ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸੱਚ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਪਰਵਾਰ ਕੁਰਬਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ’ਤੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਜੇ ਕੋਈ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਕਹੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਨਰਕਾਂ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਰਮਪੁਰਖ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਦਾਸ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ, ਕਰਮਯੋਗੀ, ਨਿਰਭੈ, ਨਿਰਵੈਰ ਯੋਧਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਕੌਮ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਵਿਚ ਖੜੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋਂਦ ਕਰ ਕੇ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਯੋਧੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ ਤਾਂ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਗੀ ਤੇ ਆਪੇ ਗੁਰੂ ਆਪੇ ਚੇਲਾ ਬਣ ਗਏ। ਅੱਜ ਤਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਜੰਮਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜੰਮਣ ਦੀ ਆਸ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਇੰਞ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ:- ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਜਿਹੜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ 52 ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇੰਞ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:- “ਨਾਸਿਰੋ ਮਨਸੂਰ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਈਜ਼ਦਿ ਮਨਜ਼ੂਰ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥105॥
ਹੱਕ ਰਾ ਗੰਜੂਰ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੁਮਲਾ ਫ਼ੈਜ਼ਿ ਨੂਰ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥106॥
ਹੱਕ ਹੱਕ ਆਗਾਹ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹਿ ਸ਼ਾਹਨਸ਼ਾਹ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥107॥
ਖ਼ਾਲਿਸੋ ਬੇ-ਕੀਨਾ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਹੱਕ ਹੱਕ ਆਈਨਾ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥124॥ ਕਨਿੰਘਮ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇੰਞ ਲਿਖਿਆ:-
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਮਾਗੀ ਬਣਤਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀ ਕੌਮ ਦੀ ਰਹਿਣੀ ਬਹਿਣੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਹਾਲਤ ਬਦਲ ਗਈ। ਮੈਕਰੈਗਰ ਇੰਞ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:-
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਚੀਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਸੁਧਾਰ ਤੇ ਕੌਮ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇਖੀਏ ਤੇ ਨਾਲ ਨਿੱਜੀ ਬਹਾਦਰੀ, ਦੁਖਾਂ ਤਕਲੀਫਾਂ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪੜੀਏ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਗਿਣਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗਾ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਵਜੋਂ ਕਿਉਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਟੀ.ਐਲ ਵਾਸਵਾਨੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇੰਞ ਲਿਖਦੇ ਹਨ :-
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਉਦੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਵੀ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦਾ ਦਾਸ ਸਮਝਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਜੋ ਨਿਰੀ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ ਤੇ ਸੁਆਰਥ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖੇਗਾ ਉਹ ਮੇਰਾ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੇਗਾ। ਜੋ ਧਰਮ ਲਈ ਤੇ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਲਈ ਜਿੰਦ ਜਾਨ ਲਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਹ ਮੇਰੀ ਨੇੜਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ। ਗਫ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇੰਞ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:-
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਕ ਅਤਿ ਸਿਆਣੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੰਗਣ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਗੂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਰਸਮ ਦੁਆਰਾ ਕੌਮ ਦੀ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮੈਕਾਲਿਫ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇੰਞ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:-
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਦੂ ਵਰਗੀ ਤਾਕਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਜਾਦੂਈ ਅਸਰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਲਤਾੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯੋਧੇ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜਰਨੈਲ ਨੇ ਲਿਤਾੜੇ ਹੋਏ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਖਿਆਲ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆਂਢੀ ਦੁਰਕਾਰਦੇ ਸਨ। ਗਾਰਡਨ ਇੰਞ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:-
ਜਨਤਾ ਦੇ ਮੁਰਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਪਾਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ, ਇਕ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਬਲਵਾਨ ਯੋਧੇ ਤੇ ਉੱਚੇ ਨੀਤੀਵਾਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਬਿਖੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਹੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਿਰਪਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਾਇਆ। ਡੋਰਬੀ ਫੀਲਡ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇੰਞ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:-
ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਚਾਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਖਤਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਕਿਆਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਕ ਚੰਗੇ ਜਰਨੈਲ ਸਨ। ਅਲਫਿਨਸਟਨ ਇੰਞ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:-
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਭਿੰਨ-ਭੇਦ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ। ਹਰ ਇਕ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਮਜ਼ਹਬ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ, ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ। ਸਭ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝਿਆ। ਮੁਹੰਮਦ ਯੂਸਫ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਿਮ ਇਤਹਾਦ ਵਿਚ ਇੰਞ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:-
ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜ ਕੇ ਸਾਥ ਕਭੀ ਭੀ ਆਪਨੇ ਪੇਸ਼ ਕਦਮੀ ਸੇ ਕਾਮ ਨਹੀਂ ਲੀਆ, ਬਲਕਿ ਤਰੀਕਾ-ਏ-ਮੁਦਾਫਤ ਅਖਤਿਆਰ ਕੀਆ ਜੋ ਹਰ ਏਕ ਦਲੇਰ ਔਰ ਸਜ਼ਾ ਕਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਹਰਗ਼ਿਜ਼ ਸਲਤਨਤ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਨ ਨਾ ਥੇ ਆਪ ਕਭੀ ਭੀ ਸਲਤਨਤ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਨ ਹੋਤੇ ਤੋ ਸਾਹਿਬੈ ਤਾਕਤ ਹੋਨੇ ਵਜਹ ਸੇ ਸਲਤਨਤ ਮੈ ਕਈ ਦਫਾ ਲੁਟ ਮਾਰ ਮਚਾਤੇ। ਮਗਰ ਤਰੀਖ ਇਸ ਅਸਰ ਕੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇਤੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਨੇ ਕਭੀ ਭੀ ਐਸਾ ਨਹੀ ਕੀਆ। ਇਹ ਸਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬੁਧੀਜੀਵੀਆਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਦਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਹਿਣਾ ਅਤੇ ਲਿਖਣਾ ਔਖਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। | 
