ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਸੂਫੀ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਬੇ-ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਮਾਨਵ ਭਲਾਈ ਦੇ ਆਗੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚ ਫਰੀਦੁਦੀਨ ਮਸੂਦ (ਗੰਜ-ਏ-ਸ਼ਕਰ) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੀਰ-ਫਕੀਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਨ।

ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1175 ਈ: ਵਿਚ ਖੋਤਵਾਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਤੇਜ਼ ਬੁੱਧੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ‘ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ’ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਖਵਾਜ਼ਾ ਬਖਤਿਆਰ ਕਾਕੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁਰਸ਼ਦ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਮੁਰਸ਼ਦ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕੰਧਾਰ ਅਤੇ ਬਗ਼ਦਾਦ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਨੇ ਹਾਂਸੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹਿਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਲੱਗਭਗ 20 ਸਾਲ ਤਕ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਖਵਾਜ਼ਾ ਬਖਤਿਆਰ ਕਾਕੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਖੋਤਵਾਲ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਅਜੋਘਨ (ਪਾਕਪਟਨ) ਚਿਸ਼ਤੀ ਵਰਗ ਦੇ ਪੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਾਕੀ ਭਾਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ।

ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕਵੀ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਲਿਖਦੇ/ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ। ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ੇਅਰ ਅਤੇ ਰੁਬਾਈਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੌਲਵੀ ਅਬਦੁੱਲ ਹੱਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਰਦੂ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ 4 ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ 112 ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 2 ਸ਼ਬਦ ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿਚ ਅਤੇ 2 ਰਾਗ ਸੂਹੀ ਵਿਚ ਹਨ। ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਹੜੀ ਦਰਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿ ਗਈ।

ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਰੱਬ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਮੌਤ ਨਾ ਭੁੱਲੇ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਬੁਰਾਈ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਵੋ, ਸਮਝੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਬੁਰੇ ਅਮਲਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦਾ ਖਿਡੌਣਾ ਨਾ ਬਣਨ ਦਿਓ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਉੱਚੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਨਾ ਡੇਗੋ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਵੀਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਤਤਪਰ ਰਹੋ। ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਇਉਂ ਸਮਝੋ ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਵੇ। ਜਿਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡਾ ਦਿਲ ਮਾੜਾ ਸਮਝੇ, ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਇਕ ਦਮ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਹੋਛਾਪਨ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਧਨਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਨੋਂ ਨਾ ਵਿਸਾਰੋ। ਜਦੋਂ ਰੱਬੋਂ ਕੋਈ ਮੁਸੀਬਤ ਆਵੇ ਤਾਂ ਰੱਬ ਵੱਲੋਂ ਮੂੰਹ ਨਾ ਮੋੜ ਲਵੋ। ਧਨ ਦੀ ਸਿੱਕ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੋਭੀ ਸਮਝੋ। ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰੋ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਨਹੀਂ ਲੋੜਦੇ ਤਾਂ ਉਧਾਰ ਨਾ ਮੰਗੋ। ਧਰਮ ਦੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਜੇ ਵਡਿਆਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਦੱਬੇ-ਢਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਓ। ਅਜਿਹਾ ਅਮਲ ਕਰੋ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਸਦੀਵੀ ਜੀਵਨ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਸਹਾਈ ਹੋਵੇ।

ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਉੱਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਤੋਂ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਤੋਂ ਭਰਮਾਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਈਸ਼ਵਰ, ਜੀਵ, ਜਗਤ, ਮਾਇਆ, ਕਾਲ (ਮ੍ਰਿਤੂ) ਆਦਿ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਈਸ਼ਵਰ ਸਰਵ- ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਅਗਮ, ਅਪਾਰ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਦੇ ਪੂਰਨ ਸਮਰਥਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਆਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ:

ਫਰੀਦਾ ਬਾਰਿ ਪਰਾਇਐ ਬੈਸਣਾ ਸਾਂਈ ਮੁਝੈ ਨ ਦੇਹਿ॥
ਜੇ ਤੂ ਏਵੈ ਰਖਸੀ ਜੀਉ ਸਰੀਰਹੁ ਲੇਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 1380)

ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਅੰਤਰ ਗਿਆਨੀ, ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਣਾ ਬੇਕਾਰ ਹੈ:

ਫਰੀਦਾ ਜੰਗਲੁ ਜੰਗਲੁ ਕਿਆ ਭਵਹਿ ਵਣਿ ਕੰਡਾ ਮੋੜੇਹਿ॥
ਵਸੀ ਰਬੁ ਹਿਆਲੀਐ ਜੰਗਲੁ ਕਿਆ ਢੂਢੇਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 1378)

ਕਿਉਂ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹਿਰਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਦਾ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁਖੀ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਇਕੁ ਫਿਕਾ ਨ ਗਾਲਾਇ ਸਭਨਾ ਮੈ ਸਚਾ ਧਣੀ॥
ਹਿਆਉ ਨ ਕੈਹੀ ਠਾਹਿ ਮਾਣਕ ਸਭ ਅਮੋਲਵੇ॥ (ਪੰਨਾ 1384)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਹ ਊਚ-ਨੀਚ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਖਾਲਿਕ ਖਲਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਲੁਕਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਦਾ ਅਤੇ ਨੀਚ ਕਿਉਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ? ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵ (ਲਾੜੀ) ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤੂ (ਲਾੜਾ) ਸਮਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ਮਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਏਨੀ ਲੋਇਣੀ ਦੇਖਦਿਆ ਕੇਤੀ ਚਲਿ ਗਈ ॥ (ਪੰਨਾ 1382)

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਾਲੇ ਸੰਤ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਸਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ ਦੇ ਨੇਮ ਦੀ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਫਰੀਦਾ ਬੇ ਨਿਵਾਜਾ ਕੁਤਿਆ ਏਹ ਨ ਭਲੀ ਰੀਤਿ॥
ਕਬਹੀ ਚਲਿ ਨ ਆਇਆ ਪੰਜੇ ਵਖਤ ਮਸੀਤਿ॥ (ਪੰਨਾ 1381)

ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੀਵਨ ਭਰ ਵੈਰਾਗੀ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਪਰੰਤੂ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਸਨ। ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸੰਤੋਸ਼, ਦਯਾ, ਸ਼ਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਤਿਆਗ, ਭਲਾਈ ਆਦਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਸਨ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਲਗਾਅ ਕਈ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ:

ਰੁਖੀ ਸੁਖੀ ਖਾਇ ਕੈ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਪੀਉ॥
ਫਰੀਦਾ ਦੇਖਿ ਪਰਾਈ ਚੋਪੜੀ ਨਾ ਤਰਸਾਏ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 1379)

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਾਪਦੰਡ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਫਰੀਦਾ ਜੋ ਤੈ ਮਾਰਨਿ ਮੁਕੀਆਂ ਤਿਨਾ ਨ ਮਾਰੇ ਘੁੰਮਿ॥
ਆਪਨੜੈ ਘਰਿ ਜਾਈਐ ਪੈਰ ਤਿਨਾ ਦੇ ਚੁੰਮਿ॥ (ਪੰਨਾ 1378)