ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਅਜਨਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਸੜਕ ਉੱਪਰ 13-14 ਮੀਲ ਦੂਰ ਅਤੇ ਸੜਕ ਤੋਂ ਥੋੜਾ ਲਾਂਭੇ ਪਿੰਡ ਘੁੱਕੇਵਾਲੀ ਰੌੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜੂਹ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਚਰਨ ਪਾਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਦੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਲਾਗੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਕੁਝ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਬਾਗ ਸੀ ਪਰ ਵਾਪਰੀ ਘਟਨਾ ਸਮੇਂ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਗੈਰ-ਅਬਾਦ ਬੰਜਰ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਟਾਂਵੇਂ-ਟਾਂਵੇਂ ਕਿੱਕਰ ਖੜੇ ਸਨ।

ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਇਕ ਉਦਾਸੀ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਗੁਰੁਦੁਆਰੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਾਸਤੇ ਮਹੰਤ ਨਿਯਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਉਦਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਹੰਤੀ ਚਲਦੀ ਰਹੀ ਜਦੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਦਾ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਸੀ। ਉਹ ਹੱਦ ਦਰਜੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਐਬੀ ਵੈਲੀ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬੀ ਸੀ। ਮਹੰਤ ਨੇ ਕਈ ਬਦਚਲਨ ਔਰਤਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਸਨ। ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਮਹੰਤ ਦੇ ਆਚਰਨ ਬਾਰੇ ਕਾਫੀ ਸ਼ਕਇਤਾਂ ਸਨ। ਇਹੋ ਸ਼ਕਾਇਤਾਂ ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਕੋਲ ਪੁੱਜੀਆਂ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਮੇਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਉਹ ਮਹੰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਵਾਏ।

ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ 31 ਜਨਵਰੀ 1921 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਵਿਚ ਇਕ ਭਾਰੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੰਥਕ ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਆਯੋਗ ਸੰਬੰਧ ਨਾ ਰੱਖੇ, ਇਕ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਅਨੰਦ ਕਰਵਾ ਲਵੇ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰੇ।

ਮਹੰਤ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਉੱਪਰ ਦਸਤਖਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ।ਇਸੇ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਗਿਆਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਮਹੰਤ ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਮੰਨ ਗਿਆ। ਮਿਤੀ 8 ਫਰਵਰੀ 1921 ਨੂੰ ਮਹੰਤ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਹਾਜਰ ਹੋ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਇਸਤਰੀ ਇਸ਼ਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ਗਿਆਨ ਕੌਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।

ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਜਦੋਂ ਅਕਾਲੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਖਤੀ ਕਰਨੀ ਅਰੰਭੀ ਤਾਂ ਇਹ ਮਹੰਤ ਆਕੀ ਹੋ ਬੈਠਾ। ਮਹੰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਰੰਗ ਰਲੀਆਂ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਇਸ ਵਤੀਰੇ ਕਾਰਨ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ 23 ਅਗਸਤ 1921 ਨੂੰ ਜਥਾ ਭੇਜ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਮਹੰਤ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਪੁਲਿਸ ਕਪਤਾਨ ਨੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ’ਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਬਾਰੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਫਰਵਰੀ 1922 ਈ: ਵਿਚ ਮਹੰਤ ਦੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ 120 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਇਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਮਕਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਮਹੰਤ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤਾਂ ਪੰਥ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਲੱਗੀ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਅਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਰੱਖ ਲਏ ਜਦੋਂ ਦਾ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਦ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਚਾਲੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲੰਗਰ ਵਾਸਤੇ ਬਾਲਣ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿੱਕਰਾਂ ਦੀ ਝੰਗੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਟ ਕੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

9 ਅਗਸਤ 1922 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਅਕਾਲੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਲਣ ਵੱਢ ਕੇ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕੜੀ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਤਹਿਤ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਲਾਨ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਹੰਤ ਪਾਸੋਂ ਇਕ ਰਿਪੋਰਟ 10 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਥਾਣੇ ਦਰਜ ਕਰਵਾ ਲਈ ਗਈ ਕਿ ‘ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਕੜੀ ਚੋਰੀ ਕੱਟੀ ਹੈ।’ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੇ-ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕੈਦ ਅਤੇ 50-50 ਰੁਪਏ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ।

