ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲਾ ਨਗਰ ਹੈ। ਇਹ ਨਗਰ ਦਰਿਆ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਰੋਪੜ ਤੋਂ ਲੱਗਭਗ 37 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਨਗਰ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਚੋਆਂ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ-ਵੱਢਿਆ ਤੇ ਉਭੜ-ਖਾਬੜ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਕਾਰਨ ਇਹ ਖੇਤਰ ਜੰਗਲੀ ਦਿੱਖ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਵਗਦੀਆਂ 22 ਜਲਧਰਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਬਾਈਧਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 22 ਧਰਾਵਾਂ ਵਿਚ 22 ਰਿਆਸਤਾਂ- ਚੰਬਾ, ਨੂਰਪੁਰ, ਗੁਲੇਰ, ਦਤਾਰਪੁਰ, ਸੀਬਾ, ਜਸਵਾਲ, ਕਾਂਗੜਾ, ਕੋਟ ਲਹਿਰ, ਮੰਡੀ, ਸੁਕੇਤ, ਕੁੱਲੂ (ਹਲਕਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿਚ) ਅਤੇ ਚੰਬਾ, ਬੈਸਾਲੀ, ਭੱਡੂ, ਮਾਨਕੋਟ, ਥੇਂਦ੍ਰਾਲਟਾ, ਜਸਰੋਟਾ, ਸਾਂਬਾ, ਜੰਮੂ, ਚਨੌਲੀ, ਕਸਵਾਰ, ਭਦ੍ਰਵਾਹ (ਹਲਕਾ ਡੂੰਗਰ) ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਵੱਸਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਨਮੋਹਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਹਿਮਾਲਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਸੰਤਾਂ-ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਭੂਮੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਰਵੰਸੀ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਾ ਹਰੀਹਰ ਚੰਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਆਇਆ। ਰਾਜਾ ਹਰੀਹਰ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੁੰਦੇਲ ਖੰਡ ਵਿਚ ਚੰਦੇਰੀ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਹ ਸਥਾਨ ਗੂਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਹਰੀਹਰ ਚੰਦੇਰੀ ਦਾ ਰਾਜ ਭਾਗ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਗੋਬਿੰਦ ਚੰਦ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੂਸਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਚੋਣਵੇਂ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਭਜਨ ਮੰਡਲੀ ਬਣਾ ਕੇ ਦੇਵੀ ਜਵਾਲਾ ਮੁਖੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਇਹ ਕਾਫਲਾ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦਾ ਪੱਤਣ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੂਪਨਗਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜਿੰਦਵੜੀ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਪੜਾਅ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਆਰਜੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਤਾਮੀਰ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਇੱਥੇ ਠਹਿਰੇ। ਰਾਜਾ ਹਰੀਹਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਾਣੀ ਨਾਗਰਾ ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਕਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਨਾਗਰਾ ਦੇਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦੁਆਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਨਾਗਰਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਾਂਗੜਾ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨਾਦੌਣ ਸੀ। ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੁਸ਼ਰਮ ਚੰਦ ਕਟੋਚੀਏ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਸਵੰਬਰ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਹਰੀਹਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਨਾਦੌਣ ਵਿਖੇ ਸਵੰਬਰ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਰਾਜਾ ਹਰੀਹਰ ਦੇ ਕਾਫਲੇ ਦਾ ਰੰਗ-ਢੰਗ ਦੇਖ ਕੇ ਕਾਂਗੜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਪੈਂਤੜਾ ਖੇਡਿਆ ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ’ਤੇ ਨੇਜ਼ਾਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਖਾਸ-ਖਾਸ ਕਿੱਲੇ ਪੁੱਟ ਦੇਣੇ ਸਨ, ਉਸ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਕਾਂਗੜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕਿੱਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਇਕ ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਮੁੱਢ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿੱਲਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਕਾਬਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਹਰੀਹਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ ਨੇ ਘੋੜੇ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਕਿੱਲੇ ਨੂੰ ਨੇਜਾ ਮਾਰਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਤੁਲਨ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਾਂਗੜੇ ਦਾ ਟਿੱਕਾ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਹਰੀਹਰ ਦੋਵੇਂ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਤਿੰਨੇ ਚੰਦੇਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਕਾਂਗੜੇ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਾਜਾ ਸੁਸ਼ਰਮ ਚੰਦ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਬਿਭੋਰ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨੇ ਚੰਦੇਰੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਨੂੰ ਕਮਾਊ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਮੁਤਬੰਨਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਦੂਸਰੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਗੰਭੀਰ ਚੰਦ ਨੇ ਚੰਬਾ ਰਿਆਸਤ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਬੀਰ ਚੰਦ ਜਿੰਦਵੜੀ ਤੋਂ ਕਾਂਗੜੇ ਤਕ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਬੀਰ ਚੰਦ ਨੇ ਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਧਾਂਕ ਜਮਾਉਂਦਿਆਂ 15 ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਕੇਵਲ ਸਿਰਮੌਰ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਦੇ ਸਕਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਬੀਰ ਚੰਦ ਨੇ ਸੰਧੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਬੀਰ ਚੰਦ ਨੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤੀਆਂ 15 ਰਿਆਸਤਾਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦਾ ਨਾਂ ਕਹਿਲੂਰ ਰੱਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਲੂਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵੀ ਉੱਥੇ ਰੱਖ ਲਈ। ਇਸ ਰਾਜੇ ਨੇ 33 ਸਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਕਲਿਆਣ ਚੰਦ ਨੇ 1601 ਈ: ਤੋਂ 1638 ਈ: ਤਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੁਆਂਢੀ ਰਿਆਸਤ ਹੰਡੂਰ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨਰੈਣ ਚੰਦ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜਾ ਹਿੰਮਤ ਚੰਦ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਿਆਸਤ ਹੰਡੂਰ ਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਨਾਲਾਗੜ੍ਹ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਬਾਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਤਾਂ ਚੰਦਰਬੰਸੀ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਬਿਨ੍ਹਾ ਲੜੇ ਹੀ ਅਧੀਨਗੀ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਈ। 1636 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਕਾਮਰਾਨ ਨੇ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਸੱਦਿਆ। ਸਾਰੇ ਚੰਦਰਬੰਸੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਬਾਬਰ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਰਹਿੰਦ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਤਿੰਨ ਮਣ ਸੋਨਾ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਮਰਾਜ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਮਰਾਜ ਨੂੰ ਖਿਰਾਜ਼ ਦੇਣਾ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਕਹਿਲੂਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਗਿਆਨ ਚੰਦ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਨਵਾਬ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਨਿਕਾਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਕਹਿਲੂਰ ਲੈ ਆਇਆ। ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਆਪਣੇ ਦੂਸਰੇ ਪੁੱਤਰ ਕਲਿਆਣ ਚੰਦ ਸਮੇਤ ਕਹਿਲੂਰ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਸੁਨਹਾਲੀ ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਾਂ-ਪੁੱਤਰ ਗਿਆਨ ਚੰਦ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕਹਿਲੂਰ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਕਹਿਲੂਰ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 1669 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਤਕ ਕਹਿਲੂਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਰਹੀ।

ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਅਚਾਨਕ ਹਲਚਲ ਹੋ ਗਈ। ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਖੁਸਰੋ ਨੂੰ ਤਖਤ ’ਤੇ ਬੈਠਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਬਿਠਾਉਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਖ਼ਫਾ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਸਰੋ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜੇ ਵੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਸਰੋ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਸਰੋ ਰਾਜਪੂਤ ਮਾਂ ਜੋਧਾ ਬਾਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਖੁਸਰੋ ਦੇ ਤਖਤ ’ਤੇ ਬੈਠਣ ਨਾਲ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਿਆਇਤਾਂ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਸ ਸੀ। 1663 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਖੁਸਰੋ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਸਰੋ ਨੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਿਆ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਰੋਵਾਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਖੁਸਰੋ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਵਿਦਰੋਹ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਖ਼ਬਰਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਖੁਸਰੋ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਫੀਮ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਪਿਲਾ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਮੁਰਤਬ ਖਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਹਿਲੂਰ, ਹੰਡੂਰ, ਮਾਰਵਾੜ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਲੰਗਰ ’ਚੋਂ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਹਮਦਰਦੀ ਕਰਾਰ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸ਼ੀਅਤ ਤੋਂ ਕੈਦੀ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਈ ਲਈ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 52 ਕਲੀਆਂ ਵਾਲਾ ਚੋਲਾ ਬਣਵਾ ਕੇ ਕੈਦੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੱਲੂ ਫੜ੍ਹਾ ਕੇ ਜੇਲ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਸਾਰੇ ਰਾਜਪੂਤ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਗਏ।

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ 1684 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਆਸਫ ਖਾਨ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਨਵੇਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸਲਾਮੀ ਦੇਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਰਿਆਸਤ-ਮੰਡੀ, ਸਕੇਤ, ਕਹਿਲੂਰ, ਹੰਡੂਰ ਅਤੇ ਨੂਰਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਜਾ ਕੇ ਨਵੇਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। ਇੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਖਤੀ ਦਾ ਮਹੌਲ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਵੀ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਟਿਕਾਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਵੇਂ ਟਿਕਾਣੇ ਦੀ ਭਾਲ ਲਈ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਭੇਜਿਆ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੇ ਕਹਿਲੂਰ ਅਤੇ ਹੰਡੂਰ ਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ’ਤੇ ਜਗ੍ਹਾ ਪਸੰਦ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਨਾਂ ਦਾ ਨਗਰ ਆਬਾਦ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਇੱਥੇ ਲੈ ਆਂਦਾ।

ਕਹਿਲੂਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕਲਿਆਣ ਚੰਦ ਨੇ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਨਵੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਦੋ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫਕੀਰਾਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ‘ਬਿਆਸ ਗੁਫਾ’ ਨਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪਸੰਦ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬਿਆਸ ਨੇ ਕਾਫੀ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਤਾਰਾ ਚੰਦ ਅਤੇ ਯੁਵਰਾਜ ਦੀਪ ਚੰਦ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਕੀਰਾਂ ਤੋਂ ਮੋਹੜੀ ਗਡਵਾ ਕੇ ਨਵਾਂ ਨਗਰ ਵਸਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਦਾ ਨਾਂ ਧੋਲਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਬਿਆਸ ਗੁਫਾ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਗੜ ਕੇ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਕੋਟ ਕਹਿਲੂਰ ਤੋਂ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਤਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਹਿਲੂਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1707 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਤਾਰਾ ਚੰਦ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕੋਟ ਕਹਿਲੂਰ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਲੈ ਆਏ ਸਨ।

1722 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀਪ ਚੰਦ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਦੀਪ ਚੰਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਜਾ ਦੀਪ ਚੰਦ ਦੀ ਮਾਤਮ-ਪੁਰਸ਼ੀ ’ਤੇ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਸਮੇਤ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਦੀਪ ਚੰਦ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਣੀ ਚੰਪਾ ਉਰਫ ਜਲਾਲ ਦੇਵੀ ਉਰਫ ਗੁਲਾਬ ਦੇਵੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਪਾਸ ਜਾ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਪਿੰਡ ਵਸਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਜੋ ਜਗ੍ਹਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਲੈ ਲੈਣ ਪਰ ਉਹ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਰਿਆਸਤ ਛੱਡ ਕੇ ਨਾ ਜਾਣ। ਰਾਣੀ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਗਰ ਵਸਾਉਣ ਨਾਲ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਸੀਮਾ ਹੋਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਣੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨੂੰ ਪਰਵਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਬਾਂਗਰ ਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 1722 ਬਿਕ੍ਰਮੀ (1665 ਈ:) ਵਿਚ ਰਾਣੀ ਚੰਪਾ ਤੋਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਪਿੰਡ ਸਹੋਟਾ ਦੀ ਜੂਹ ਵਿਚ ਮਾਖੋਵਾਲ ਦਾ ਥੇਹ ਖਰੀਦ ਕੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਤੋਂ ਮੋਹੜੀ ਗਡਵਾ ਕੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਨਗਰ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਹੋ ਨਗਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 86 ਹੈਕਟਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਦਾ 78 ਹੈਕਟਰ, ਸਹੋਟਾ 146 ਹੈਕਟਰ, ਲੋਦੀਪੁਰ 537 ਹੈਕਟਰ, ਮਟੌਰ 208 ਹੈਕਟਰ, ਮੀਆਂਪੁਰ 76 ਹੈਕਟਰ, ਅਗੰਮਪੁਰ 1247 ਹੈਕਟਰ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਥੋੜਾ-ਥੋੜਾ ਹਿੱਸਾ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਬਣਿਆ। ਉਹ ਕੱਟੜ੍ਹ ਸੁੰਨੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਨੂੰ ‘ਦਾਰੁਲ-ਏ-ਇਸਲਾਮ’ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। 1722 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ’ਤੇ 5% ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਚੂੰਗੀ ਟੈਕਸ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ’ਤੇ ਦਿਵਾਲੀ ਅਤੇ ਹੋਲੀ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਂ ਕਰਨ ’ਤੇ ਟੈਕਸ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1726 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਢਾਹੁਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਨਾਰਸ, ਮਥੁਰਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਰ ਢਾਹ ਕੇ ਮਸੀਤਾਂ ਉਸਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। 1728 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਤਕ ਹੋਲੀ-ਹੋਲੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਤੋਂ ਕੱਢਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਖਾਫੀ ਖਾਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਮਿਲੀਆਂ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਹੁਕਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ਰਮਾਨ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਪਰਗਣਾ ਖ਼ਿਜ਼ਰਾਬਾਦ ਦੇ ਬੂੜੀਆ ਨਾਮੀ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਬਣਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਢਾਹ ਕੇ ਉਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਮਸਜਿਦ ਤਾਮੀਰ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਸੱਯਦ ਜ਼ਫਰ ਦਰਵੇਸ਼(ਨਕਸ਼ਬੰਦੀ) ਨੂੰ ਇਸ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਮੁੱਲਾਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਫਰ ਦਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਰ ਸਖਤ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਆਸਾਮ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ। 1729 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਇੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬਾਲ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਮੁਨਸ਼ੀ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ, ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ ਪੰਡਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਈ ਭਾਈ ਹਰਜਸ ਰਾਇ, ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ ਭਾਈ ਬਜਰ ਜੀ ਸ਼ਾਹਦਰਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਗਾਈ ਗਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਅਰਥ ਬੋਧ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਕਰਵਾਇਆ।

