਤੇ ਅਖੀਰ ਇਸ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਨਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਸ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਬਚਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਖਰੀ ਸੁਨੇਹਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲਾਕਹਾਰਟ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ-- “ਲਾਕਹਾਰਟ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਾਡੇ ਬਹਾਦਰ ਫੌਜੀ ਭਰਾਵੋ! ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਸਿਪਾਹੀ ਪੁਣੇ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾ ਚੱਲੇ ਹਾਂ। ਆਪਣੇ ਅਫਸਰ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹਰ ਫਰਜ਼ ਤੋਂ ਸੁਰਖਰੂ ਹੋ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਜੁਦਾ ਹੋ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 36 ਸਿੱਖ ਰੈਜਮੈਂਟ ਦੇ 21 ਸੂਰਬੀਰ ਯੋਧੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਦੇ
ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਅੰਤਮ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੇ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਸੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਹਾਦਰ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਸੋਹਲੇ ਗਾਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ 21 ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਣਖ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਡਰ ਆਫ ਮੈਰਿਟ’ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੈਨਸ਼ਨ 500 ਰੁਪਏ ਨਕਦ ਤੇ ਦੋ-ਦੋ ਮੁਰੱਬੇ ਜ਼ਮੀਨ ਅਲਾਟ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਇਸ ਸਾਕੇ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ 21 ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਹ ਸਨ: 1. ਹਵਾਲਦਾਰ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ, 2. ਨਾਇਕ ਸ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ, 3. ਸ. ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ,4. ਸ. ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ, 5. ਸ. ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ, 6. ਸ. ਭੋਲਾ ਸਿੰਘ, 7. ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਘ, 8. ਸ. ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ, 9. ਸ. ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ, 10. ਸ. ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ, 11. ਸ. ਜੀਵਾ ਸਿੰਘ, 12. ਸ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, 13. ਸ. ਰਾਮ ਸਿੰਘ, 14. ਸ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ, 15. ਸ. ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ, 16. ਸ. ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ, 17. ਸ. ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ, 18. ਸ. ਨੰਦ ਸਿੰਘ, 19. ਸ. ਰਾਮ ਸਿੰਘ, 20. ਸ. ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ, 21. ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ:-

1. ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ- ਵਜ਼ੀਰਸਤਾਨ
2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ, ਕੇਸਰੀ ਬਾਗ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
3. ਤੀਜੀ ਯਾਦਗਾਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਵਾਨ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ।
4. 4 ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਹੈੱਡ ਕੁਆਟਰ, ਮੇਰਠ ਯੂ.ਪੀ. ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।