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਦੁਆਲੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਗਾਰਦ ਬਿਠਾਈ। ਅਕਾਲੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲੰਗਰ ਵਾਸਤੇ ਬਾਲਣ ਵੱਢਦੇ ਰਹੇ। ਪੁਲਿਸ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਰਹੀ ।ਪਰ 22 ਅਗਸਤ 1922 ਤੋਂ ਯਕਦਮ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਲੱਕੜਾਂ ਵੱਢਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਫੜ ਲਏ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚਾਰੋਂ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਮਿ. ਡੰਟ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 25 ਅਗਸਤ 1922 ਨੂੰ ਸ਼ਿਮਲੇ ਤੋਂ ਖਾਸ ਹਿਦਾਇਤਾਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਤੇ ਅੱਗੋਂ ਤੋਂ ਮਾਰ ਕੁਟਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। 26 ਅਗਸਤ 1922 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਅੰਤ੍ਰਿੰਗ ਮੈਂਬਰ ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਮੀਤ ਸਕੱਤਰ, ਸ. ਸੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਝਬਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਕਾਲੀ ਦਲ, ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਰਵੇਲ ਸਿੰਘ ਫੜ ਲਏ ਗਏ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਲਈ ਇਹ ਪਾਲਸੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਸਿੰਘ ਲੱਕੜਾਂ ਲੈਣ ਜਾਂ ਵੈਸੇ ਆਵੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਡਾਂਗਾਂ ਨਾਲ ਖੂਬ ਮਾਰ ਕੁਟਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਮਣੇ ਭਰੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ “ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਕੌਮ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। ਜੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦਖਲ ਨਾ ਛੱਡਿਆ ਤਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ”।

27 ਅਗਸਤ 1922 ਈ: ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਗਏ ਜਥੇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਡਾਂਗਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਬੁਰੀ ਤਰਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਨਾਲ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀਆਂ ਦੀ ਕੁੱਟ ਮਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲੰਗਰ-ਰਸਦ ਪਾਣੀ ਵੀ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜੋ ਪਰਵਾਰ ਸਣੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੁਰੀ ਤਰਾਂ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਮੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਣਾਂ ’ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਕੁੱਟ ਮਾਰ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਇਕ ਗੋਰਾ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰ ਬੀ. ਟੀ. ਸੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਖਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜਥਾ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਥਾ ਲੱਕੜ ਕੱਟਣ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੁਲਿਸ ਦੋਹਾਂ ਹੀ ਜਥਿਆਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬੇਦਰਦੀ ਨਾਲ ਕੁੱਟਦੀ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤਕ ਡਾਂਗਾਂ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਜਦ ਤਕ ਇਕ-ਇਕ ਸਿੱਖ ਬੇਹੋਸ਼ ਨਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਸਰਕਾਰੀ ਜ਼ੁਲਮ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸਿੰਘ ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ.ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਪਿਉ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਟੀਰਾ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰ ਬੀ. ਟੀ. ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਤੇ ਨਿਹੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ‘ਸਤਿਨਾਮੁ ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਉਹ ਦਿਲ-ਕੰਬਾਊ ਅਤਿਆਚਾਰ ਕੀਤੇ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਲ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਰੋਂਗਟੇ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੰਮਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਡਾਂਗਾਂ ਨਾਲ ਪੁਲਿਸ ਬਹੁਤ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਟਦੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਤੇ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਘੋੜੇ ਦੁੜਾਏ ਜਾਂਦੇ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਈਸਾਈ ਪਾਦਰੀ ਸ੍ਰੀ ਸੀ.ਐਫ ਐਂਡਰਿਊਜ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ “ਈਸਾਈ ਲੋਕ ਇਕ ਈਸਾ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ‘ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਸੈਂਕੜੇ ਈਸਾ ਸੂਲੀ ਚੜ੍ਹਦੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ਹਨ।”

ਓੜਕ 9 ਸਤੰਬਰ 1922 ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਰਾਹ ਵਾਲੀ ਚੌਂਕੀ ਉਠਾ ਲਈ ਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਮਾਰ-ਕੁਟਾਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਜਥਾ ਸਿੱਧਾ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਪੁਲਿਸ ਜਥੇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ। ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਲਾਠੀਆਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟ ਕੇ ਖਿੰਡਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ। ਪਰ ਜਥੇ ਦੇ ਸਿੰਘ ਅਡੋਲ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ‘ਵਾਹਿਗੁਰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਆਖਦੇ ਮਾਰ ਖਾਈ ਜਾਂਦੇ। ਪੁਲਿਸ ਖਿੱਝ ਕੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰਦੀ। ਕਈਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਪਾਟ ਜਾਂਦੇ। ਕਈ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਪਰ ਕੋਈ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਨਾ ਜਾਂਦਾ।

ਇਸ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਮਾਰ ਕੁਟਾਈ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫਰਤ ਦਾ ਤੂਫਾਨ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਟਕਾਰਾਂ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਪਾਦਰੀ ਸੀ, ਐਫ ਐਂਡਰਿਊਜ਼ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਮੌਕਾ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਸਾਊ ਵਤੀਰੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਵਹਿਸ਼ੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪ ਜਾ ਕੇ ਹਾਲਾਤ ਵੇਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਰ ਐਡਵਰਡ ਮੈਕਲਾਗਨ ਗਵਰਨਰ 13 ਸਤੰਬਰ 1922 ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ’ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਮਾਰ-ਕੁੱਟ ਬੰਦ ਕਰਵਾਈ।

22 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੇਜਰ ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਹੇਠ ਇਕ ਸੌ ਪੈਨਸ਼ਨੀ ਫੌਜੀਆਂ ਦਾ ਜਥਾ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਹੋਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਗਿਆ। ਇਸ ਜਥੇ ਦੀ ਦਿੱਖ ਕੁਝ ਨਿਰਾਲੀ ਹੀ ਸੀ ਗਲਾਂ ਵਿਚ ਹਾਰ, ਸਿਰਾਂ ’ਤੇ ਸਿਹਰੇ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਵਰਦੀਆਂ ਤੇ ਫੌਜੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਾਰਚ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਜਥਾ ਅਲੌਕਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 26 ਨੂੰ ਛੇ-ਛੇ ਬਿਨਾ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਕੈਦ ਤੇ ਸੌ-ਸੌ ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਬਾਕੀ 74 ਨੂੰ ਅਦਾਲਤੋਂ ਦੋ-ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਬਾ-ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਤੇ ਸੌ–ਸੌ ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਂਝੇ ਬਿਆਨ ਵਿਚ ਆਖਿਆ ਸੀ “ਅਸਾਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪਰਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਅੱਤ ਦੇ ਬਿਖੜੇ ਹਾਲਾਤ ਕਈ ਕਸ਼ਟ ਸਹਿ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਬਹਾਦਰੀ ਵਿਖਾਉਣ ਦੇ ਬਦਲੇ ਮੈਡਲ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਸਰਕਾਰ ਸਾਡੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਦਖਲ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਡੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਵਰਤਾੳ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਅਜਾਦੀ ਦੀ ਖਾਤਰ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਂਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਭਾਗੇ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ।”

