ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਵੀ ਗੁਰੂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਤਾਂ ਸੇਵਾ ਗੁਰੂ- ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ:

ਜਾ ਕੈ ਮਸਤਕਿ ਭਾਗ ਸਿ ਸੇਵਾ ਲਾਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 457)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਫੁਰਮਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਹੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਨਦਰਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਦਰਗਾਹ' ਵਿਚ ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

ਵਿਚਿ ਦੁਨੀਆ ਸੇਵ ਕਮਾਈਐ॥ ਤਾ ਦਰਗਹ ਬੈਸਣੁ ਪਾਈਐ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 26)

ਜੋ ਸੇਵਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਡਰ ਅਧੀਨ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ। ਅਸਲ ਸੇਵਾ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੇਵਕ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ-ਕਰਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਵੇ।

ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਦੇ ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਮੂਰਤ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੋ ਲਹਿਣੇ (ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ) ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ) ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਐਸੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਮਿਲਣੀ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਕੋਈ ਵੀ ਝਿਜਕ ਮਨ ਵਿਚ ਨਾ ਲਿਆ ਕੇ ਪੂਰਨ ਸਮਰਪਣ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ:

ਸਗਲ ਸਿਆਣਪ ਛਾਡਿ॥ ਕਰਿ ਸੇਵਾ ਸੇਵਕ ਸਾਜਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 895)

ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਗੁਰੂ-ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪਦਵੀ ਵੀ ਊਣੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਗੁਰੂ-ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹਨ, ਪਰ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਹ ਗਗਨ ਦੇ ਤਾਰਾ-ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਚਮਕਦੇ ਗੁਰੂ-ਸੇਵਕਾਂ ਤੋਂ ਊਣੇ ਹੀ ਹਨ।

ਇਕ ਸਾਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੀਤੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ, ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਪਦਵੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ-ਭਾਵ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ਕ ਜੋਤ ਜਗਦੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ-ਭਾਵ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਰਹੇ। ਭਾਈ ਅਮਰੂ ਨੂੰ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ 12 ਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਕੀਤੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਨੇ ਹੀ ਭਾਈ ਅਮਰੂ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਲੋਕ-ਲਾਜ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਕੀਤੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਵਾਈ ਹੋਣ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਸਗੋਂ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਬਣ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਨੀ ਬਣੇ।

ਇਸੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ-ਭਾਵਨਾ ਨੇ ਹੀ ਜਿੱਥੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੋਟੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣਾਇਆ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲਨਾਲ ‘ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਚਾਦਰ’ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਵੀ ਦਿਵਾਇਆ।

ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਰਬੰਸ ਤਕ ਵਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਉੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਰਮ-ਸੇਵਕ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਵੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਸਿਖਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਇਸੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ-ਭਾਵਨਾ ਕਾਰਨ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ-ਟਰੱਸਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵੰਤ ਹਨ।

ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਹੀ ਅੱਜ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਲੋਕ-ਚੇਤਿਆਂ ਵਿਚ ਜੀਵਿਤ ਹੈ, ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕ ਅੱਜ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਿੱਜ ਪ੍ਰਸਤ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਬਲਕਿ ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਦੇ ਦਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ :

ਵਿਚਿ ਹਉਮੈ ਸੇਵਾ ਥਾਇ ਨ ਪਾਏ॥ ਜਨਮਿ ਮਰੈ ਫਿਰਿ ਆਵੈ ਜਾਏ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1070)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਕਰਮ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਸੇਵਕ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਮਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ-ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਨ ਨਾਲ ਲੋੜਵੰਦ ਦੀ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ ਸਫਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਨਿਹਫਲ ਦੱਸਦਿਆਂ ਧਿਕਾਰ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ:

ਵਿਣੁ ਸੇਵਾ ਧ੍ਰਿਗੁ ਹਥ ਪੈਰ ਹੋਰ ਨਿਹਫਲ ਕਰਨੀ। (ਵਾਰ 27:10)

ਵਿਤਕਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕੋਈ ਕਾਰਜ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵਿਚ ਸੰਤੋਖ, ਮਿੱਠਤ ਅਤੇ ਸਭਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ-ਪਿਆਰ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ:

ਬਧਾ ਚਟੀ ਜੋ ਭਰੇ ਨਾ ਗੁਣੁ ਨਾ ਉਪਕਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 876)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਘਰ-ਬਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਕ-ਇਕ ਕਣ ਵਿਚ ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ:

ਕਾਹੇ ਰੇ ਬਨ ਖੋਜਨ ਜਾਈ॥
ਸਰਬ ਨਿਵਾਸੀ ਸਦਾ ਅਲੇਪਾ ਤੋਹੀ ਸੰਗਿ ਸਮਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 684)

ਸੱਚੇ ਦਿਲੋਂ ਕੀਤੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਹੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਇਕ ਧੋਖਾ/ਠੱਗੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਸਲ ਮੰਤਵ ਸਮਝਣਾ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਸੇਵਾ ਕਿਸ ਦੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ? ਇਸ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਕਠਿਨ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਚ ਤਨ ਅਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਵੀ ਇਕ ਰੂਪ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ-ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸਵੰਧ ਕੱਢ ਵੰਡ-ਛਕਣ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦਸਵੰਧ ਨਾਲ ਗ਼ਰੀਬਾਂ, ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਭੀਖ ਮੰਗਣ ਦੀ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋੜਵੰਦ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਦਸਵੰਧ ਨਾਲ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੀ ਜੁਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦਸਵੰਧ ਕੱਢਣ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਮੂਲ-ਆਧਾਰ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗਰੀਬ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਭਿਖਾਰੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਵੀ ਰੋਕਦਾ ਹੈ:

ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ॥ ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1245)

ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਇਸ ਧਨ ਦਾ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਦੇਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਉੱਪਰ ਵਿਹਲੜ ਤੇ ਨਿਕੰਮਿਆਂ ਦਾ ਬੋਝ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ/ ਲਾਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਆਦਿ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਕ ਬਣਾਉਣਾ ਇਸ ਸੇਵਾ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿ ਕੇ ਸੁਰਤਿ (ਸਿਮਰਨ) ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਵੀ ਸਿੱਖ-ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜ੍ਹਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਜੁਗਤਿ ਜਿੱਥੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਅਰੋਗਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ ਅਤੇ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਤਾਕਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਜੂਨੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਣਾ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਅਣਥੱਕ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਨੇ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਬੇਹੱਦ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਇਸੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਸਦਕਾ ਆਪ ਅਜਿਹੇ ਇਕੱਲੇ ਵਡਭਾਗੇ ਗੁਰੂ-ਮਹਿਲ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੋ ਗਿਆ:

ਬਲਵੰਡ ਖੀਵੀ ਨੇਕ ਜਨ ਜਿਸੁ ਬਹੁਤੀ ਛਾਉ ਪਤ੍ਰਾਲੀ॥
ਲੰਗਰਿ ਦਉਲਤਿ ਵੰਡੀਐ ਰਸੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਖੀਰਿ ਘਿਆਲੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 967)

ਆਪਣੀ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਦੀਦਾਰੇ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ‘ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ’ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਸਮੇਂ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪ ਚੱਲ ਕੇ ਪਹੁੰਚੇ।

ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਘਰੋਂ ਅਨਮੋਲ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਬਦਲੇ ਗੁਰੂ-ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ‘ਮਲ੍ਹਮ-ਪੱਟੀ’ ਦੀ ਸੇਵਾ,
ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ‘ਨਵਾਬੀ’, ਭਾਈ ਬਹਿਲੋ ਜੀ ਨੂੰ “ਭਾਈ ਬਹਿਲੋ ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ’, ਭਾਈ ਮੰਝ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਮੰਝ ਪਿਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕੋ, ਗੁਰ ਮੰਝ ਪਿਆਰਾ। ਮੰਝ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬੋਹਿਥਾ, ਜੱਗ ਲੰਘਣਹਾਰਾ' ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਰੰਘਰੇਟਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬੇਟਾ’ ਆਦਿ।

ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ਕ ਰੂਪ ਭਾਵੇਂ ਵਿਗੜਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਕ ਰਸਮ ਜਾਂ ਰੀਤ ਬਣ ਕੇ ਹੀ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਣਕਾ ਮਾਤਰ ਹੀ ਸਹੀ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ |

ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਸੰਸਥਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਤਹਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼-ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤ ਦਸਤਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸੰਸਥਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇਰੀ ਦੇ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਸਥਾ ਇਸ ਸਮੇਂ ਅੱਧੀ ਦਰਜਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹਸਪਤਾਲ ਚਲਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਹਸਪਤਾਲ, ਵੱਲ੍ਹਾ ਵਿਖੇ ‘ਜਨਨੀ ਭਲਾਈ ਸਕੀਮ' ਅਧੀਨ ਮਾਂ ਦਾ ਜਣੇਪਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੜਕੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ 'ਤੇ 1000/- ਰੁਪਏ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਗੂੰਗੇ-ਬਹਿਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿਚ ਵੀ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਗੁਰਪੁਰਬ ਸਮੇਂ ਸਾਲ ਵਿਚ ਚਾਰ ਵਾਰ 2020 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਕੈਂਪ ਲਗਾ ਕੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਸਮੇਤ ਸਰਜਰੀ ਮੁਫਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਗਲਵਾੜਾ ਅਤੇ ਸੈਂਟ੍ਰਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਯਤੀਮਖ਼ਾਨਾ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫਤ ਮੈਡੀਕਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਲਾਜ ਵਿਚ 40% ਦੀ ਰਿਆਇਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਹਰ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਆਦਿ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ/ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਗ਼ਰੀਬ ਲੋੜਵੰਦ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੀਸਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ

ਗਰਲਜ਼ ਕਾਲਜ, ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ (ਬਠਿੰਡਾ) ਵਿਖੇ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਫ੍ਰੀ ਵਿਦਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ ਡੇਢ ਦਰਜਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਦਿਆਲੇ/ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਲਗਪਗ ਦਰਜਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੱਖ-ਮਿਸ਼ਨ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਵੱਸਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਮੁਫਤ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕੁਝ ਚੋਣਵੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਵੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਇਹ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਪਰੰਪਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ ਉਚੇਚੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਵੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਕੁਝ ਚੋਣਵੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬੀਬੀ ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਜੀ ਜੋ ਬੀਮਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬੀਬੀਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਾਬਾ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੀਚੇਵਾਲ ਜੋ ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਸ. ਰਵੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸਾ ਜੋ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਆਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਵਿਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠ ਕੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਐਸ. ਪੀ. ਸਿੰਘ ਜੀ ਓਬਰਾਏ ਜੋ ਜਿੱਥੇ ਗਰੀਬ ਨਿਮਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ‘ਬਲੱਡ ਮਨੀ’ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਵਿਛੜ ਚੁੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਵਾਉਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਇਕ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕ ਸ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਮਿੰਟੂ ਬੀਮਾਰ ਤੇ ਯਤੀਮ ਰੁਲ਼ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ‘ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੁਸਾਇਟੀ' (ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਘਰ) ਵਿਚ ਲਿਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਨਿਰੋਗੀ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲੁੱਕਵੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਲੱਗਅਲੱਗ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਕਰ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਣ ਵਧਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਫਿਰ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਮਾਇਆਵਾਦੀ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਦੇ ਸਹੀ ਅਰਥ ਸਮਝ ਹੱਕ-ਹਲਾਲ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਸੇਵਕ ਬਣ ਤਪਦੀ ਹੋਈ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਣ।