ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਰਥਾਤ ਦਰਸ਼ਨ (Philosophy) ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨੀ ਅਨੁਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਸੱਚ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਾਲਟੇਅਰ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਪਾਠਕ ਵੀ ਸੀ, ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਇਉਂ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਹੈ: “The discovery of what is true and the practices of what is good are the most important objects of philosophy.” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਲਟੇਅਰ ਅਨੁਸਾਰ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਮੰਤਵ ਕੇਵਲ ਸੱਚ ਦੀ ਭਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਲਾਈ ’ਚ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਭਲੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਜਾਚ ਹੈ। ਥਾਮਸਨ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ: “Philosophy consists not in the airy schemes of idle speculation, the rule of conduct of all social life is her great province.” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਹਵਾਈ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉਸਾਰਨ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀਆਂ ਉਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੋਖਲਿਆਂ ਤੇ ਸਹਿਮ ਦੇ ਇਸ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਬੇਚੈਨੀ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਤਾਂਘ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਜੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਅਮੁੱਕ ਸੋਮਾ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਬੌਧਿਕ ਅਗਵਾਈ ਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਸੋਝੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤੀਬਰ ਲੋਚਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਕਟਾਂ ਪਿੱਛੇ ਕਿਸੇ ਰੂਹਾਨੀ ਢਾਰਸ ਦੀ ਦਿੱਖ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਰੋਸੇ ਹੀਣਤਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ “ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਹੋਤ ਉਪਾਇ” ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਜਗਤ ਰਚਨਾ, ਜਗਤ ਪ੍ਰੀਤ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖ, ਹਰਿ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਨਿਰਭੈ ਪਦ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਦੱਸੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਮੁਲੰਕਣ ਕਰਾਂਗੇ : ਜਗ ਰਚਨਾ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਇਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਅਨਾਦੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਇਹ ਰਚਨਹਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ “ਸਾਧੋ ਰਚਨਾ ਰਾਮ ਬਨਾਈ” ਇਹ ਰਚਨਾ ਸਦੀਵੀਂ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ “ਜੋ ਦੀਸੈ ਸੋ ਸਗਲ ਬਿਨਾਸੈ” ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਜਗ ਰਚਨਾ ਕਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਝੂਠੀ ਹੈ- “ਜਗ ਰਚਨਾ ਸਭ ਝੂਠ ਹੈ” ਜਗਤ (ਮਿਥਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਮਾਤਰ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਮੰਨਣਾ ਅਨੁਚਿਤ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਜਗਤ ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜਿਉਂ ਝੂਠ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਕੱਚੇ ਤੇ ਝੂਠੇ ਹੋਣਗੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ: ਅਪਨੇ ਹੀ ਸੁਖ ਸਿਉ ਸਭ ਲਾਗੇ ਕਿਆ ਦਾਰਾ ਕਿਆ ਮੀਤ॥ (ਪੰਨਾ 536) ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਇਹ ਜਗਿ ਮੀਤੁ ਨ ਦੇਖਿਓ ਕੋਈ” ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਰੂਪੀ ਹੰਸ ਕਾਇਆ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਘਰ ਦੀ ਨਾਰ ਜੋ ਬੜੇ ਹਿੱਤ ਨਾਲ ਹਰ ਸਮੇਂ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ “ਪ੍ਰੇਤ ਪ੍ਰੇਤ ਕਰਿ ਭਾਗੀ” ਹੈ। ਹਰਿ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ, “ਬਾਹਰਿ ਭੀਤਰਿ ਏਕੋ ਜਾਨਹੁ ਇਹੁ ਗੁਰ ਗਿਆਨੁ ਬਤਾਈ” ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰੀ ਭਾਵ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਰਦੇ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘਾਣਾਂ ਵਿਚ, ਫੁੱਲ ਵਿਚ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ‘ਰਹੱਸ’ ਦੀ ਸੋਝੀ ਨਾਮ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰੀ ਵਿਆਪਕ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਗੋਚਰ ਵੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਇਸੇ ਮਤ ਦੀਆਂ ਲਖਾਇਕ ਹਨ: ਕਾਹੇ ਰੇ ਬਨ ਖੋਜਨ ਜਾਈ॥
