ਲੇਖ - Bhai Kahn Singh Nabha

ਮੁਥਾਜ
medium
1 August, 2015
4
ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ
-
ਪ੍ਰੋ. ਨਵਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ
ਕਿੱਤੇ ਵਜੋਂ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾਭਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿਖੇ ਜੱਜ, ਜੁਡੀਸ਼ੀਅਲ ਕੌਂਸਲ ਨਾਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਪੁਲਿਟੀਕਲ ਏਜੰਸੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਵਕੀਲ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ।

ਸਿੱਖ ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰਸਮੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦਾ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਸੰਮਤ 1987 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ‘ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅੱਜ ਤਕ ਸਿੱਖ ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿਚ ਇਕ ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਅਗਸਤ, 1861 ਈ: ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਹਰਿ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁਖੋਂ ਪਿੰਡ ਸਬਜ਼ ਬਨੇਰਾ, ਤਹਿਸੀਲ ਨਾਭਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਬਸੰਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪ ਦੇ ਘਰ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਹਰੀ ਨਾਂ ਦੇ ਲੜਕੇ ਨੇ 1892 ਈ: ਵਿਚ ਜਨਮ ਲਿਆ।

ਕਿੱਤੇ ਵਜੋਂ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾਭਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿਖੇ ਜੱਜ, ਜੁਡੀਸ਼ੀਅਲ ਕੌਂਸਲ ਨਾਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਪੁਲਿਟੀਕਲ ਏਜੰਸੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਵਕੀਲ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। 23 ਨਵੰਬਰ, 1938 ਈ: ਨੂੰ ਆਪ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪ ਬ੍ਰਿਜੇਸ਼ ਭਵਨ, ਨਾਭਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਬੇਸ਼ੱਕ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਦੇ ਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਆਪ ਨੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:

ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ:-
ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ (1983 ਈ:, ਸੰਪਾਦਕ ਡਾ. ਰਛਪਾਲ ਕੌਰ)

ਧਰਮ ਤੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ:-
ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ (1898 ਈ:)

ਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਛੰਦ/ਅਲੰਕਾਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ:-
ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਭਾਕਾਰ (1898 ਈ:, ਚੌਥੀ ਛਾਪ 1979 ਈ:), ਗੁਰਮਤਿ ਸੁਧਾਕਰ (1898 ਈ:), ਗੁਰਛੰਦ ਦਿਵਾਕਰ (1924 ਈ:), ਗੁਰ ਸ਼ਬਦਾਲੰਕਾਰ (1925 ਈ:), ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਾਰ ਮਹਾਨਕੋਸ਼ (1930 ਈ:), ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਰਤੰਡ, ਦੋ ਭਾਗ (1962 ਈ:)

ਸੰਪਾਦਨ:-
ਅਨੇਕਾਰਥ ਕੋਸ਼, ਕ੍ਰਿਤ ਨੰਦ ਦਾਸ (1925 ਈ:) ਰੂਪਦੀਪ ਪਿੰਗਲ, ਕ੍ਰਿਤ ਜੈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (1925 ਈ:), ਨਾਮ ਮਾਲਾ ਕੋਸ਼, ਕ੍ਰਿਤ ਨੰਦ ਦਾਸ (1928 ਈ:), ਗੁਰੂ ਮਹਿਮਾ ਰਤਨਾਵਲੀ (1984 ਈ:), ਸੰਪਾਦਕ ਪ੍ਰੋ: ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਾਲ ਸ਼ਰਮਾ)

ਟੀਕਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼:-
ਸਦ ਕਾ ਪਰਮਾਰਥ (1901 ਈ:), ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਸਟੀਕ (1935 ਈ:)

ਫੁਟਕਲ:-
ਸ਼ਰਾਬ ਨਿਸ਼ੇਧ (1907 ਈ:)

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਫੁਟਕਲ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਰਾਜ ਧਰਮ, ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਪਰਵ (ਮਹਾਭਾਰਤ), ਸਮੱਸਿਆ ਪੂਰਤੀ, ਹਨੂੰਮਾਨ ਨਾਟਕ, ਭਾਵਾਰਥ ਦੀਪਿਕਾ ਟੀਕਾ, ਟੀਕਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪੁਰਾਣ, ਛੀਪਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਗੁਰਦੀਪ ਪਿੰਗਲ, ਚੰਡੀ ਚਰਿਤ੍ਰੋਕਤਿ ਬਿਲਾਸ ਆਦਿ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਸ਼, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ (2008 ਈ: ਦੇ ਸਫਾ 195 ਉੱਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਾਲੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਹੁਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਨਾਭਾ ਦੇ ਬਾਨੀ (1906 ਈ:), ਰਾਇਲ ਏਸ਼ੀਆਟਿਕ ਸੋਸਾਇਟੀ, ਲੰਡਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (1908 ਈ:), ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ (1931 ਈ:) ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਲਾਹਕਾਰ (1933 ਈ:) ਹਨ।

ਆਪ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕੰਨਿਆ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਾ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵੱਲੋਂ 1931 ਈ: ਵਿਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 1932 ਈ: ਵਿਚ ‘ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ’ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਆਪ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਉਲੇਖਯੋਗ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ਦੀ ਲਿਖੀ ‘ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ’ (ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1960 ਈ:) ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ: ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਰਚਿਤ ‘ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ : ਪਿਛੋਕੜ, ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੁਲੰਕਣ’ (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1989 ਈ:) ਕਾਫੀ ਮੁੱਲਵਾਨ ਹਨ।

ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਦੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰੈੱਸ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ 1930 ਈ: ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ‘ਦਰਬਾਰ ਪਟਿਆਲਾ’, ‘ਮਹਾਨਕੋਸ਼’, ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ’ ਜਿੰਨੀ ਮਹਾਨਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ਸੰਮਤ 1955 ਈ: ਵਿਚ ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ‘ਗੁਰੁਗਿਰਾਥੰ ਕੋਸ਼’ ਅਤੇ ਸੰਮਤ 1957 ਈ: ਵਿਚ ਭਾਈ ਹਜਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼’ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸੰਕਲਪ ਫੁਰਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨਹੀਂ ਆਏ ਉਹ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਕੇ ਅਰ ਅੱਖਰ ਤਥਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਉਤਮ ਕੋਸ਼ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਾਭ ਹੋ ਸਕੇ। . . . ਸੰਮਤ 1963 ਈ: ਵਿਚ ਮੈਂ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਾਠ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਅਰ ਉਸਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਪਿਛੋਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਸਰਵਲੋਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਗੁਰੁਸੋਭਾ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ, ਗੁਰੁ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਗੁਰੁ ਵਿਲਾਸ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਯ, ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ, ਗੁਰੁਪਦ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਰਹਿਤਨਾਮੇ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਟੀਕੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਇਤਿਹਾਸ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਨੋਟ ਕੀਤੇ, ਅਰ ਸ਼ਬਦ ਗਯਾਨ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਪੁਰ ਸ਼ਿਰੋਮਣਿ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਮਤਿ ਮੇਲ ਕੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਅਰਥ ਅਤੇ ਭਾਵ ਲੱਭਣ ਵਿਚ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ . . .।” ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਵਾਚਿਆ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਨੇ 30 ਅਗਸਤ, 1986 ਈ: ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਆਪਣੇ ਇਕ ਲੇਖ ਵਿਚ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ‘ਮਹਾਨਕੋਸ਼’ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਉਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਅਤੇ 28 ਅਕਤੂਬਰ 2011 ਈ: ਦੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਡਾ. ਧਨਵੰਤ ਕੌਰ ਨੇ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰ ਕੇ ਮੇਰੀ ਚੌਥਾਈ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵਧਾਈ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ।

ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਪਟਿਆਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਉਂਤ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ‘ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਇਰੀ’ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਖ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਸਥਾ ‘ਨਾਭਾ ਰਚਨਾ ਵਿਚਾਰ ਮੰਚ’ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ‘ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਰਚਨਾ ਵਿਚਾਰ ਮੰਚ’ ਰੱਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਉਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸੰਬੰਧੀ ਬੜੇ ਪੁਖਤਾ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ ‘ਮਹਾਨਕੋਸ਼’ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਅਜੇ ਅਸਾਡੀ ਕੌਮ ਦੇ ਸੱਜਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਅਰ ਕਿਤਨਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਭੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਕਿਵੇਂ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੀ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿਤੈਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਹੋਰਨਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ‘ਮਹਾਨਕੋਸ਼’ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੋਸ਼ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਅਰਥ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।

Articles Author Views

ਫਰੀਦਾ ਬੁਰੇ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਿ - ਪ੍ਰੋ. ਨਵਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ
19 September, 2026
Level: deep Views: 4
ਪੜੋ - read...
ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਨੌਵੀਂ - ਪ੍ਰੋ. ਨਵਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ
1 March, 2025
Level: medium Views: 4
ਪੜੋ - read...
ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਕਵੀ : ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ - ਪ੍ਰੋ. ਨਵਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ
1 June, 2019
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਸਿਜਦਾ - ਪ੍ਰੋ. ਨਵਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ
1 November, 2018
Level: starting Views: 0
ਪੜੋ - read...
ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ - ਪ੍ਰੋ. ਨਵਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ
1 August, 2015
Level: medium Views: 4
ਪੜੋ - read...
ਅਜ਼ਾਦੀ - ਪ੍ਰੋ. ਨਵਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ
1 August, 2014
Level: starting Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਸਿੱਖ ਨਵ-ਚੇਤਨਤਾ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ : ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ - ਪ੍ਰੋ. ਨਵਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ
1 June, 2014
Level: medium Views: 3
ਪੜੋ - read...
ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ - ਪ੍ਰੋ. ਨਵਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ
1 April, 2013
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਲਾਸਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ - ਪ੍ਰੋ. ਨਵਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ
1 December, 2010
Level: starting Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਬਾਨੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਹਾਦਰ - ਪ੍ਰੋ. ਨਵਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ
1 June, 2010
Level: starting Views: 2
ਪੜੋ - read...
ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ - ਪ੍ਰੋ. ਨਵਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ
1 June, 2010
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਸਿਰਲੱਥ ਯੋਧੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ - ਪ੍ਰੋ. ਨਵਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ
1 January, 2010
Level: medium Views: 2
ਪੜੋ - read...
ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ - ਪ੍ਰੋ. ਨਵਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ
1 October, 2009
Level: medium Views: 2
ਪੜੋ - read...
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ - ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰਿਪੇਖ - ਪ੍ਰੋ. ਨਵਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ
1 April, 2008
Level: deep Views: 3
ਪੜੋ - read...
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਈਚਾਰਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰੋਕਾਰ - ਪ੍ਰੋ. ਨਵਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ
1 March, 2008
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਪਾਵਨ ਪਰਮ ਸੂਰ - ਪ੍ਰੋ. ਨਵਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ
1 January, 2008
Level: deep Views: 4
ਪੜੋ - read...