ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿਤਾ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇਸਾਂ ਜੀ ਦੇ ਘਰ 1822 ਈ. ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਆਪਣਾ ਪਿਛੋਕੜ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਸ਼ਹੀਦ) ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਿਆਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਆਪਣੀ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ— “ਇਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਲਿਖਦੀ ਹੋਈ ਮੇਰੀ ਕਲਮ ਤੇ ਛਾਤੀ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਅਧਕ ਤੜਫਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰੇ ਬਾਪ ਦਾ ਦਾਦਾ ਸੀ।” ਜਿਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਸਿੰਘ ਹੋਏ ਹੋਣ ਉਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ’ਤੇ ਫ਼ਖਰ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਜਾਣਕਾਰੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’, ‘ਗੁਰਧਾਮ ਸੰਗ੍ਰਹ` ਤੇ ‘ਰਿਪੁਦਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸੱਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਦੇ ਲੜਕੇ ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲਿਖਵਾਇਆ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਹ ਹਾਲਾਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਉਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਭਾਈ ਭੋਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਵਾਰਾਂ, ਕਬਿੱਤ ਸਵੱਯੇ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਹਨੂਮਾਨ ਨਾਟਕ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਅਰਥਾਂ ਸਹਿਤ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਮਨਮੋਹਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਗਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨਿਰਮਲ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਬਣੇ ਤੇ ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਿੱਦਿਆ ਗੁਰੂ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

ਸਿੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ :

ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਾਵੇਂ ਆਪ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਸੰਪਰਦਾ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਬਿਰਖ (ਦਰੱਖਤ) ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਅਸਲੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲੈਣ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਸਿੱਖ ਸੰਪਰਦਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਬਣਿਆ ਰਹੇ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਇੱਕੋ ਪੰਥ ਦੀ ਉਪਜ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਪਿਤਾ ਦੀ ਔਲਾਦ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਨਿਰਮਲੇ ਨਿਹੰਗ ਕੂਕੇ ਤੀਨ ਗੁਨ ਮੈਂ ਅਚੂਕੇ,
ਗਾਏ ਭੇਦ ਤਿਨ ਹੂੰ ਕੇ ਸਿੰਘ ਨਾਮਵਾਰ ਹੈਂ।
ਔਰ ਜੇ ਬਿਹੰਗਮ ਬਹੀਰੀਏ ਕਹਾਤ,
ਕਾਰਬਾਰ ਸੈਂ ਅਜਾਤ ਮਾਂਗ ਖਾਤ ਜਗ ਸਾਰੇ ਹੈਂ।
ਬਿਯਾ ਵਿਰਾਗ ਤੈ ਬਿਬੇਕ ਸਤਿਸੰਗ ਹੀਨ,
ਬਾਨੀ ਗੁਰੁ ਪਠਤ ਪੈ ਸਾਰ ਨਾ ਵਿਚਾਰੇ ਹੈਂ।
ਧਨ ਧਾਮ ਤੀਆ-ਹੀਨ ਭੰਗ ਪੀਨ ਹੀ ਕੇ ਮੀਨ,
ਚੀਨਿ ਸਿੰਘ ਕੀਨ ਸੋ ਬਹੀਰੀਏ ਉਚਾਰੇ ਹੈਂ ॥

ਨਿਰਮਲ ਸੰਪਰਦਾ

ਨਿਰਮਲ ਸੰਪਰਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਸੰਪਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਅਰੰਭ ਪੰਜ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ (ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ(ਬੀਰ ਸਿੰਘ) ਤੇ ਭਾਈ ਸੈਣਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸੰਨ 1686 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬਨਾਰਸ (ਕਾਸ਼ੀ) ਵਿਖੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਲੱਗਭਗ 13 ਸਾਲ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵਿਦਵਤਾ ਜਗਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਨਾਰਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਬਾਅਦ ਬਕਾਇਦਾ ਨਿਰਮਲੇ ਨਾਮ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਨਿਰਮਲ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸ਼ੁੱਧ ਜਾਂ ਮਿਲਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।

ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਿਰਮਲ ਸੰਪਰਦਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਨਿਰਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਲਾਗਿਓਂ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨਿਰਮਲ ਸੰਪਰਦਾ ਦੀ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਵਿੱਦਿਆ ਗੁਰੂ ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਨਿਰਮਲੇ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰੰਪਰਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਨਿਰਮਲੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਡੇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਕਾਰਜ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਨ ਜੋ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:-

1. ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿਖਾਉਣਾ

2. ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਥਿਆ

3. ਦਵਾ ਦਾਰੂ ਨਾਲ ਆਏ ਗਏ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਆਦਿ।

ਨਿਰਮਲੇ ਸਾਧੂ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਸੰਤ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੀ ਸਨ। ਨਿਰਮਲੇ ਸਾਧੂ ਵਿੱਦਿਆ ਪੜ੍ਹਨ-ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਅਤੇ ਸਤਸੰਗ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘਾਂਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਨਿਰਮਲੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਹੀ ਗਿਆਤਾ ਸਨ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਵੀ ਚੌਖਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਸਿੱਖ ਨਿਰਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਨੋਰਥ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਆਮ ਕਰਕੇ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਲੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਕਈ ਥਾਂ ਅਖਾੜੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਹ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪਸਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਫੂਲਕੀਆ ਰਾਜ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਨਿਰਮਲੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਇਕ ਅਖਾੜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1750 ਵਿਚ ਸੰਤ ਕੋਇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ) ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਬੁੰਗਾ ਨਿਰਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨਿਰਮਲੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਦਿਆ ਸਕੂਲ ਸਨ। ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਸਿਆਹੀ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਔਸ਼ਧੀ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਜੀ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੱਝਣ ’ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਿਰਮਲਿਆਂ ਦੀ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਨਿਰਮਲੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ:

॥ਦੋਹਰਾ॥ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਕੇ ਵਕਤ ਮੈਂ, ਹੁਤੇ ਨਿਰਮਲੇ ਜੋਇ।
ਰਹਿਤੇ ਬਨੇ ਬਿਰਕਤ ਬਹੁ, ਮਿਲੇ ਪੰਥ ਮੈਂ ਸੋਇ ॥102॥ ॥ਚੌਪਈ॥
ਸਤੋ ਗੁਨੀ ਕਿਯਾ ਥੇ ਰਖਤੇ। ਹਰਿ ਗੁਰੁ ਭਗਤੀ ਕਾ ਰਸ ਚਖਤੇ।
ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਸਤਿ ਥੇ ਪਢਤੇ ਸੁਨਤੇ। ਚਰਚਾ ਗ੍ਯਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾਤਮ ਧੁਨਤੇ ॥103॥
ਭਜਨ ਮਾਂਹਿ ਥੇ ਨਿਸ ਦਿਨ ਰਹਿਤੇ। ਸਤਿਗੁਰੁ ਤਿਨੈ ਨਿਰਮਲੇ ਕਹਿਤੇ।
ਵੀਚ ਸਭਾ ਸੋ ਜਬੈ ਆਵਤੇ। ਅਏ ਨਿਰਮਲੇ ਸਭਿ ਬਤਾਵਤੇ ॥104॥
ਬ੍ਰਹਮ ਗ੍ਯਾਨ ਬਿਨ ਚਰਚਾ ਔਰੈਂ। ਗੁਰੂ ਭੀ ਤਬਿ ਨ ਚਲਾਤੇ ਗੌਰੈਂ।
ਔਰ ਕਾਮ ਨਹਿਂ ਤਿਨੈ ਬਤਾਤੇ। ਬਿਯਾ ਪਢਨ ਪਛਾਨ ਰਖਾਤੇ ॥105॥
ਯੱਦਪਿ ਸ਼ਸਤ 'ਭੀ ਥੇ ਧਰਤੇ। ਗੁਰੂ ਆਯਾ ਤੈ ਅਰਿਗਨ ਹਰਤੇ।
ਤੌ ਭੀ ਰਖਤੇ ਮੁ ਬਿਰਕਤੀ। ਰਹਿਤੇ ਨਿਮ੍ਹੀ ਭਾਵ ਸ-ਭਗਤੀ ॥106॥
ਜਰ ਜੋਰੂ ਜਾਮੀਨ ਨ ਰਖਤੇ। ਪਰਵ੍ਰਿਤੀ ਰਸ ਬਿਸ਼ੇ ਨ ਚਖਤੇ।
ਰਖਤੇ ਲਘੂ ਲਘੁ ਦੋਇ ਕਛਿਹਰੇ। ਸ਼ੁਕਲ ਬਸਨ ਯਾ ਲੋਈ ਪਹਿਰੇਂ ॥107॥....
ਭੋਜਨ ਜਹਾਂ ਮਿਲਤ ਤਹਿਂ ਪਾਤੇ। ਕਰਤੇ ਸ੍ਵਾਲ ਨ ਮੰਗਨੇ ਜਾਤੇ।
ਰਾਜ ਸਿੰਘਨ ਕਾ ਹੋਯੋ ਜਬੈ। ਰਹੇ ਜਗੀਰਾਂ ਦੈ ਸਿੰਘ ਸਭੈ ॥110॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਲ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਇਕ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪੁਰਾਤਨ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਡੇ ਤਕ ਨਿਰਮਲੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਹੀ ਆਏ ਹਨ।

ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ:

ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਿਰਮਲੇ ਸਾਧੂਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਨੀਲੇ ਬਸਤਰ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਸਮੇਂ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ( ਭਾਵ ਤਿਆਰ ਬਰ ਤਿਆਰ) ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪੱਕੀਆਂ ਛਾਉਣੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਦੀਦਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਲੰਘਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਘੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ਸਮੇਂ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਠਹਿਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਫਿਰ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਦੇ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਮੌਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਜਿਊਂਦਾ ਜਾਗਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਦਲੇਰ ਤੇ ਨਿਡਰ ਹਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਘਬਰਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਮਖੌਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਲੋਹਾ ਧਾਤ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿਚ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਦੇ ਹਨ। ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਪੁਰਾਤਨ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹਨ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਮੈਦਾਨ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਪੁਰਾਤਨ ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਈ ਵਾਰ ਹਾਨੀ ਵੀ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਉਣੀਆਂ ਵਿਚ ਖਾਣ-ਪਾਣ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਉਣੀਆਂ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਸਮੇਂ ਤਿਆਰ-ਬਰਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਹੀ ਵਧਦੇ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਆਪਣਾ ਲੰਗਰ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਆਪ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੰਬਾਕੂ ਪੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਤਕੜੀ ਘਿਰਣਾ ਹੈ। ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਸਿਰਾਂ ’ਤੇ ਜੂੜੇ ਤੇ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਬੋਲੇ ਬੜੇ ਦਿਲਚਸਪ ਹਨ, ਇਹ ਇਕ ਨੂੰ ਸਵਾ ਲੱਖ ਫੌਜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਲੰਝੇ ਨੂੰ ਸੁਚਾਲਾ, (ਸੁਜਾਖਾ) ਸਿੰਘ, ਕਾਣੇ ਨੂੰ ਲੱਖ ਨੇਤਰਾ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਨੂੰ ਸੂਰਮਾ ਸਿੰਘ, ਭੁੱਜੇ ਛੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਦਾਮ, ਮਿਰਚ ਨੂੰ ਲੜਾਕੀ, ਘੋਟਣੇ ਨੂੰ ਸਲੋਤਰ, ਕੁੱਟਣ (ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੁਟਾਪਾ ਕਰਨਾ) ਨੂੰ ਚਾਹਟਾ ਛਕਾਉਣਾ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿਚ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਬਾਣੀ ਬੜੀ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਜੰਗੀ ਸਪਿਰਟ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਬਾਰੇ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਖੈਹੈਂ ਲੋਹ-ਪਾਤ ਮੈਂ ਜ਼ੇਵਰ ਰਖੈ ਹੈਂ ਲੋਹ, ਰਹਿਤ ਸਰੋਹ ਸਦਾ ਮੋਹ ਸੈਨ ਗਾਲੀ ਹੈ।
ਊਚ ਦਸਤਾਰੇ ਮੰਡੇ ਚੱਕਰ ਕਰਦ ਖੰਡੇ, ਰਾਖੈ ਗਹਿ ਦੰਡੇ ਔ ਪੁਸ਼ਾਕ ਰੰਗ ਕਾਲੀ ਹੈ।
ਚਾਹਿਤ ਨ ਬਿਸ਼ੇ ਸ੍ਵਾਦ ਰਹਿਤ ਅਜ਼ਾਦ ਸਦਾ, ਕਰਤ ਬਠਿੰਡੇ ਬਾਦ ਅਧਿਕ ਉਤਾਲੀ ਹੈ।
ਮਰਯਾਦ ਬੇਦ ਨਾਂਹਿ ਜਾਤਿ ਬਰਣ ਭੇਦ ਨਾਂਹਿ, ਮਿਲੇ ਜੋਊ ਬਾਂਟ ਖਾਹਿਂ, ਯਾਂਹੀ ਤੈ ਅਕਾਲੀ ਹੈਂ ॥199॥
ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਖਾਣ ਪੀਣ ਅਤੇ ਆਮ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਇਉਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:
ਬਿਵਹਾਰ ਕਾਰ ਕੰਮ ਕਰਿ ਹੈਂ ਨ ਚੈਹੈਂ ਦੰਮ, ਰਹਿਤ ਖੁਸਾਲ ਗੰਮ ਧਾਰਤ ਨ ਅੰਗ ਹੈਂ।
ਸਤ-ਸੰਗ ਨਾ ਕਰੈਹੈਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਨਾ ਸੁਨੈਹੈਂ ਏਕ ਬਾਣੀ ਗੁਰੁ ਕੀ ਪਢੈ ਹੈਂ ਸਹਿਤ ਉਮੰਗ ਹੈਂ।
ਘੂਰ ਘੱਪ ਖੈਹੇਂ ਗੁਰੁਦ੍ਵਾਰਯੋਂ ਮੈਂ ਫਿਰੈ ਹੈਂ, ਲੈਹੈਂਦੀਨ ਹੂੰ ਨ ਮੰਗ, ਕੈਹੈਂ ਲੋਗ ਯੌ ਨਿਹੰਗ ਹੈਂ ॥200॥
ਔਰਨ ਕੋ ਭੇਖੀ ਭਾਨੈਂ ਆਪ ਕੋ ਅਲੇਖੀ ਮਾਨੈ, ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਕੇ ਸਿਪਾਹੀ ਰਖਵਾਰੇ ਭਾਰੇ ਚੰਗ ਹੈਂ।
ਮਾਨਤ ਅਕਾਲ ਨਿਜ ਗੁਰੂ ਬਿਨ ਔਰ ਕੋ ਨ, ਐਪਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਮਾ ਲੇਤ ਉਲਟੀ ਕੁਢੰਗ ਹੈ।
ਮੱਛ ਰੱਸ ਰੱਦੂ ਸਮੁੱਦ ਕੇ ਵੇ ਹੈਂ ਅੱਛ, ਸਹੈਂ ਨ ਤਰਕ ਨਿੰਦ ਲੈਹੈਂ ਅਰਿ ਅੰਗ ਹੈਂ।
ਬਾਂਛਤ ਸਦੀਵ ਜੰਗ ਆਯੁਧ ਤੁਰੰਗ ਭੰਗ, ਤੇਊ ਤੋ ਅਭੰਗ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਕੇ ਨਿਹੰਗ ਹੈਂ ॥201॥