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਇਫਤਾਰਖਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ’ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਹੁਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਹੁਤ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਅਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਅਸਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਹਿੰਦੂ ਇਸਲਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ-ਨੁੱਕਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦਾ ਇਕ ਵਫਦ ਹਿੰਦੂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਪਾਸ ਮਦਦ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਲਈ ਆਇਆ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣਾ ਨਾ ਮੰਨਿਆ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਫਰਿਆਦ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਜਦੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪੰਡਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਫਰਿਆਦ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਜੀ ਹਾਲੇ 9 ਸਾਲ ਦੇ ਹੀ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ’ਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ 1732 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਮੱਚ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਇਸ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਧੜ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸੀਸ ਉਠਾ ਕੇ ਲੈ ਗਏ। ਉੱਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ:

ਚਲੋ ਚਲਾਈ ਹੋ ਰਹੀ ਗੜ ਗੜ ਉਖੜੇ ਮੇਘ,
ਲੱਖੀ ਨਿਗਾਹੀਆ ਲੈ ਗਏ ਤੂੰ ਖੜਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਵੇਖ।

ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰੇ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਧੜ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲਿਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਹੀ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦੇਹ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਇਕ ਚਾਦਰ ਵਿਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀਸ ਦਾ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਬਹਾਦਰੀ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਰੰਘਰੇਟਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬੇਟਾ’ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪ੍ਰਸਾਰ ਵਿਚ ਨਵੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਪਾ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਨੰਦ ਚੰਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਇਕ ਨਗਾਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸ ਨਗਾਰੇ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ‘ਰਣਜੀਤ ਨਗਾਰਾ’ ਰੱਖਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ(ਸਿੰਘ) ਜੀ ਨੇ ਅਸਾਮ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਤਨ ਰਾਇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿਚ ‘ਰਣਜੀਤ ਨਗਾਰਾ’ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਣ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਅੱਗੇ ਇਹ ਨਗਾਰਾ ਵਜਦਾ ਸੀ। ਮਸੰਦਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਨਗਾਰੇ ਦੇ ਵਜਾਉਣ ਨਾਲ ਸਥਾਨਕ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੈਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਵੀ ਨਗਾਰਾ ਵਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਤਾਂ ਨਗਾਰਾ ਵਜਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਗਾਰੇ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਇਤਨੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀ ਮੈਕਰੇਗਰ ਨੇ ਲਿੱਖ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।

ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਤਨ ਰਾਇ ਦਾ ਪਿਤਾ ਰਾਮ ਰਾਇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਆਸਾਮ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ’ਤੇ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਤਨ ਰਾਇ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਲੂਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਇਆ। ਰਾਜਾ ਰਤਨ ਰਾਇ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਪ੍ਰਸਾਦੀ ਹਾਥੀ, ਵਧੀਆ ਨਸਲ ਦੇ ਪੰਜ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਕਈ ਸ਼ਸਤਰ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। ਪ੍ਰਸਾਦੀ ਹਾਥੀ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਪਰ ਰੋਟੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਚਿੱਟਾ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਸੁੰਡ ਦੀ ਨੋਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਛ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤਕ ਸਫੈਦ ਰੇਖਾ ਸੀ। ਇਹ ਹਾਥੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਚੌਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਮਸ਼ਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚਲਦਾ ਸੀ, ਚਲਾਏ ਹੋਏ ਤੀਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਹਾਥੀ ਦੀਆਂ ਧੁੰਮਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਸ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਹਾਥੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਲਮ ਅਤੇ ਤੇਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਕਲਮ ਅਤੇ ਤੇਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਜਾਣੂ ਹੋਣ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਚੰਗੇ ਖੜਗਧਾਰੀ ਸੂਰਮੇ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਰੱਖੇ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਵੇਤਾ ਵਿਦਵਾਨ ਕਲਮਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਆਦਰ-ਮਾਣ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਰੱਖਿਆ। ਦਰਅਸਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਖ਼ੁਦ ਉੱਚੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਬੀਰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕਵੀ ਦਾ ਸੰਗਮ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਕਲਮ ਵੀ ਚਲਾਈ ਅਤੇ ਤੇਗ ਵੀ ਵਾਹੀ। ਰੂਹਾਨੀ ਦਰਬਾਰ ਵੀ ਲਾਏ ਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਭੇਜ ਕੇ ਇਹ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਲਿਖਾਰੀ ਸਿੱਖ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਮਿਹਨਤਾਨਾ ਦੇ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਮੰਗਵਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਸ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਚਰਣ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ ਚੰਗਾ, ਸੋ ਭਿਜਵਾਣਾ।
ਜੋ ਖਰਚ ਲਗੇ ਸੋ ਗੁਰੂ ਕੇ, ਘਰੂੰ ਲਾਣਾ।