ਇਕ ਹੋਰ ਜਥਾ ਸਾਬਕਾ ਫੌਜੀਆਂ, ਪੈਨਸ਼ਨੀਆਂ ਦਾ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਹੋਇਆ।ਇਸ ਜਥੇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਅਟਕ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਲਿਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਤੇ ਉੱਥੋ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਜਥੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦੇ ਛਕਾਉਣ ਲਈ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਰੇਲ ਦੀ ਪਟੜੀ ‘ਤੇ ਧਰਨਾ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਰੇਲ ਦੀ ਪਟੜੀ ਤੇ ਧਰਨਾ ਮਾਰ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਭੁੱਖੇ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਸ਼ਾਦੇ ਛਕਾਏ ਬਿਨਾਂ ਗੱਡੀ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣ ਦੇਣੀ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਬਥੇਰੇ ਤਰਲੇ ਲਏ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਰੇਲ ਪਟੜੀ ਤੋਂ ਉੱਠ ਜਾਣ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਗਈ। ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਪੂਰੀ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਆਈ। ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਰੇਲ ਦੇ ਪਹੀਆਂ ਵਿਚ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਗੱਡੀ ਰੁਕ ਗਈ। ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜੋ ਅਜੇ ਜੀਊਂਦੇ ਸਨ, ਨੂੰ ਗੱਡੀ ਹੇਠੋਂ ਕੱਢਣ ਦੇ ਯਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ “ਪਹਿਲਾ ਮੇਰੇ ਭੁੱਖੇ ਤਿਹਾਏ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਸ਼ਾਦੇ ਛਕਾ ਲਵੋ ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਕੱਢਣਾ ਐਸਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਚਲੀ ਜਾਵੇ ਤੇ ਸਾਡਾ ਪ੍ਰਣ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ” ਸਭ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪਰਸ਼ਾਦੇ ਛਕਾ ਕੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਖਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਗੱਡੀ ਹੇਠੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਜੋ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ। 30 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਟ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਦੇ ਡਰਾਈਵਰ ਨੂੰ ਗੱਡੀ ਰੋਕਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਹਜਾਰਾਂ ਸਿੰਘ ਜਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਵੀ ਹੋਏ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸ. ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਜਥੇਦਾਰ ਅਕਾਲੀ ਜਥਾ ਲਾਇਲਪੁਰ) ਵੀ ਸੀ ਜੋ 5 ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਮਾਰ ਕੁੱਟ ਨਾਲ ਸਖਤ ਜਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜਿਸਮ ਉੱਤੇ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਖਮਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਦੇ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਖਤੀ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਫਸਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰ ਬੀ. ਟੀ. ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਜਿਆਦਾ ਬਦਨਾਮ ਹੋਇਆ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕੁਝ ਮਲਵਈ ਬਹਾਦਰਾਂ ਸ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਲੋਹਾਖੇੜਾ, ਸ. ਭੋਲਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਛੀਨੀਵਾਲ ਆਦਿ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਨਾਮ ਲਾਗੇ ਪਿੰਡ ਚੱਠੇ ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਕੋਠੀ ਸੀ ਗੋਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਇਸ ਕੌਮੀ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਿਆ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ’ਚ ਸਾਬਕਾ ਫੌਜੀ ਵੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਸੋਚਿਆ। ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਦੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਸਬੰਧੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰ-ਕੁਟਾਈ ਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ 17 ਨਵੰਬਰ 1922 ਨੂੰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਲਾਹੌਰ ਨੇ ਮਹੰਤ ਪਾਸੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਠੇਕੇ ਉੱਤੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਲਈ। ਉਸ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਪੁਲੀਸ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲੰਗਰ ਵਾਸਤੇ ਬਾਲਣ ਵੱਢਣੋਂ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

17 ਨਵੰਬਰ 1922 ਤਕ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5605 ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 35 ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ 17 ਨਵੰਬਰ 1922 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਫਤਿਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਈ 1923 ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਦੇ ਕੈਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਈ।

ਸਹਾਇਕ ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ :

1. ਅਮਰ ਖਾਲਸਾ-ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਸ਼੍ਰੋ.ਗੁ.ਪ੍ਰ.ਕਮੇਟੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
2. ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਭਾਗ ਦੂਜਾ-ਪ੍ਰੋ.ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸ਼੍ਰੋ.ਗੁ.ਪ੍ਰ.ਕਮੇਟੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
3. ਮੋਰਚਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ-ਗੁਰਮਤਿ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ।
4. ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੁ ਸਿਫਤੀ ਦਾ ਘਰੁ-ਜੰਗ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ ਸ਼੍ਰ੍ਰੋ.ਗੁ.ਪ੍ਰ.ਕਮੇਟੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
5. ਸੰਖੇਪ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ-ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ।
6. ਸਿੱਖ ਤਵਾਰੀਖ ਤੀਜਾ ਭਾਗ-ਡਾ.ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲਗੀਰ।
7. ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੀਰ ਪਰੰਪਰਾ- ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ।
8. ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਭਾਗ ਦੂਜਾ-ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ।
9. ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ 500 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ ਸ. ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ।
10. ਪੰਜਾਬ-ਸੰਪਾਦਕ ਡਾ.ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ।