ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਧਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦੀ ਝਲਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਕੌਮੀਅਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੌਮ ਦੇ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰਬ-ਸਾਂਝਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਗੁਣ-ਕਰਮ ਆਧਾਰਿਤ ਧਰਮ ਦੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੁਦਾਇ ਦੀਆਂ ਵਲਗਣਾਂ ਵਿਚ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਵਿਚਲਾ ਧਰਮ-ਚਿੰਤਨ ਸਮੂਹ ਮਾਨਵ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਸਦਗਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਰਵਕਾਲੀ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜੀ ਵਿਲੱਖਣ ਜੀਵਨ-ਪੱਧਤੀ ਦੀ ਸਾਖ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸੰਕਲਿਤ ਰੱਬੀ ਬਾਣੀ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਅਚਾਰ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਚਰਣ ਸ਼ੈਲੀ, ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਜੀਵਨ-ਪੱਧਤੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਦੈਵੀ-ਸੁੰਦਰਤਾ ਸਮਝ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇਕ ਸਰਬਸਾਂਝਾ ਵਿਵਹਾਰ ਮੰਡਲ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਆਰਾਪਨ ਵੀ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਅਤਿ ਮਾਨਵੀ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜੀਵਨ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ-ਪੱਧਤੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਯੁਕਤੀ-ਸੰਗਤ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਜ਼ਗੀ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਯੁੱਗਾਂ-ਯੁੱਗਾਂ ਤਕ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਾਸਤੇ ਕੁਝ ਆਧਾਰ-ਗ੍ਰੰਥ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੈਗ਼ੰਬਰੀ ਕਾਲ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਸਿਰਜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਰੂਹਾਨੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਆਦਰਸ਼ ਜੀਵਨ ਜੀਵਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰੀਆਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਬਲਕਿ ਸ਼ਬਦ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਦਾ ਤਾਲਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਸਿੱਖ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰਲੇ ਸਭ ਸ਼ੰਕਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਗੁਰੂ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਢੰਗ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਲਈ ‘ਕੁੰਜੀਵਤ’ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ‘ਕੁੰਜੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਜਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਵਾਰਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰੁਤਾ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਰਚਿਤ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਕਿਉਂ ਜੁ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰੁਤਾ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਉਲੇਖ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ: ਧਰਮਸਾਲ ਕਰਿ ਬਹੀਦਾ ਇਕਤ ਥਾਉਂ ਨ ਟਿਕੈ ਟਿਕਾਇਆ।
ਪਾਤਿਸਾਹ ਘਰਿ ਆਵਦੇ ਗੜਿ ਚੜਿਆ ਪਾਤਿਸਾਹ ਚੜਾਇਆ।
ਉਮਤਿ ਮਹਲੁ ਨ ਪਾਵਦੀ ਨਠਾ ਫਿਰੈ ਨ ਡਰੈ ਡਰਾਇਆ।
ਮੰਜੀ ਬਹਿ ਸੰਤੋਖਦਾ ਕੁਤੇ ਰਖਿ ਸਿਕਾਰੁ ਖਿਲਾਇਆ। (ਵਾਰ 26.24) ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਹੀ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਉਲੇਖ “ਪੰਜਿ ਪਿਆਲੇ ਪੰਜਿ ਪੀਰੁ ਛਠਮੁ ਪੀਰੁ ਬੈਠਾ ਗੁਰੁ ਭਾਰੀ।
ਅਰਜਨੁ ਕਾਇਆ ਪਲਟਿ ਕੈ ਮੂਰਤਿ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਵਾਰੀ।” ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਾਗ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀਗਤ, ਜਾਤੀਗਤ, ਭਾਸ਼ਾਗਤ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਸਮੂਹ ਮਾਨਵਗਤ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਬਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਰਦੇ ’ਤੇ ਅੰਕਿਤ ਅਵਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਮਾਨਵ ਨੂੰ ਸਚਿਆਰ ਬਣਾ, ਉੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਮੱਤ ਦਾ ਧਾਰਣੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹੀ ਜੀਵਨ ਸੇਧ ਦੇਣ ਲਈ ਸਹਾਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਉਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਰੱਖ ਕੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਹੋਣ। ਸਰਬ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਸਿਖਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਹੋਣ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਜੁ ਇਹ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਰਹਿਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਨਵ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕਿਸ ਭਾਂਤੀ ਵਿਚਰਨਾ ਹੈ? ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਤੀ, ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡਾ ਆਚਾਰ-ਵਿਵਹਾਰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਸਮੁੱਚਾ ਗਿਆਨ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਮਾਦਿ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਵਹਾਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਣੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿਕ ਚੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪੰਜ ਚੋਰ, ਇਹ ਨੀਚ-ਕਰਮ ਨਿੱਤ-ਪ੍ਰਤੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ-ਤਨ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਅਧੋਗਤੀ ਵਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੁਖ ਕਾਰਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪਤਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਨਿਰਲੇਪ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰੂ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਿੱਟੇ ਮਾਰ ਕੇ ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਗਿਆਨ-ਚਕਸ਼ੂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਰਮ-ਵਿਕਰਮ, ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਅਤੇ ਭਲੇ-ਮੰਦੇ ਦੀ ਸੋਝੀ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਆਤਮਕ ਅਨੰਦ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿਚ ਰੁਮਕ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਤੀਖਣ ਹੋ ਕੇ ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਦਾ ਭੇਦ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਮਨ ਵਿਚ ਵਲਵਲੇ ਉਮਕਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਗੁਰੂ-ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣਾ ਪਰਮ ਆਵਸ਼ਕ ਹੈ, ਤਦ ਹੀ ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ’ਤੇ ਪਈ ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਰੂਪੀ ਕਾਈ ਕਟੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਕਰਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਚਰਣਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਪਾਂਧੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਵਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹਿਰਦੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਚਰਣਾਂ ਪਾਸ ਬੇਨਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਤੇ ਨ ਕਿਤੇ ਗੁਣਹੀਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸਮਾਏ ਵਿਕਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵਰਜਦੇ ਹਨ। ਅਵਗੁਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੁੱਧੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੰਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰ ਮਨ-ਤਨ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮਬਲ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਰਗੁਣ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਤਿ ਤੋਂ ਵਿਪਰੀਤ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਤੁਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਮਸਤ ਸਦਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਰੱਬ ਦੀਆਂ ਦਾਤਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਤਾਂ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਕਦੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ‘ਜਪੁ’ ਬਾਣੀ ਦੀ ‘ਧਰਮਖੰਡ’ ਵਾਲੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਮਾਨਵ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਸਤ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸੱਜਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਨੰਦਮਈ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਰਾਤਾਂ, ਰੁਤਾਂ, ਤਿਥੀਆਂ, ਵਾਰ, ਪਵਣ, ਪਾਣੀ, ਅਗਨਿ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਰਤਾਰ ਦੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਮਾਣਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ੁੱਭ-ਅਮਲ-ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੇ, ਨਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਬੁਰੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਹੋਵੇ। ਕ੍ਰਿਤਗਯਤਾ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਮਾਨਵੀਗੁਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਿਨਾ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਮਾਨਵਸੇਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤਾਰਦਿਆਂ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਉਸ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਕਰਮ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਮੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸੱਚਾ ਮਾਨਵ-ਸਨੇਹੀ ਉਹੋ ਅਖਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਤੀ ਕ੍ਰਿਤਗਯਤਾ, ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਕ੍ਰਿਤਗਯਤਾ ਅਤੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਕ੍ਰਿਤਗਯਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਆਚਾਰ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਅਹਿਸਾਨਮੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਸਹਿਤ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਲੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੂੜ ਵਿਚ ਲਿਪਤ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਕਦੇ ਸਚਿਆਰ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਵਿਅਕਤੀ ਕਾਮਾਦਿ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਉਸ ਦੇ ਪਤਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜੀਵਨ-ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸਵੈ ਹੀ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਦ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਜਦ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਤਗਯਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ। ਕ੍ਰਿਤਗਯ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ, ਬਲਕਿ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਿਤਾ ਲਈ, ਗੁਰੂ ਲਈ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਤੀ, ਸੰਬੰਧੀਆਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਕ੍ਰਿਤਗਯ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ, ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ, ਕੁਦਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤਗਯ ਹਵਾ, ਜਲ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼, ਬਨਸਪਤੀ ਸਭ ਲਈ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਬਲਿਹਾਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ: ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ॥
ਦਿਵਸੁ ਰਾਤਿ ਦੁਇ ਦਾਈ ਦਾਇਆ ਖੇਲੈ ਸਗਲ ਜਗਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 8) ਪ੍ਰਭੂ-ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਬੇਅੰਤ ਦਾਤਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰਿਤਗਯ ਹੋਣਾ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਅਸੀਮ ਕਿਰਪਾ ਸਦਕਾ ਜੀਵ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਦੇਹੀ ਰਚ ਕੇ ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਹਿੱਤ ਅਸੰਖਾਂ ਸੁਖ-ਸਾਮਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਮਹਾਨ ਉਪਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਦੁਰਲੱਭ ਜਨਮ ਸਫਲ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ-ਤਰੀਕਾ ਸੁਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਦੇਣ ਭੁਲਾਉਣਾ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਦਕਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮਿੱਤਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਹੋ, ਜੀਵਨ-ਨਿਰਬਾਹ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਉਣ ਹਿਤ ਸਾਥ ਤੁਰੇ ਤੇ ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀ ਬਣੇ। ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਕ੍ਰਿਤਗਯਤਾ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਪਾਰ ਕਿਰਪਾ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉੱਚਿਤ ਮਾਰਗ ਦਾ ਭੇਦ ਪਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਹੀ ਨਿੱਤ-ਪ੍ਰਤੀ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ’ਚ ਸਹਾਈ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ-ਆਧਾਰ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਰ-ਬਾਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕ੍ਰਿਤਗਯ ਰਹਿਣਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੁੜਿਆਰ ਤੋਂ ਸਚਿਆਰ ਬਣਨ ਦਾ ਰਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਕਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਵੱਲ ਤੁਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਦਇਆ, ਕਰੁਣਾ ਤਦ ਹੀ ਉਪਜ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਨਿਮਰਤਾ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਚਿਆਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹੀ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣ ਸਹਿਜੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਕ੍ਰਿਤਗਯ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੁਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਕ੍ਰਿਤਗਯ ਜੀਵਨ ਆਚਾਰ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 35ਵੀਂ ਵਾਰ ਗਿਆਨਹੀਣ ਅੰਨ੍ਹੇ ਆਗੂਆਂ, ਬੇਮੁਖਾਂ, ਨਿੰਦਕ, ਚੁਗ਼ਲਾਂ, ਗੁਰੂ-ਧ੍ਰੋਹੀਆਂ ਅਤੇ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣਾਂ ਦੇ ਮੰਦੇ ਆਚਾਰ ਦੀ ਸਖਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਗਯਹੀਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਿੰਦਤ ਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਤਾੜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿਚ ਪਿਆ, ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੁੱਖ ਸਹੇੜਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦਾ ਰਿਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਦਾ ਜੀਵਨ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪਿਆ ਭਾਰ ਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਪਰਿਵਾਰਜਨ, ਉਸ ਦੀ ਕੁਲ ਅਤੇ ਮਾਨਵ-ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਤਾਂ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਨਾਸ਼ੁਕਰਾ ਹੋ ਕੇ। ਉਹ ਇਸ ਭਰਮ ਵਿਚ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੋ ਅਨੰਦ ਰਸ ਮਾਣ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਘਾਲਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੋਈ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਲੈ ਕੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ, ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਣਾ ਕਿ ਇਹ ਜੀਵਨ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਉਸ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ, ਗੁਰੂ ਦਾ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕ੍ਰਿਤਗਯ ਹੋਣ ਦੀ ਕੀ ਆਵਸ਼ੱਕਤਾ ਹੈ, ਇਕ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪਾਪ ਹੈ। ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀਆਂ ਦਾਤਾਂ ਤਾਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤਾਂ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੇਵਾ ਲਈ ਰੁਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਗੁਰੂ ਤੋਂ, ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾ ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਛੁਕ ਨਹੀਂ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ’ਤੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪਰਦਾ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਵਿਅਕਤੀ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਸੁਆਰਥ-ਸਿਧੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਪਕਾਰ ਲਈ ਕਦੇ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਆਪਣੀ ਸੁਆਰਥੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣਾ ਉੱਲੂ ਸਾਧਣ ਲਈ ਉਸ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਬੁੱਧੀ ਹੈ। ਸਵੈ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਆਰਾ, ਉੱਚਾ ਤੇ ਸਿਆਣਾ ਸਮਝ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਹੇਠ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਭਾਈ! ਪਰਉਪਕਾਰ ਦਾ ਉਹ ਬੀਜ ਇਸ ਕਰਮਭੂਮੀ ਵਿਚ ਬੀਜ ਜਿਸ ਦਾ ਫ਼ਲ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਸੁਖਕਾਰਕ ਹੋਵੇ: ਕਬੀਰ ਐਸਾ ਬੀਜੁ ਬੋਇ ਬਾਰਹ ਮਾਸ ਫਲੰਤ॥
ਸੀਤਲ ਛਾਇਆ ਗਹਿਰ ਫਲ ਪੰਖੀ ਕੇਲ ਕਰੰਤ॥ (ਪੰਨਾ 1376) ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੀਂ ਕੋਟੀ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਗਿਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਉੱਤੇ ਕੇਵਲ ਬੋਝ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਹੁਤ ਮਾਣਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਦਦਗਾਰ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ। ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ ਬਹੁਤਿਆਂ ਤੋਂ ਹੈ, ਪਰ ਕੀਤੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਵਾਰ ਦੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ ਪਰਬਤਾਂ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਖਹਿੰਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦਾ ਭਾਰ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਸਹਿ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਹਾਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ, ਭਾਰੇ, ਉੱਚੇ ਮਹਿਲ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਆਦਿਕ ਦਾ ਵੀ ਭਾਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਅਥਾਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਹਿੱਕ ਚੀਰਣ ਵਾਲੇ ਨਦੀ-ਨਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਭਾਰ ਨਹੀਂ। ਅਸੰਖ ਬਨਸਪਤੀਆਂ, ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦੇ ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ ਬਿਰਖਾਂ ਦਾ ਵੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਭਾਰ ਨਹੀਂ। ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦਾ ਭਾਰ ਵੀ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਸਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਸਹਾਰਨਾ ਧਰਤੀ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਸਮਾਜ ਲਈ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ: ਨਾ ਤਿਸੁ ਭਾਰੇ ਪਰਬਤਾਂ ਅਸਮਾਨ ਖਹੰਦੇ।
ਨਾ ਤਿਸੁ ਭਾਰੇ ਕੋਟ ਗੜ੍ਹ ਘਰ ਬਾਰ ਦਿਸੰਦੇ।
ਨਾ ਤਿਸੁ ਭਾਰੇ ਸਾਇਰਾਂ ਨਦ ਵਾਹ ਵਹੰਦੇ।
ਨਾ ਤਿਸੁ ਭਾਰੇ ਤਰੁਵਰਾਂ ਫਲ ਸੁਫਲ ਫਲੰਦੇ।
ਨਾ ਤਿਸੁ ਬਾਰੇ ਜੀਅ ਜੰਤ ਅਣਗਣਤ ਫਿਰੰਦੇ।
ਭਾਰੇ ਭੁਈਂ ਅਕਿਰਤਘਣ ਮੰਦੀ ਹੂ ਮੰਦੇ॥ (ਵਾਰ 35:8) ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਜਨਮਾਂ-ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਤਕ ਜੂਨੀਆਂ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਮਿਲਾਪ ਹਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਮਾਣ-ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥ ਵਿਚ ਅਜਾਈਂ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਕਰਤਾਰ ਆਪ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਮੂਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਸਮੋ ਛੱਡਿਆ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਤਾਂ ਇੰਞ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਜੀਵਨ-ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤ ਰਿਹਾ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਬ-ਭਾਂਤਿ ਸੁਖ ਮਾਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਦਾ ਰੰਗ-ਰਸ ਤਾਂ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਚਨਹਾਰ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ ਪਰਮ-ਸਹਾਇਕ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਰੱਬ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਨਵ-ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾਸ਼ੁਕਰਾਪਣ ਸੁਆਰਥ ਦਾ ਜਨਮ-ਦਾਤਾ ਹੈ। ਰੱਬ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਨਾ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਸਾਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਤਨੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਜੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੰਮ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਪੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੁਖਮਈ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲੋਕ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸੰਪਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਨਵੀ ਸਮਾਜ ਨਿਰਮਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਵਿਅਕਤੀ ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਉੱਤੇ ਸੱਟ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਮੰਦੀ ਹੂ ਮੰਦਾ’ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਉਹ ਹੱਥ ਧਿਕਾਰ ਹਨ ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਪਾਸੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਬੇਅੰਤ ਅਮੋਲਕ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਧੰਨਵਾਦ ਵਜੋਂ ਕਦੇ ਜੁੜੇ ਨਹੀਂ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦਇਆ ਦਾ ਭਾਵ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਵਿਚ ਉਸ ਵਿਚ ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਵਿਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੋਇਆ? ਨਾਸ਼ੁਕਰਾਪਣ ਨਿੰਦਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬਿਖਰਾਅ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੁਆਰਥ ਪ੍ਰਮਾਰਥ ’ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਰਧ ਮਾਪੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਸੁਖ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਔਲਾਦ ਦੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹੀ ਔਲਾਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬੋਝ ਬਣ ਬੈਠਦੀ ਹੈ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਰੂਪ ਪਿਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੁਆਰਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਕੋਮਲਤਾ, ਸਹਿਜਤਾ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨੂੰ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਨੇ ਆਪੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਚਿੱਤ ਇਤਨਾ ਕਠੋਰ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਦੁਖੀ ਨੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਗਦੇ ਨੀਰ ਨਾਲ ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਕਰੁਣਾ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਭੁੱਖ-ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤਿਹਾਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਮਨ ਦ੍ਰਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ: ਮਦ ਵਿਚਿ ਰਿਧਾ ਪਾਇ ਕੈ ਕੁਤੇ ਦਾ ਮਾਸੁ।
ਧਰਿਆ ਮਾਣਸ ਖੋਪਰੀ ਤਿਸੁ ਮੰਦੀ ਵਾਸੁ।
ਰਤੂ ਭਰਿਆ ਕਪੜਾ ਕਰਿ ਕਜਣੁ ਤਾਸੁ।
ਢਕਿ ਲੈ ਚਲੀ ਚੂਹੜੀ ਕਰਿ ਭੋਗ ਬਿਲਾਸੁ।
ਆਖਿ ਸੁਣਾਏ ਪੁਛਿਆ ਲਾਹੇ ਵਿਸਵਾਸੁ।
ਨਦਰੀ ਪਵੈ ਅਕਿਰਤਘਣੁ ਮਤੁ ਹੋਇ ਵਿਣਾਸੁ॥ (ਵਾਰ 35:9) ਅਰਥਾਤ- ਕਿਸੇ ਨੀਚ ਕਰਮ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਮਾਸ ਸ਼ਰਾਬ ਵਿਚ ਰਲਾ ਕੇ ਪਕਾਇਆ। ਉਪਰੰਤ ਮਨੁੱਖਾ ਖੋਪਰੀ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਦੁਰਗੰਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਸਤਰ ਨਾਲ ਕੱਜਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿੱਬੜਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਭਾਂਤਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਭਾਂਡਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਤਕ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਭਾਂਡੇ ਵਿਚ ਕੀ ਹੈ ? ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਸ਼ਰਾਬ ਵਿਚ ਰਲਾ ਕੇ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਮਾਸ ਰਿੰਨ੍ਹਣ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਰੀ ਵਾਰਤਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਖੋਪਰੀ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਲਹੂ ਸਿੰਚਿਤ ਵਸਤਰ ਨਾਲ ਇਸ ਕਾਰਨ ਕੱਜਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਸ ’ਤੇ ਪੈ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਨਾ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਕੀ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਤਨੀ ਕਰੂਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਹਾਂ। ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣਾਂ ਨੂੰ ਲਾਅਨਤਾਂ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਪਸ਼ੂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ: ਸਭੁ ਜੀਉ ਪਿੰਡੁ ਮੁਖੁ ਨਕੁ ਦੀਆ ਵਰਤਣ ਕਉ ਪਾਣੀ॥
ਅੰਨੁ ਖਾਣਾ ਕਪੜੁ ਪੈਨਣੁ ਦੀਆ ਰਸ ਅਨਿ ਭੋਗਾਣੀ॥
ਜਿਨਿ ਦੀਏ ਸੁ ਚਿਤਿ ਨ ਆਵਈ ਪਸੂ ਹਉ ਕਰਿ ਜਾਣੀ॥ (ਪੰਨਾ 167) ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਆਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਿਚ ਸਮਰਥ ਹਨ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੁੜਿਆਰ ਤੋਂ ਸਚਿਆਰ ਬਣਨ ਵਲ ਪ੍ਰੇਰ, ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਗੁਰੂ-ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਿਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤਗਯਤਾ ਇਕ ਉੱਚਤਮ ਮਾਨਵੀ ਗੁਣ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। |
