ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਸ. ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ 26 ਦਸੰਬਰ, 1899 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਦਾ ਸਾਇਆ ਸਿਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਗਿਆ। ਪਿਤਾ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਏ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੈਂਟ੍ਰਲ ਖਾਲਸਾ ਯਤੀਮਖਾਨਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਦਾਖਲ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਸੈਕਟਰੀ ਚੀਫ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਆਪ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, “ਤੁਸੀਂ ਯਤੀਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਗਏ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਕਾਰਨਾਮੇ ਕਰ ਵਿਖਾਏ ਜਿਸ ਦੇ ਸਦਕੇ ਮੁਰਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀਰਤਾ ਦੀ ਰੂਹ ਫੂਕੀ ਗਈ ਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।"

ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪਾਸ ਕਰ ਕੇ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਲਰਕੀ ਦੀ ਪੋਸਟ ਲੈ ਲਈ। ਸਟੇਜਾਂ ਉੱਤੇ ਜੋਸ਼ੀਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇਸ ਨੂੰ ਚੇਟਕ ਲੱਗ ਗਈ।

ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਵਾਇਦਾ ਕੀਤਾ, “ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਿਤਾਓ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਡੋਮੀਨੀਅਲ ਸਟੇਟ ਦੇ ਦਰਜੇ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਦਿਆਂਗੇ।

ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀਆਂ (ਖਾਸ ਕਰ ਸਿੱਖ ਜੋਧਿਆਂ) ਨੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਐਸੇ ਨੱਕੀਂ ਚਣੇ ਚਬਾਏ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ (ਜਰਮਨੀ ਸਰਕਾਰ) ਨੂੰ ਨਾਨੀ ਚੇਤੇ ਆ ਗਈ। ਨਵੰਬਰ 1918 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਲੋਹਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਜਰਮਨ ਨੇ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲਈ ਤੇ ਸੁਲਾਹ ਕਰ ਲਈ। ਗੋਰਾ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਵਾਇਦਾ-ਖ਼ਿਲਾਫੀ ਕਰ ਕੇ ਭਾਰਤ-ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਦਬਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਾਲਾ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਇੰਡੀਅਨ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਸ ਬੇ-ਇਨਸਾਫੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਅੰਦੋਲਨ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਭਾਂਬੜ ਮੱਚ ਉੱਠੇ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਾਖਾ ਨੇ ਇਸ ਸੀਨਾ-ਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਲਈ 1919 ਈ. ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਜਲਸਾ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਜਲਸੇ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਆਏ। ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ, ਬੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲੱਗੇ।

ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਵਰਨਰ, ਸਰ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਗੋਰੇ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੁਕੜੀ ਨਾਲ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਵਿਖੇ ਆਣ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਭਰੇ ਪੀਤੇ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤਿਆਂ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਮਸ਼ੀਨ ਗੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਗੋਲੀਆਂ ਚੱਲਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਨਿਹੱਥੇ ਤੇ ਬੇਦੋਸ਼ੇ ਭਾਰਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰੇ ਗਏ। ਅਨੇਕਾਂ ਘਾਇਲ ਹੋ ਗਏ। ਹਾਇ ਹਾਇ ਦਾ ਕੁਰਲਾਹਟ ਮੱਚ ਪਿਆ।

ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਹਿਰ ਭਰੀ ਦੁਰਘਟਨਾ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੜਾ ਦੁਖ ਹੋਇਆ ਤੇ ਬੜਾ ਰੋਹ ਚੜਿਆ। ਉਹ ਤੜਫਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਥੰਮ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਜਾ ਬੈਠਾ ਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਿਆਂ ਜਾਚਨਾ ਕੀਤਾ, “ਜ਼ਾਲਮ ਜਾਬਰਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀਓ। ਆਪ ਆਪਣੀ ਮਿਹਰ ਸਦਕੇ ਇਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਬੇਰਹਿਮ ਦੁਸ਼ਟ ਕੋਲੋਂ ਘੋਰ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈ ਸਕੇ।

ਮਨ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤਿੱਬਤ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾ ਪੁੱਜਾ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਪਾਸ ਕਰ ਕੇ ਸਰਵਿਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਅਮਰੀਕਨਾਂ ਦਾ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉੱਥੋਂ ਵੀ ਉਚਾਟ ਹੋ ਗਿਆ। 1928 ਈ. ਵਿਚ ਉਹ ਫਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਿਆ।

ਗੋਰਿਆਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੇ ਜੂਲੇ ਹੇਠੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਲਈ ਉਹ ਤਕਰੀਰਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਤਾਂ ਰੂਸ, ਫਰਾਂਸ ਤੇ ਜਰਮਨੀ ਆਦਿ ਵਿਚ ਭੇਜੇ ਗਏ ਬਗ਼ਾਵਤੀ ਪੱਤਰ (ਤੇ ਹੋਰ ਲਿਟਰੇਚਰ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗੇ। ਅਸਲਾ ਐਕਟ ਅਧੀਨ ਉਸ ਉੱਪਰ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਹੋਈ।

ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਨ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਡਾਇਰ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਕੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪੁੱਜ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੂਰਮਾ ਵੀ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ 1940 ਈ. ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜਿਗਰੀ ਦੋਸਤ ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ (ਚੀਮਾ) (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਜੋ ਕਾਫੀ ਅਰਸੇ ਤੋਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੋਲ ਜਾ ਟਿਕਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਦੀ ਦਾਦ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਹਰ ਸੰਭਵ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣ ਦਾ ਬਚਨ ਦਿੱਤਾ।

“ਜਿੱਥੇ ਚਾਹ ਉੱਥੇ ਰਾਹ” ਭੱਜ ਦੌੜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਹ ਮਿਲੀ ਕਿ ਉਹ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਨੇ 13 ਮਾਰਚ, 1940 ਈ. ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਾਲ ਵਿਚ ਲੈਕਚਰ ਦੇਣ ਆਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਜਲਸੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਲੰਡਨ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਨਿੱਤਨੇਮ ਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣ ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਫਤਿਹ ਬੁਲਾ ਕੇ ਟੁਰ ਪਿਆ। ਉਹ ‘ਦੁਸਟ ਦੂਤ ਪਰਮੇਸਰਿ ਮਾਰੇ ॥ ਜਨ ਕੀ ਪੈਜ ਰਖੀ ਕਰਤਾਰੇ ॥ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਲਸੇ ਵਿਚ ਜਾ ਪੁੱਜਾ।

ਕੁਝ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਓਡਵਾਇਰ ਨੇ ਸਪੀਚ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਬੜੀਆਂ ਸ਼ੇਖੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਹਿੰਦੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬੜੀ ਜ਼ਹਿਰ ਉਗਲੀ ਤੇ ਭੱਦੇ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ।

ਉਹ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਣਖੀਲੇ ਸੂਰਮੇ ਨੇ ਤਿੰਨ ਗਜ਼ ਦੀ ਵਿੱਥ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸੀਨੇ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਗੋਲੀਆਂ ਪਿਸਤੌਲ ਨਾਲ ਮਾਰੀਆਂ। ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਠਣ ਦਾ ਨਿਸਫਲ ਯਤਨ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਪੰਜ ਹੋਰ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾਗ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਖਲੋ ਕੇ ਲਲਕਾਰ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਤਲ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ-ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈ ਕੇ ਸੁਰਖਰੂ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। "

ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਕਤਲ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਇਕ ਜਰਮਨੀ ਵਕੀਲ ਨੇ ਮੁਫਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਆਖਿਆ, “ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਕਾਤਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨੇ ਉਹ ਮਾਹਰਕੇ ਦਾ ਕਾਰਨਾਮਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਕ ਮਹਿਬੂਬ ਵਤਨ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਂ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲਣ ਉਪਰੰਤ 4 ਜੂਨ, 1940 ਈ. ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ 31 ਜੁਲਾਈ, 1940 ਈ. ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਫੰਦੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚੁੰਮਿਆ ਤੇ ਲਾਸ਼ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

“ਸ਼ਹੀਦੀ ਕੀ ਜੋ ਮੌਤ ਹੈ, ਵੋ ਕੌਮ ਕੀ ਹਿਆਤ ਹੈ।