ਇਸ ਸੱਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕਵੀ-ਜਨ ਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰ ਆ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰੌਣਕਾਂ ਲੱਗ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ 1737 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਲਖਣ ਨੇ, 1741 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਤਨਸੁਖ ਨੇ ‘ਹਿਤੋਪਦੇਸ਼’ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। 1740 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਕਵੀ ਗੋਪਾਲ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ‘ਮੋਹ ਮਰਦ ਰਾਜੇ ਦੀ ਕਥਾ’ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਅਨਕੂਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਟਿਕਾਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਇਹ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨਿਰੰਤਰ ਚਾਲੂ ਰਹੀਆਂ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਾਪਸ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਰਤੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਪੂਰੇ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਕਵੀ-ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਹੀ 1746 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਕਵੀ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਆ ਕੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਤਰਜ਼ਮਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਾਂਸ਼ੀਰਾਮ ਨੇ ਪਾਂਡਵ ਗੀਤਾ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। 1750 ਤੋਂ 1753 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਤਕ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਵੀ ਲਿਖਤੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ- ਆਲਮ, ਸੁਖਦੇਵ, ਬ੍ਰਿੰਦ ਚੰਦ, ਕਾਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਕੁਵਰੇਸ਼, ਨੰਦ ਰਾਮ ਅਤੇ ਨੰਦ ਲਾਲ ਆਦਿ ਕਵੀ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆਏ। ਹਰ ਕੋਈ ਵਿਦਵਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਫ਼ਖ਼ਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਰਜ ਕਰਵਾ ਕੇ ਨਵੇਂ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਲਮ ਕਵੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮੁਅਜ਼ਮ ਪਾਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਤੋਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਮਾਲਾਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੈਸਾ ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਐਸਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਇਹ ਦਾਤਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ:

ਸ਼ੋਭਾ ਹੂੰ ਕੇ ਸਾਗਰ ਨਵਲ ਨੇਹ ਨਾਗਰ ਹੈ,
ਬਾਲੰ ਭੀਮ ਸਮ ਸ਼ੀਲ ਕਹਾਂ ਲੋ ਮਿਨਾਈਏ।
ਭੂਮ ਕੇ ਬਿਭੂਖਨ ਜੁ ਦੂਖਨ ਕੇ ਦੂਖਨ,
ਸਮੂਹ ਸੁਖ ਹੂੰ ਕੇ ਮੁਖ ਦੇਖੇ ਤੇ ਅਘਾਈਏ।
ਹਿੰਮਤ ਨਿਧਾਨ ਆਨ ਦਾਨ ਕੋ ਬਖਾਨੇ ਜਾਨੇ,
‘ਆਲਮ’ ਤਮਾਮ ਜਨਮ ਆਠੋ ਗੁਨ ਗਾਈਏ।
ਪ੍ਰਬਲ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਪਾਤਿਸਾਹੁ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ,
ਭੋਜ ਕੀ ਸੀ ਮੌਜ ਤੇਰੇ ਰੋਜ਼ ਰੋਜ਼ ਪਾਈਏ।

ਮੰਗਲ ਕਵੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿਫਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਹੋਰ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਆਉਣਾ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੋ:-

ਪੂਰਨ ਪੁਰਖ ਅਵਤਾਰ ਅਨਿ ਲੀਨੀ ਆਪ,
ਜਾ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਮਨ ਚਿਤਵੈ ਸੋ ਪਾਈਏ।
ਘਟਿ ਘਟਿ ਬਾਸੀ ਅਬਿਨਾਸੀ ਨਾਮ ਜਾ ਕੋ ਜਗ,
ਕਰਤਾ ਕਰਨਹਾਰ ਸੋਈ ਦਿਖਰਾਈਏ।
ਨੌਮੇ ਗੁਰ ਨੰਦ, ਜਗ ਬੰਦ ਤੇਗ ਤਯਾਰ ਪੂਰੇ,
ਮੰਗਲ ਸੁ ਕਬਿ ਕਹਿ ਮੰਗਲ ਸੁਬਾਈਏ।
ਆਨੰਦ ਕੇ ਦਾਤਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ,
ਚਾਹੈ ਜੋ ਅਨੰਦ ਤੌ ਅਨੰਦਪੁਰੀ ਆਈਏ।

1745 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਰਾਣੀ ਚੰਪਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਵਿਖੇ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਣ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਣ ’ਤੇ ਰਾਣੀ ਚੰਪਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਨਗਰ ਦੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਵਾਸਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਣਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਗਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਸੰਘਣੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਣੀ ਚੰਪਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਵੇਂ ਨਗਰ ਵਸਾਉਣ ਲਈ ਅਗੰਮਪੁਰ ਅਤੇ ਤਾਰਾਪੁਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। 1746 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 1747 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਤਕ ਪੰਜ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਵੀ ਸ਼ਸਤਰ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਕੇ ਚੰਗੇ ਯੋਧੇ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੇ ਜੰਮੂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਮੀਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਮਾਮਲਾ ਉਗਰਾਹੁਣ ਲਈ ਫੌਜ ਦੇ ਕੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਭੀਮ ਚੰਦ ਨੇ ਮਾਮਲਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਆਪ ਕੀਤੀ। ਨਦੌਣ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਮੁਠਭੇੜ ਹੋਈ। ਜੰਮੂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰ ਹੋਈ। 1748 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਰਾਣੀ ਚੰਪਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਨਦੌਣ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਤਾਕ ਵਿਚ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦਾ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਵਾਲਸਰ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਇਕੱਠ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਡਟਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ।

ਰਾਜਾ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਨੇ ਕੁਝ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਰਲਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਘੜਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰ ਕੇ ਵਜ਼ੀਰ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਚੁੱਕ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਦਿਲਾਵਰ ਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਫੌਜ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਦਾ ਇਹ ਹਮਲਾ ਨਕਾਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਗਏ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਦੇ ਨਾਕਾਮ ਹੋ ਜਾਣ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਪਈ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਅਮਨ-ਅਮਾਨ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਿਆ।

ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਮਸੰਦ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦਸਵੰਧ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਸੰਦਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਪੁੱਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰ ਕੇ ਚੰਗੇ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰੋਪਾਓ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਆ ਅਤੇ ਕਸੂਰਵਾਰ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ‘ਮਸੰਦ ਪ੍ਰਥਾ’ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਭੇਜ ਕੇ ਵੈਸਾਖੀ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਣ ਦਾ ਅਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। 1756 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ (1699 ਈ:) ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਠ, ਕਥਾ-ਕੀਰਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੇੜੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੰਬੂ ਵਿਚ ਗਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਹੱਥ ਵਿਚ ਨੰਗੀ ਕਿਰਪਾਨ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵੀਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੰਚ ’ਤੇ ਆਏ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, “ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾਨ ਨੂੰ ਸਿਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਆਵੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕਰੇ।” ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ’ ਕ੍ਰਿਤ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਦ ਕਿਰਪਾਨ ਸੂਤ ਸਿਰ ਮੰਗੇ ਸਨ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਸੀ:

ਸਨਮੁਖ ਸਿਖ ਹੈ ਕੋਈ।
ਸੀਸ ਭੇਟ ਗੁਰ ਦੇਵੇ ਕੋਈ।

ਸਾਰੇ ਪੰਡਾਲ ਵਿਚ ਚੁੱਪ ਛਾ ਗਈ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਅਖੌਤੀ ਖੱਤਰੀ ਬਰਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਾਈ ਦਇਆ ਰਾਮ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਦਇਆ ਰਾਮ ਜੀ ਭਾਈ ਪਾਰੋ ਜੁਲਕਾ ਜੀ ਦੀ ਬੰਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਦੇ ਕਰਤਾ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਸੋਫਤੀ ਗੋਤ ਦੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਪਾਰੋ ਜੁਲਕਾ ਜੀ ਦੀ ਬੰਸ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਮਈਆ ਰਾਮ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਮਈਆ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਭਾਈ ਸੁਧਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਸੋਭਾ ਦੇਈ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇਹ ਪਰਵਾਰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਜਾ ਕੇ ਆਬਾਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਭਾਈ ਦਇਆ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਦਇਆ ਰਾਮ ਜੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਇਆ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨਾਨਕਾ ਪਿੰਡ ਡੇਰਾ ਚਾਹਲ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਭਾਈ ਹਕੀਕਤ ਚੰਦ ਤੇ ਮਾਤਾ ਹਰੀਦੇਈ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਦਿਆਲੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਈ ਦਇਆ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਤੰਬੂ ਵਿਚ ਲੈ ਗਏ।

ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਹੱਥ ਵਿਚ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲੱਥਪਥ ਕਿਰਪਾਨ ਫੜੀ ਫਿਰ ਮੰਚ ’ਤੇ ਆਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸਿਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਅਖੌਤੀ ਜੱਟ ਬਰਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਾਈ ਧਰਮ ਚੰਦ ਜੀ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਹਸਤਨਾਪੁਰ ਤੋਂ ਆਏ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬਰਨਾਲਾ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਸੇਖੇ ਦੇ ਜਵੰਦੇ ਗੋਤ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਤ੍ਰਿਲੋਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੇਖੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਲੇ- ਦੁਆਲੇ ਜਵੰਦੇ ਜੱਟਾਂ ਦੇ 22 ਪਿੰਡ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪਿੰਡ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਸਨੀਕ ਇੱਥੋਂ ਉਠ ਕੇ ਹਸਤਨਾਪੁਰ (ਸੈਫਪੁਰ), ਮੇਰਠ, ਯੂ.ਪੀ. ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤੰਬੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਤੀਸਰੀ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸੀਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਾਰ ਅਖੌਤੀ ਨਾਈ ਬਰਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਇਹ ਬਿਦਰ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਦੇ ਕਰਤਾ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੰਗਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ।

ਚੌਥੀ ਵਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮੰਗ ’ਤੇ ਅਖੌਤੀ ਝਿਉਰ ਬਰਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਾਈ ਜੋਤੀ ਰਾਮ ਉਰਫ ਗੁਲਜਾਰੀ ਅਤੇ ਮਾਤੋ ਰਾਮੋ ਜੀ ਉਰਫ ਧੰਨੋ ਜੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਰਾਏ ਜੀ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਆ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ।ਇਹ ਪੁਰੀ (ਜਗਨਨਾਥ) ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਇਸ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸੰਗਤਪੁਰਾ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ ਇਹ ਪਿੰਡ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਰਾਏ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਛੋਟੀ ਹੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਰਾਏ ਕੋਈ ਸਹਾਰਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਲੇਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਪਾਸ ਬਿਦਰ, ਉੜੀਸਾ ਅਤੇ ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜਵੀਂ ਵਾਰ ਮੰਗ ਕਰਨ ’ਤੇ ਅਖੌਤੀ ਛੀਂਬਾ ਬਰਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਾਈ ਤੀਰਥਰਾਮ ਉਰਫ ਤੀਰਥਚੰਦ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਖਦੇਵੀ ਉਰਫ ਦੇਵਾਂਬਾਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਏ। ਇਹ ਦਵਾਰਕਾ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਇਸ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਬੂੜੀਏ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸੁੰਦਰ ਬਸਤਰ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਸਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਸਰਬਲੋਹ ਦੇ ਬਾਟੇ ਵਿਚ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ’ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਛਕਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਆਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ’ਚੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ‘ਸਿੰਘ’ ਸ਼ਬਦ ਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਭੇਦ-ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਸਮਾਨ ਸਮਝਣ, ਆਤਮ-ਗੌਰਵ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਸਦਾ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਅਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਲਈ ਪੰਜ ਕਕਾਰ- ਕਿਰਪਾਨ, ਕੇਸ, ਕੜਾ, ਕੰਘਾ ਅਤੇ ਕਛਹਿਰਾ ਦੀ ਰਹਿਤ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ’ਤੇ ਡਟ ਕੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਦੀ ਰਹਿਤ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਜ਼ੁਲਮ ਸਹਿ-ਸਹਿ ਕੇ ਸਾਹ-ਸਤਹੀਣ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਲੋਕਾਈ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਵੀਂ ਤਾਕਤ ਭਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਈ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਗਾਮੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਨੁਹਾਰ ਬਦਲ ਗਈ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵੈਸਾਖੀ ਦਾ ਦਿਨ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

‘ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ’ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ- ਸਦਾ ਉੱਜਲ ਬਸਤਰ ਪਹਿਨਣਾ,ਅਲਪ ਅਹਾਰ, ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਅਤੇ

ਦਿਜੈ ਦਾਨ ਭੁਖੈ, ਲਹੋ ਜਾਇ ਪਯਾਰੇ।
ਦਿਵਾਨੰ ਲਗਾਵੈ, ਸੁਨੇ ਸ਼ਬਦ ਸਾਰੇ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਜਾਨੋ ਸਦਾ ਅੰਗ ਸੰਗ।
-ਜਹਾਂ ਧਰਮ ਸਾਲਾ ਤਹਾਂ ਨੀਤ ਜੈਯੇ।
ਗੁਰ ਦਰਸ ਕੀਜੈ, ਮਹਾ ਸੁਖ ਪੈਯੈ।
ਜਪੋ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜਾਪ ਚੀਤੇ ਸਦਾ ਹੀ।
ਸਦਾ ਨਾਮ ਲੀਜੈ, ਗੁਰੂ ਗਤਿ ਗਾਹਿ।

ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਜਾਪਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨਗਰ ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਵੈਸਾਖੀ ਸਮੇਂ ਬੁਲਾਏ ਗਏ ਇਕੱਠ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸਰਕਾਰੀ ‘ਵਾਕਏ ਨਵੀਸਾਂ’ ਨੇ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਲਿਖ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਖਤ ਤਾਰੀਖ; ਕ੍ਰਿਤ ਮੁਨਸ਼ੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮਹਈਯੁੱਦੀਨ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ, “ਅੱਜ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਜੋ ਦਵੈਤ ਵਿੱਚੋਂ ਉਠ ਜਾਵੇ। ਚਾਰੇ ਵਰਣ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ, ਜੈਸਾ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਛਤ੍ਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ ਹਰ ਇਕ ਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਨੀਯਤ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਇਕ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਪੰਥ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰਨ, ਆਪੋ ਵਿਚ ਭਾਈ ਬਣ ਜਾਣ ਅਤੇ ਇਕ ਆਦਮੀ ਦੂਜੇ ਆਦਮੀ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਖਿਆਲ ਨ ਕਰੇ।... ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕਰ ਕੇ ਚਾਰੇ ਵਰਨਾਂ ਦੇ ਆਦਮੀ ਇੱਕੋ ਬਰਤਨ ਵਿਚ ਭੋਜਣ ਖਾਣ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਘ੍ਰਿਣਾ ਨਾ ਕਰਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਥਨ ਕੀਤੇ ਜਦ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸੁਣੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੱਤ੍ਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਮ ਵੇਦ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਤੋਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੀ ਵੀ ਸਵਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜੋ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਚਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਇਕ ਛੋਕਰੇ(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਛਡਾਂਗੇ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਤਾਂ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਅਸੀਂ ਰਜ਼ਾਮੰਦ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਅਗਿਆਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਬਚਨ ਕੀਤਾ।”

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਕਲੀ ਜੰਗਾਂ ਕਰਵਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਜੋਧਿਆਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲਈ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਜੋਸ਼ ਭਰਨ ਲਈ ਵਾਰਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਚੰਗੀ ਦਲੇਰ ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਰੀਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਲਈ ਸੈਨਿਕ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨੋਬਲ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀਰ-ਰਸੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਰਵਾਈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ‘ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ’ ਖੇਡਣ ਦੀ ਰੀਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਯੁੱਧ-ਵਿੱਦਿਆ ਵਿਚ ਪ੍ਰਬੀਨ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ 1757 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਅਨੋਖੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਉਦਾਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਦੇ ਅਰਥ ‘ਹੱਲਾ’ ਅਤੇ ‘ਹੱਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ’ ਜਾਂ ਬਨਾਵਟੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਕਵੀ ਸੁਮੇਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:-

ਔਰਨ ਕੀ ਹੋਲੀ ਮਮ ਹੋਲਾ।
ਕਹ੍‍ਯੋ ਕ੍ਰਿਪਾਨਿਧ ਬਚਨ ਅਮੋਲਾ।

ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਬਨਾਵਟੀ ਯੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਦਲਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਇਕ ਦਲ ਨੂੰ ਸਫੈਦ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਲ ਨੂੰ ਕੇਸਰੀ ਬਸਤਰ ਪਹਿਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਬਨਾਵਟੀ ਯੁੱਧ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਲੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜੋ ਦਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਸਿਰੋਪੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਇਕ ਦਲ ਨੂੰ ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਉੱਪਰ ਕਾਬਜ਼ ਦੱਸ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਲ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਤੋੜ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਦਲ ਨੂੰ ਖ਼ੂਬ ਇਨਾਮ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਸੱਤ ਦਿਨ ਦੀਵਾਨ ਸਜਦੇ, ਕਥਾ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ, ਵਾਰਾਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜੀ ਕਵਾਇਦਾਂ ਜਾਂ ਮਸ਼ਕਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿਚ ਆਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹੌਂਸਲਾ-ਅਫਜ਼ਾਈ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨਮਰਜੀਆਂ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿਰਜੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਅੱਡੀ-ਚੋਟੀ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਨੂੰ ਵਜ਼ੀਰ ਪਰਮਾ ਨੰਦ ਨੇ ਭੜਕਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਬਣਾ ਕੇ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਾਰੀ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਡੀ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਰਾਜਾ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪੈਗ਼ਾਮ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮਾਮਲਾ ਅਦਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆਨ ਬੰਦ ਕਰੋ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਖਾਲੀ ਕਰ ਕੇ ਰਿਆਸਤ ’ਚੋਂ ਚਲੇ ਜਾਓ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। 1757 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੋੜਨ ਲਈ ਇਕ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਮਸਤ ਕਰ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, “ਬੁੱਢੇ ਵਜ਼ੀਰ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਲ ਕੀ ਜੰਗ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੇ ਸਾਤ ਕਿਲ੍ਹੋਂ ਮੇਂ ਸੇ ਲੋਹਗਢ ਕੇ ਸਿੱਖੋਂ ਗੈਲ ਲਰੀ ਜਾਏ, ਠੀਕ ਰਹੇਗੀ। ਦੇਖਨਾਂ ਅਬ ਯਹ ਹੈ ਕਿ ਲੋਹਗਢ ਕਿਲ੍ਹੇ ਕਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੜਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ ਤੇ ਇਸੇ ਕੇਸੇ ਤੋੜਾ ਜਾਏਗਾ। ਵਜ਼ੀਰ ਪਰਮਾਨੰਦ ਫਿਰ ਬੋਲਾ ਸੁਬਹ ਏਕ ਹਾਥੀ ਜਿਸੇ ਮਦ ਪੀਲਾਏ ਤਿਆਰ ਕੀਆ ਜਾਏ ਤੇ ਉਸਕੇ ਸਿਰ ਪੈ-ਏਕ ਜਾਂ ਦੋਇ ਫੁਲਾਦੀ ਤਵੀਆਂ ਬਾਂਧ ਉਸ ਤੇ ਦੋਧਾਰੀ ਸਾਂਗ ਖੀਂਚ ਕੇ ਬਾਂਧ ਦੀ ਜਾਏ ਤੇ ਹੱਛਾ ਰਹੇਗਾ।”

ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਸੂਹੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਆਏ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਕੱਦ-ਕਾਠ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੇ ਹੋਏ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਡਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਭੱਜ ਜਾਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਰੱਸੇ ਰਾਹੀਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਉਤਰਦੇ ਸਮੇਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਲੱਤ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਸੱਪ ਲੜਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, “ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ ਮੇਂ ਸੰਧਿਆ ਕੇ ਬਾਦ ਸੂਹੀਏ ਸਿੱਖ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਨੇ ਆਇ ਆਜ ਕੀ ਸਾਰੀ ਵਿਥਿਆ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਸੇ ਸੁਣਾਈ ਜਿਸੇ ਸੁਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾਏ...। ਭਾਈ ਆਲਮ ਸਿੰਘ ਨਚਨਾ ਬੋਲਾ-ਜੀ ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ ਡਰਤਾ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਕਾਇਰ ਹੋਇ ਜਹਾਂ ਸੇ ਭਾਗ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਤੋ ਬਤਾਇਏ ਕਿ ਸੁਬਹ ਜਿਹੜੀ ਬਲਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਤੇ ਆਇ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ...ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਸੇ ਖਬਰ ਪਾਇ ਲਗੇ ਦਰਬਾਰ ਮੇਂ ਚਵੀਂ ਪਾਸੀ ਦੇਖਾ ਕਿ ਹਾਥੀ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਮੇਂ ਕਉਨ ਸਾ ਜੋਧਾ ਭੇਜਾ ਜਾਇ। ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਪਚੀਸ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜੇ ਰਾਤ੍ਰੀ ਕੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੇ ਪਲੰਘ ਕੀ ਸੇਵਾ ਮੇਂ ਰਹਿਤੇ ਥੇ, ਇਨ ਮੇਂ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਕੀ ਤਰਫ ਨਿਗਾਹ ਜਾਇ ਪਈ...। ਬਚਨ ਹੋਆ ਸਿੰਘਾ! ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਮੇਂ ਜਾਇ ਰਾਜਯੋਂ ਕਾ ਆਇ ਰਹਾ ਮਦਮਸਤ ਹਾਥੀ ਕਾ ਸਾਮਨਾ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਤਿਆਰੀ ਕਰੀਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਬਰਛਾ ਦੀਆ।”

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਅਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਮਸਤ ਚਿੰਗਾੜਦਾ ਹਾਥੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਘੋੜੇ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਦੇ ਮੱਥੇ ਵਿਚ ਬਰਛਾ ਮਾਰਿਆ ਜੋ ਹਾਥੀ ਦੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਗਿਆ। ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੀ ਤਾਬ ਨਾ ਝੱਲਦਿਆਂ ਦਰਦ ਨਾਲ ਚਿੰਗਾੜਦਾ ਹਾਥੀ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਭੱਜ ਪਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਲਤਾੜਦਾ ਹੋਇਆ ਦੌੜ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਦਾਤ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਈ ਸੰਤ ਰਾਮ ਛਿੱਬਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਪੁਰਾਤਨ ਵਾਰ ਭੇੜਾ ਪਾ:- 10 ਵਿਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਬਰਛਾ ਸਿੰਘ ਬਚਿਤ੍ਰ ਦਾ ਮੁਲ ਮਹਿੰਗੋ ਹੋਯਾ।
ਲਾਯਾ ਜੋ ਤਨ ਗਜ ਹਸਤ ਕੇ ਮੀਨ ਸ਼ੀਖ ਪ੍ਰੋਯਾ।
ਸੋ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਮਾਰਕੇ ਜਮ ਹਾਥੀ ਹੋਆ।

‘ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ’ ਅਨੁਸਾਰ, “ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਹੁਕਮ ਪਾਇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਕੀ ਤਰਫ ਆਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੇ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਤਕੜੀ ਫੌਜ ਵੀ ਭੇਜੀ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਹਾਥੀ ਵੱਲੋਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਫੌਜ ਤੁਰੰਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਏ...। ਸਭ ਸੇ ਆਗੇ ਮਦਮਸਤ ਹਾਥੀ ਇਸ ਕੇ ਪਾਛੇ ਘੋੜ ਅਸਵਾਰ ਹੋਇ ਰਾਜਾ ਕੇਸਰੀ ਚੰਦ ਜਸਵਾਰੀਆ ਚਲਾ ਆਇ ਰਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਮੇਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਨਿਕਟ ਬੈਠੇ ਮੁਸਾਹਿਬ ਆਲਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸੇ ਆਤੇ ਹੁਆ ਦੇਖਾ।

...ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਸਾਵ੍ਹੇਂ ਆਂਇ ਖਲਾ ਹੂਆ ਹਾਥ ਬਾਂਧ ਬੋਲਾ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਰਾਵਰ ਕੀ ਮਰਜ਼ੀ, ਹਾਜ਼ਰ ਹਾਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸੇ ਦੂਸਰਾ ਬਰਛਾ ਦੀਵਾਨ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਸੇ ਕਹਿ ਕੇ ਮੰਗਵਾਇ ਦੀਆ। ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਹੁਕਮ ਪਾਇ ਅਰਾਕੀ ’ਤੇ ਅਸਵਾਰ ਹੋਇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਮੇਂ ਆਇ ਪਹੁੰਚਾ...।

ਉਧਰ ਸਵਾ ਪਹਿਰ ਦਿਹੁੰ ਚੜ੍ਹੇ ਰਾਜਾ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਕਹਿਲੂਰੀ ਬਮੈ ਫੌਜ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਕੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਆਇ ਪਹੁੰਚਾ। ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੇਖਾ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਆਇ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਿਥਮੇਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ਤੇ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਸੇ ਆਗਿਆ ਲੈ ਘੋੜੇ ਤੇ ਅਸਵਾਰ ਹੋਇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਸੇ ਬਾਹਰ ਆਇਆ...। ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਕਾ ਜੈਕਾਰਾ ਗਜਾਇ ਆਂਖ ਕੀ ਫੋਰ ਮੇਂ ਬਿਜਲੀ ਕੀ ਤਰਹ ਘੋੜੇ ਕੋ ਭਜਾਇ ਹਾਥੀ ਕੇ ਨਿਕਟ ਜਾਇ ਪਹੁੰਚਾ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੋਨੋਂ ਪਾਉਂ ਕਾ ਭਾਰ ਘੋੜੇ ਕੀ ਰਕਾਬੋਂ ਮੇ ਪਾਇ ਐਸੇ ਜ਼ੋਰ ਸੇ ਹਾਥੀ ਕੇ ਮਸਤਕ ਮੇਂ ਬਰਛਾ ਮਾਰਾ ਕਿ ਉਸ ਕੇ ਮਾਥੇ ਕੀਆਂ ਤਵੀਆਂ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬੀਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਤੇਜ਼ੀ ਸੇ ਜ਼ੋਰ ਕੇ ਸਾਥ ਬਰਛਾ ਹਾਥੀ ਕੇ ਮਸਤਕ ਸੇ ਖੀਂਚਾ, ਹਾਥੀ ਚਿੰਘਾਰਤਾ ਹੂਆ ਪਾਛੇ ਕੀ ਤਰਫ ਮੁੜ ਆਇਆ। ਇਸੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਬਾਂਧੀ ਤੇਗ ਸੇ ਤੇ ਪਾਉਂ ਗੈਲ ਲਤਾੜ ਕਈ ਪਰਬਤੀ ਜਨਪੁਰੀ ਰਵਾਨਾ ਕਰ ਦੀਏ। ਇਹ ਦੇਖ ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ... ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਕਾ ਜੈਕਾਰਾ ਬੁਲਾਇ ਘੋੜੇ ਸੇ ਐਡੀ ਮਾਰ ਕੇਸਰੀ ਚੰਦ ਸਾਵ੍ਹੇਂ ਜਾਇ ਖਲਾ ਹੂਆ...। ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਰਤਵਾਂ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਸੇ ਐਸਾ ਕੀਆ ਜਿਸ ਸੇ ਕੇਸਰੀ ਚੰਦ ਕਾ ਸੀਸ ਧੜ ਸੇ ਜੁਦਾ ਹੋਇ ਗਿਆ। ਇਸ ਬਹਾਦਰ ਜੋਧੇ ਨੇ ਫੁਰਤੀ ਸੇ ਪਰਬਤੀਆ ਕੇ ਦੇਖਦੇ ਦੇਖਦੇ... ਵਾਪਸ ਕਿਲਾ ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ ਕੀ ਤਰਫ ਆਇ ਗਿਆ।”

ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਚੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਕਹਿਲੂਰੀਏ ਨੇ ਦੂਸਰੇ ਹੋਰ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ- ਕਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਬੀਰ ਸਿੰਹ ਜਸਪਾਲੀਆ, ਮਦਨ ਲਾਲ ਕੁਨਾੜੀਆ, ਗੋਪਾਲਚੰਦ ਗੁਲੇਰੀਆ, ਘਮੰਡ ਚੰਦ ਕਾਂਗੜੀਆ ਆਦਿ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਗੁੱਜਰਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਹੱਲੇ ਵਿਚ ਰੰਘੜਾਂ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ ਜਗਤਉਲਾਹ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਈ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਤਾਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਆਪਣਾ ਘੇਰਾ ਹਟਾ ਲੈਣਗੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਕੇ ‘ਹਰਦੋ ਨਮੋਹ’ ਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪਾਸ ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਨਿਰਮੋਹਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਖਾਧੀਆਂ ਸਹੁੰਆਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਘੇਰ ਪਾ ਲਿਆ। ਇੱਥੇ ਸਿੱਖ ਸੈਨਾ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਗਹਿਗੱਚ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਬਸਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁਖੀਏ ਦੇ ਸੱਦੇ ’ਤੇ ਉੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਉਸ ਪਾਸ ਹੀ ਰਹੇ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਚੱਲੀ। ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਸਹੁੰਆਂ ਖਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਸਹੁੰਆਂ ’ਤੇ ਇਤਬਾਰ ਕਰ ਕੇ 1761 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ ਖਾਲੀ ਕਰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜਕਾਲ ਸਮੇਂ ਸੱਤ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਹਿਸੀਲ ਊਨਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ‘ਬੇਦੀ’ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਨੂਰਪੁਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਸ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ‘ਬੇਦੀ’ ਦੇ ਨਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਨੂਰਪੁਰ ਨੂੰ ਨੂਰਪੁਰ ਬੇਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸੰਨ 1857 ਈ: ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਸ. ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ‘ਬੇਦੀ’ ਵੱਲੋਂ ਵੱਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ‘ਬੇਦੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ’ ਤੋਂ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਖੋਹ ਲਿਆ।

ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ 15 ਅਗਸਤ, 1947 ਈ: ਤੋਂ ਬਾਅਦ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1948 ਈ: ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲਾਣ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ‘ਸੀ-ਸਟੇਟ’ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਅਧੀਨ ਕਹਿਲੂਰ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਸੀ-ਸਟੇਟ’ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ 12 ਅਕਤੂਬਰ, 1948 ਈ: ਨੂੰ ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ‘ਸੀ-ਸਟੇਟ’ ਦਾ ਦਰਜਾ ਤੋੜ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1 ਜੁਲਾਈ, 1954 ਈ: ਵਿਚ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨਵਾਂ ਸੂਬਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਰਿਆਸਤਾਂ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ‘ਰਾਜਾ ਰਾਜ’ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਮੰਨ ਲਈ ਗਈ ਸੀ।

ਜੁਲਾਈ, 1954 ਈ: ਵਿਚ ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਲਈ ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ ਝੀਲ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਚੰਦੇਰੀ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਝੀਲ ਵਿਚ ਸਮਾਧੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਵਾਲਾ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 637 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ’ਤੇ ਨਵਾਂ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ।

ਅੱਜ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵੈਸਾਖੀ ਅਤੇ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਪੂਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਅੱਜ ਵੀ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਜੰਗੀ-ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਨਗਰ-ਕੀਰਤਨ ਪੂਰੇ ਖਾਲਸਾਈ ਜਾਹ-ਓ-ਜ਼ਲਾਲ ਨਾਲ ਅਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਦੇ ਦੇਹੁਰੇ, ਹੋਲਗੜ੍ਹ, ਚਰਨਗੰਗਾ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਜੰਗੀ ਕਰਤੱਬ ਦਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਪਹਿਰ ਇਹ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਵਾਪਸ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।