ਨਾਮਧਾਰੀ (ਕੂਕਾ ਲਹਿਰ):

ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੁਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਨਾਮਧਾਰੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮਸਤੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਸਤੀ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਕੂਕਾਂ ਮਾਰਨ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਕੂਕੇ’ ਪੈ ਗਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਕੂਕਿਆਂ ਦੇ ਅਰੰਭ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਦੂ, ਤੁਰਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਮਾਨਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਨਾਮਧਾਰੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਗਤੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਆਉਂਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਅਖੀਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਕੂਕਿਆਂ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਪਾਇ ਏਹੁ ਹੁਕਮ ਪ੍ਰਮੇਸ ਕਾ ਬਿਸੇਸ ਫਿਰ, ਰਾਮ ਮਿਰਗੇਸ ਉਪਦੇਸ ਦੈਨ ਲਾਗਿਓ।
ਚੁੱਕੇ ਛੁਡਵਾਏ ਰਖਵਾਏ ਕੇਸ ਮੋਯੋਂ ਕੇ ਸੁਧਾ ਛਕਿ ਥਾਏ ਸਿੱਖ ਭਾਗ ਜਿਨੈ ਜਾਗਿਓ।
ਫੈਯੋ ਜਸ ਭਾਰੀ ਸਿੱਖ ਥੀਏ ਤਾਂਹਿ ਕੇ ਅਪਾਰੀ, ਸਿੰਘ ਪੰਥ ਬਿਰਧਾਇਓ ਨਾਮ ਰਸੁ ਪਾਗਿਓ।
ਫੀਮ ਭੰਗ ਪੋਸਤ ਸ਼ਰਾਬ ਮਾਸ ਚੋਰੀ ਯਾਰੀ, ਠੱਗੀ ਤਜਿ ਥੀਏ ਸੰਤ ਸਤਿਯੁਗ ਆ ਗਿਓ ॥216॥
ਦੇਸਨ ਮੈਂ ਧੂੰਮ ਮਾਚੀ ਸਾਚੀ ਇਮ ਤਾਂਹਿ ਤਬਿ, ਆਵੈਂ ਲੋਗ ਸਿੱਖ ਥਾਵੇਂ ਅਜ਼ਮਾਵੈਂ ਤੈਸ ਹੀ।
ਮਾਲਵੇ ਦੁਆਬੇ ਮਾਝੇ ਪੋਠੋਹਾਰ ਤੈ ਅਪਾਰ, ਥੀਏ ਸਿੱਖ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਤੀਨ ਲਾਖ ਐਸ ਹੀ।...
ਰਾਖ ਹੈਂ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਾਕ ਸ਼ੁਕਲ ਊਰਣ ਮਾਲ, ਕੱਛ ਕੜਾ ਕਦ ਮਰਦ ਨਾਰਿ ਸਭਿ ਜੇਤਗੀ।
ਬਿਨਾ ਨਾਮਧਾਰੀ, ਅੰਨ ਜਲ ਰੋਟੀ ਬੇਟੀ ਵਾਰੀ ਸਾਂਝ, ਰਾਖ ਹੈਂ ਨ ਕਾਹੂੰ ਸੰਗ ਜਗ ਮੈਂ ਸਗੀ।

ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕੂਕਿਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ 28 ਕਬਿੱਤ ਲਿਖੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸਹੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਕੋਈ ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਚੁੱਭਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਬਣਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਿਆ, ਇਕ ਸੰਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਹ ਸੁਭਾਵਿਕ ਗੱਲ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਨਾਮਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਕ ਹਮਦਰਦ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵਜੋਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਨਾਮਧਾਰੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਨਾਮਧਾਰੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਗੂ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਲੋਕ-ਭਗਤੀ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਵੀ ਉਤਪੰਨ (ਪੈਦਾ) ਕੀਤਾ।

ਉਦਾਸੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ:

ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰ-ਪੂਰਵਕ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਇਸ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਮੁੱਢ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਤੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਅਗਾਂਹ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਸੰਪਰਦਾ ਜੁਦਾਜੁਦਾ ਧੂਣਿਆਂ ਅਤੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਸਤਰਿਤ ਹੋਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਹਿਯੋਗ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਤਪ ਸਾਧਿਆ ਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚੇਲਾ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸੇਲੀ ਟੋਪੀ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਚੇਲਿਆਂ ਬਾਲੂ ਜੀ, ਅਲਮਸਤ ਜੀ, ਫੂਲ ਜੀ ਅਤੇ ਗੋਇੰਦਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਚੌਹਾਂ ਚੇਲਿਆਂ ਨੇ ਧੂਣੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਇਹ ਜਗਤ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੇਸ ਦਾੜੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਗਲ ਮੈਂ ਰੰਗ ਮਜੀਠੀ ਚੋਲਾ। ਸਿਰ ਪਰ ਦਲਕੀ ਤਾਜ ਅਮੋਲਾ।
ਗਲ ਮੈਂ ਸੇਲੀ ਔ ਉਨ ਮਾਲਾ। ਝੋਲੀ ਤੂੰਬਾ ਆਸਣ ਕਾਲਾ।
ਦਾਢੀ ਕੇਸ ਸਾਫ ਸਭਿ ਰਖਤੇ। ਭਜਨਾਨੰਦ ਵਿਖੇ ਰਸ ਚਖਤੇ ॥37॥
ਚੇਲਾ ਜਿਸ ਕੋ ਜਬੈ ਬਨਾਤੇ। ਜਰ ਜੋਰੂ ਪਰ ਤ੍ਯਾਗ ਜਨਾਤੇ।
ਚਰਨ ਧੋਇ ਜਲ ਮੈਂ ਮੈਂ ਮੀਠਾ, ਪਉੜੀ ਪਾਂਚ ਪੜ੍ਹਤ ਜਪੁ ਈਠਾ ॥38॥....
ਸਤਿਨਾਮੁ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਢਾਤੇ। ਬਿਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਨ ਔਰ ਪੁਜਾਤੇ।
ਬਿਨ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਔਰ ਭਜਤੇ। ਦੇਵੀ ਦੇਵ ਸਿਲਾ ਨਹੀਂ ਜਜਤੇ ॥40॥
ਮਾਸ ਸ਼ਰਾਬ ਤਮਾਕੂ ਭੰਗੈਂ। ਐਸੀ ਵਸਤੁ ਨ ਛੁਹਿਤੇ ਅੰਗਾਂ ॥41॥

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਰਿਆਦਾ ਬਦਲ ਲਈ ਅਤੇ ਨਿਰੇ ਭੇਖ ਬਣਾ ਕੇ ਜਟਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਚ ਸੁਆਹ ਪਾ ਲਈ ਤੇ ਨਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣ ਬੈਠੇ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਮਤ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ:

ਜਟਾਂ ਖਾਕ ਤਨ ਭਏ ਅਲਾਗੇ। ਸਿਰ ਮੂੰਹ ਮੁੰਡਤ ਰਹਿਨੇ ਲਾਗੇ।
ਪਰਮ ਹੰਸ ਨਿਜ ਕੋ ਸਦਵੈ ਹੈਂ। ਚਮਕਤ ਰੰਗੇ ਬਸਨ ਰਖੈਹੈਂ ॥90॥
ਖਾਤ ਤਮਾਕੂ ਹੁੱਕੇ ਪੀਵੈਂ। ਬਿਨ ਨਸਵਾਰ ਲੀਨੇ ਨਹੀਂ ਜੀਵੈਂ।
ਗਾਂਜਾ ਚਰਸ ਸਰਸ ਹੀ ਬਰਤੈ। ਗਿਰੇ ਅਗਯਾਨ ਵਿਯੋਂ ਕੇ ਗਰਨੈਂ ॥91॥
ਐਸੇ ਅਧਿਕ ਦੇਖੀਯਤ ਅਬਿ ਹੈਂ। ਬਿਨ ਇਨ ਵਿਯੋਂ ਤੇ ਜੋ ਸਭਿ ਹੈਂ।
ਤਿਨ ਆਗੇ ਬਿਨਤੀ ਮਮ ਉਰ ਕੀ। ਹੁੱਕਾ ਰੀਤਿ ਨਹੀਂ ਗੁਰੁ ਘਰ ਕੀ ॥92॥

ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਦਾਸੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਦੱਸਣ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਖਾੜਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਦਾਸੀ ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਅਖਾੜੇ ਬਣਾਏ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਉਦਾਸੀਆਂ ਸਮੇਂ ਗਏ ਅਤੇ ਖਾਸਕਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਨੇ 6ਵੇਂ ਅਤੇ 9ਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਅਖਾੜੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਅਖਾੜਿਆਂ ਵਿਚ ਸਾਧੂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਮੇਤ ਸਨਾਤਨ ਮਤਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਪੜ੍ਹਦੇ-ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਵਿਦਿਆਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦਵਾਖ਼ਾਨੇ ਵੀ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੰਗਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨਿਰਮਲਾ ਸੰਪਰਦਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਦੂਜੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਮਤ ਦਾ ਅਨੁਯਾਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੇ ਉੱਤਮ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਦੂਜੇ ਮਤਾਂ ਨੂੰ ਘਟੀਆ ਅਤੇ ਨੁਕਸਦਾਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਕੂਕੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਿਹੰਗ ਨਹੀਂ, ਉਦਾਸੀ ਨਹੀਂ, ਨਿਰਮਲ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਕਲਮ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਬੜੀ ਉਦਾਰਤਾ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ।