ਗੁਰਮਤਿ ਜੀਵਨ ਜੁਗਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾ ਹੋਣ ਤਕ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਯਾਤਰਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਤੋਂ ਭਾਵ, ਗੁਣੀ ਨਿਧਾਨ ਪ੍ਰਭੂ" ਵਾਲੇ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਇਆਣਪ ਤੋਂ ਸਿਆਣਪ ਤਕ ਦੀ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਤਕ ਦੀ ਅਥਵਾ ਵਿਕਾਰੀ ਬਿਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਦੈਵੀ ਬਿਰਤੀਆਂ ਵੱਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੇਧਣ ਦੀ ਗਾਥਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਰੂਪ ਸਤਿਗੁਰੂ ਇਸਦੇ ਲਈ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪਿਆਰਾ ਪੱਥ-ਪਰਦਰਸ਼ਕ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਗੁਰਦੇਵ ਮਾਤਾ ਗੁਰਦੇਵ ਪਿਤਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਲੋੜ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਅਨੰਦ ਭਰੀ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਅਵਸਥਾ ਲਈ ਐਸੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਲ ਸਿਦਕ, ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਅਣਤਿੜਕੇ ਭਰੋਸੇ ਵਾਲਾ ਰੂਹਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਹੈ।

ਦਰਅਸਲ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਬਣਨ ਤਕ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਿਰਜਿਆ ਹੀ ਉਦੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨਿ ਰਖੀਐ ਭਾਉ ਦੀ ਸੁਰਤ ਸਮਝ ਨਾਲ ਗੁਰਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣਨ-ਮੰਨਣ ਤੇ ਫਿਰ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਅਮਲੀ ਖੇਡ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਜ਼ੂਰ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ “ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ” ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਇਸ ਦੈਵੀ ਸੱਚ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਫੁਰਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਫਰ, ਮਾਤ ਗਰਭ ਦੀ ਜਠਰਾਗਨ" ਵਾਂਗ ਵਿਕਾਰੀ ਔਗਣਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ :

ਜੈਸੀ ਅਗਨਿ ਉਦਰ ਮਹਿ ਤੈਸੀ ਬਾਹਰਿ ਮਾਇਆ॥
ਮਾਇਆ ਅਗਨਿ ਸਭ ਇਕੋ ਜੇਹੀ ਕਰਤੈ ਖੇਲੁ ਰਚਾਇਆ॥
ਜਾ ਤਿਸੁ ਭਾਣਾ ਤਾ ਜੰਮਿਆ ਪਰਵਾਰਿ ਭਲਾ ਭਾਇਆ॥
ਲਿਵ ਛੁੜਕੀ ਲਗੀ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਮਾਇਆ ਅਮਰੁ ਵਰਤਾਇਆ॥
ਏਹ ਮਾਇਆ ਜਿਤੁ ਹਰਿ ਵਿਸਰੈ ਮੋਹੁ ਉਪਜੈ ਭਾਉ ਦੂਜਾ ਲਾਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 921)

ਪੰਜਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਨਿਰਮਿਤ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਲਿਵ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੰਜਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਖੁਆਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ “ਹਠੀਲੀ ਮੁਹਕਮ ਫੌਜ” ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਵਿਚਰਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੁਰਾਹੇ ਪੈਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਐਸੀਆਂ ਹੀ ਰੋਗੀ ਬਿਰਤੀਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨਾ, ਪਰਚਣਾ ਅਤੇ ਗੁਆਚਣਾ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਸੁਭਾਅ ਉਸ ਨੂੰ ਰੂਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਸੁੱਚਮਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆਂ ਕਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਬੇਗਾਨੇਪਣ ਦੀ ਸੋਚ ਅਧੀਨ ਬੰਦਾ ਮੋਹ ਤੇ ਈਰਖਾ ਭਰੇ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਦੇ ਜੰਜਾਲ ਵਿਚ ਜਕੜ ਕੇ

ਫਿਰਿ ਫਿਰਿ ਫਾਹੀ ਫਾਸੈ ਕਉਆ॥
ਫਿਰਿ ਪਛੁਤਾਨਾ ਅਬ ਕਿਆ ਹੂਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 935)

ਦੀ ਨਿੰਮੋਝੁਣੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਸੁਲੱਖਣੀ ਘੜੀ ਦੀ ਤਾਂਘ ਵਿਚ ਵਿਲਕਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੇ ਕਿਤੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਮਾਇਆਵੀ ਅਗਨੀ ਰੂਪ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਅਨੰਦ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਲਿਵਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:

ਗੁਰ ਉਪਦੇਸਿ ਸਾਧ ਕੀ ਸੰਗਤਿ ਬਿਨਸਿਓ ਸਗਲ ਸੰਤਾਪੁ॥
ਮਿਤ੍ਰ ਸਤ੍ਰ ਪੇਖਿ ਸਮਤੁ ਬੀਚਾਰਿਓ ਸਗਲ ਸੰਭਾਖਨ ਜਾਪ॥1॥
ਤਪਤਿ ਬੁਝੀ ਸੀਤਲ ਆਘਾਨੇ ਸੁਨਿ ਅਨਹਦ ਬਿਸਮ ਭਏ ਬਿਸਮਾਦੁ॥
ਅਨਦੁ ਭਇਆ ਨਾਨਕ ਮਨਿ ਸਾਚਾ ਪੂਰਨ ਪੂਰੇ ਨਾਦ॥2॥46॥69॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 1217)