ਸਰਬ ਨਿਵਾਸੀ ਸਦਾ ਅਲੇਪਾ ਤੋਹੀ ਸੰਗਿ ਸਮਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 684) ਸਦਾ ਅਨੰਦੁ ਤਹ ਨਹੀ ਬਿਓਗੁ॥
ਤੈਸਾ ਸੁਵਰਨੁ ਤੈਸੀ ਉਸੁ ਮਾਟੀ॥
ਤੈਸਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਤੈਸੀ ਬਿਖੁ ਖਾਟੀ॥
ਤੈਸਾ ਮਾਨੁ ਤੈਸਾ ਅਭਿਮਾਨੁ॥
ਤੈਸਾ ਰੰਕੁ ਤੈਸਾ ਰਾਜਾਨੁ॥
ਜੋ ਵਰਤਾਏ ਸਾਈ ਜੁਗਤਿ॥
ਨਾਨਕ ਓਹੁ ਪੁਰਖੁ ਕਹੀਐ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤਿ॥ (ਪੰਨਾ 275) ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ‘ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖ’ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸਾਧੂ ਕੌਣ ਹੈ? ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ “ਸੁਖ ਦੁਖ ਦੋਨੋ ਸਮ ਕਰਿ ਜਾਨੈ” ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਢਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਧੂ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ “ਸੋਰਠਿ ਰਾਗ” ਵਿਚ ਹੇਠ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ: ਜੋ ਨਰੁ ਦੁਖ ਮੈ ਦੁਖੁ ਨਹੀ ਮਾਨੈ॥
ਸੁਖ ਸਨੇਹੁ ਅਰੁ ਭੈ ਨਹੀ ਜਾ ਕੈ ਕੰਚਨ ਮਾਟੀ ਮਾਨੈ॥ (ਪੰਨਾ 633) ਆਸਾ ਮਨਸਾ ਸਗਲ ਤਿਆਗੈ ਜਗ ਤੇ ਰਹੈ ਨਿਰਾਸਾ॥
ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਜਿਹ ਪਰਸੈ ਨਾਹਨਿ ਤਿਹ ਘਟਿ ਬ੍ਰਹਮੁ ਨਿਵਾਸਾ॥ (ਪੰਨਾ 633) ਅਰਥਾਤ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜਾਅ ਡੁਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਨ, ਨਾ ਅਪਮਾਨ, ਨਾ ਹਰਖ, ਨਾ ਸੋਗ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਜੋਕੇ ਖਿੱਚੋਤਾਣ, ਦਵੰਦ-ਗਸ਼ਤ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਤੁੰਲਤ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੇਧ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਤੇ ਨਿਡਰਤਾ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਮੂਲ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਸਬੰਧੀ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਤੱਤ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਉੱਤਮ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਦਗੁਣ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ “ਜਿਹਿ ਮਾਇਆ ਮਮਤਾ ਤਜੀ ਸਭ ਤੇ ਭਇਓ ਉਦਾਸੁ” ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਉਪਰਾਮਤਾ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰੀ ਦੀ ਗਤਿ ਦਾ ਫਿਰ ਵੀ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ: ਹਰਿ ਕੀ ਗਤਿ ਨਹਿ ਕੋਊ ਜਾਨੈ॥
ਜੋਗੀ ਜਤੀ ਤਪੀ ਪਚਿ ਹਾਰੇ ਅਰੁ ਬਹੁ ਲੋਗ ਸਿਆਨੇ॥ (ਪੰਨਾ 537) ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਹਰੀ (ਸਰਬ ਨਿਵਾਸੀ) ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸਦਾ ਅਲੇਪ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੀ: ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤਮ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸਹੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸੁਖਾਵਾਂ, ਉਪਯੋਗੀ ਤੇ ਸਹਿਜਪੂਰਣ ਬਣਾ ਸਕੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੱਛਣ “ਆਸਾ ਮਨਸਾ ਸਗਲ ਤਿਆਗੈ ਜਗ ਤੇ ਰਹੈ ਨਿਰਾਸਾ” ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ ਵਿਚ ਅੰਕਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਮਾਨ ਤੇ ਮੋਹ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਮਿਟਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਊਣ ਦੀ ਜਾਚ ਹੈ। ਜੋ ਵਸਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲੋਭ ਲਈ ਉਕਸਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਤੇ ਆਸ ਦਾ ਤਿਆਗ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਅਵਸਥਾ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸ਼ਰਤਾਂ ਹਨ। ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਕਰਮ ਕਠਿਨ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। | 