ਇਸੇ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਰਾਜ ਜੋਗ’ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਕਟੀਐ ਤੇਰਾ ਅਹੰ ਰੋਗੁ॥ ਤੂੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਕਰਿ ਰਾਜ ਜੋਗੁ॥
ਹਰਿ ਰਸੁ ਜਿਨਿ ਜਨਿ ਚਾਖਿਆ॥ ਤਾ ਕੀ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਲਾਥੀਆ॥2॥
ਹਰਿ ਬਿਸ੍ਰਾਮ ਨਿਧਿ ਪਾਇਆ॥ ਸੋ ਬਹੁਰਿ ਨ ਕਤ ਹੀ ਧਾਇਆ॥3॥
ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਜਾ ਕਉ ਗੁਰਿ ਦੀਆ॥ ਨਾਨਕ ਤਾ ਕਾ ਭਉ ਗਇਆ॥4॥8॥146॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 211 )

ਐਸੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਨੂੰ ‘ਸੂਰਾ ਵਰੀਆਮ’ ਅਤੇ ‘ਖਾਲਸੇ’ ਪਦ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਨਾਨਕ ਸੋ ਸੂਰਾ ਵਰੀਆਮੁ ਜਿਨਿ ਵਿਚਹੁ ਦੁਸਟੁ ਅਹੰਕਰਣੁ ਮਾਰਿਆ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਾਮੁ ਸਾਲਾਹਿ ਜਨਮੁ ਸਵਾਰਿਆ॥
ਆਪਿ ਹੋਆ ਸਦਾ ਮੁਕਤੁ ਸਭੁ ਕੁਲੁ ਨਿਸਤਾਰਿਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 86)

ਅਥਵਾ :

ਪਰਿਓ ਕਾਲੁ ਸਭੈ ਜਗ ਉਪਰ ਮਾਹਿ ਲਿਖੇ ਭ੍ਰਮ ਗਿਆਨੀ॥
ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਜਨ ਭਏ ਖਾਲਸੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤਿ ਜਿਹ ਜਾਨੀ॥4॥3॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 654)

ਸੋ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਐਸੀ ਘਾੜਤ ਹੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਜੁਗਤ ਦੇ ਬਖਸ਼ਣਹਾਰਿਆਂ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਆਪ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਹਰ ਭਰਿਆ ਜੀਵਨ ਜੀਵਿਆ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਣਗਿਣਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ “ਜੈ ਜੈ ਕਾਰੁ ਕਰੇ ਸਭੁ ਕੋਈ' ਵਾਲੀ ਸਫ਼ਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਇਆ।ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਐਸੇ ਸਾਜੇ ਨਿਵਾਜੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੀ “ਕਮਾਈ” ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਗੁਰੂ-ਕਿਆਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦਾ ਜੀਵਨ ਉਸੇ ਘਾਲ ਕਮਾਈ ਦੀ ਹੀ ਇਕ ਮਾਣਮੱਤੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਜੁਗਤ ਦੇ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਪੱਖੋਂ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਸਿੱਖੀ ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਗੁਰੂ ਪਿਆਰ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਸਿੱਖ ਸੁਰਤ ਨੇ ਗੁਰੂਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਪੰਥ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਣ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ, ਇਹ ਲੋਕ ਸੁਖੀਏ ਪਰਲੋਕ ਸੁਹੇਲੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦਾ ਜਾਣਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਵਿਸਮਾਦੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ-ਕਿਆਂ ਨੇ ਵੀ, “ਜੋ ਸਰਣਿ ਆਵੈ ਤਿਸੁ ਕੰਠਿ ਲਾਵੈ” ਦੇ ਗੁਰੂ ਬਿਰਦ ਨੂੰ ਉਵੇਂ ਹੀ ਪਾਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ—

ਸੁਤੁ ਅਪਰਾਧ ਕਰਤ ਹੈ ਜੇਤੇ ॥
ਜਨਨੀ ਚੀਤਿ ਨ ਰਾਖਸਿ ਤੇਤੇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 478)

ਦੇ ਇਲਾਹੀ ਬਚਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਲਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕੌਤਕ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੂੰ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਕਿਆਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਢੱਠਣ ਉਪਰੰਤ, ਗੁਰੂ-ਪੰਥ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ! ਹਰਿ ਕੀ ਵਡਿਆਈ ਦੇਖਹੁ ਸੰਤਹੁ ਹਰਿ ਨਿਮਾਣਿਆ ਮਾਣੁ ਦੇਵਾਏ॥ ਦਾ ਦੈਵੀ ਸੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਗਿਆ !

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਰੂਪ ਯਾਦ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਅਤੇ ਚਰਚਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਪੰਥ ਦੇ ਵਾਰਸ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਤਾਂ ਸੋਚਣਾ ਵਿਚਾਰਨਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਗੁਰੂਗ੍ਰੰਥ ਅਥਵਾ ਗੁਰੂ-ਪੰਥ ਲਈ ਜਿਊਣ ਮਰਨ ਦੇ ਸੁੱਚੇ ਅਹਿਸਾਸ ਅਤੇ ਅਮਲ ਦਾ ਅਨੰਦਮਈ ਨਤੀਜਾ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੀ ਗੁਰਮਤਿ ਜੁਗਤ ਦੇ ਅਮਲ ਵਾਲੀ ਸੰਸਾਰਕ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਗੁਰੂ ਮਿਹਰ ਭਰਿਆ ਅੰਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਲਈ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ।