ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਖਾਸਕਰ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਆਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਹੋ ਘਾਤਕ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਸਿੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਰਾਹੀਂ ਨਿਭਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਮਸਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਨੰਦ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ।

ਪੱਛਮੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਪੱਛਮੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਵੱਧਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਉਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰਕ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ-ਉਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਕੁਝ ਅਖੌਤੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਲੋਕ ਬੜੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਉੱਪਰ ਕਟਾਕਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਬੁੱਧੀ ਅੰਦਰ ਕੈਦ ਕਰਨ ਦਾ ਵਹਿਮ ਪਾਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਸੰਬੰਧੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਤਰਕਾਂ ਬਾਰੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਣ-ਢੁੱਕਵੇਂ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਵਰਤਣਾ: ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਤੁਕਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਅਣ-ਢੁੱਕਵੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ- ਜਾਣਹੁ ਜੋਤਿ ਨ ਪੂਛਹੁ ਜਾਤੀ ਆਗੈ ਜਾਤਿ ਨ ਹੇ॥ ਇਹ ਤੁਕ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਵਰਨ ਵੰਡ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਚਾਰੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਲੋਕਾਈ ਉੱਪਰ ਅਣ-ਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਹਾਕਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਆੜ ਵਿਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਕੁੱਟਿਆ, ਲੁੱਟਿਆ ਤੇ ਲਿਤਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਕਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਉਚਾਰਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ “ ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ” ਅਤੇ “ਅਵਲਿ ਅਲਹ ਨੂਰੁ ਉਪਾਇਆ ਕੁਦਰਤਿ ਕੇ ਸਭ ਬੰਦੇ ’ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਭੁਲੇਖਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਜ਼ੁਲਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਾਕਮ ਧਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰਨਾ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਅਤੇ ਕਤਲੋਗਾਰਤ ਕਰਨਾ ਆਮ ਵਰਤਾਰਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਜ਼ੁਲਮੀਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਕਤ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਅੱਲ੍ਹਾ, ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਹੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਤੁਸੀਂ ਇਬਾਦਤ ਜਾਂ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਰੱਬ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਉਕਤ ਫੁਰਮਾਨ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਨਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੋ ਕੇ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆਉਣ ਲਈ। ਇਸ ਤੁਕ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਗ਼ਲਤ ਅਰਥ ਕਰਨ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਰਲ਼ੇਵਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ: ਦਇਆਵਾਨ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲਿਆ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਗ਼ੈਰਸਿੱਖ ਮਜ਼ਲੂਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਤਰਸ ਕਰਦੇ ਸਨ, ' ਪਰੰਤੂ ਹੋਰਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ਼ ਆਦਿ ਨਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਨਾ ਕਦੇ ਮਨਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਰਲ਼ੇਵਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਬਲਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਅਨੇਕਾਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਹਿੰਦੂ ਮਤ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਮਤ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਮ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੇਕ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਰੋਧੀ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਦੀ ਪੂਰਨ ਪਾਬੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਬਤ ਗੁਰੂ ਫੁਰਮਾਨ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ- ਜਬ ਲਗ ਖਾਲਸਾ ਰਹੈ ਨਿਆਰਾ ਤਬ ਲਗ ਤੇਜ ਦੀਓ ਮੈ ਸਾਰਾ॥ ਜਬ ਇਹ ਗਹੈ ਬਿਪਰਨ ਕੀ ਰੀਤ ਮੈ ਨ ਕਰਉ ਇਨ ਕੀ ਪਰਤੀਤ॥

ਕੇਵਲ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੈ ‘ਅਨੰਦ ਸੰਸਕਾਰ': ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪੰਥ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ' ਦੇ ਪੰਨਾ ਨੰਬਰ 24 ਉੱਪਰ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ (ਚ) ਅਨਮਤ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ‘ਅਨੰਦ’ ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਭਾਵ ਅਨੰਦ ਸੰਸਕਾਰ’ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਾਗਤ-ਜੋਤਿ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੈ ਜੋ ਤਨ ਅਤੇ ਮਨ ਭਾਵ ਆਤਮਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ‘ਸਿੱਖ’ ਹੈ। ਜੋ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਲਾਵਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ ਵਚਨ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਚਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣਾ ਸਿੱਖ ਲਈ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ। ਇਸ ਵਚਨ ਨੂੰ ਉਹੀ ਨਿਭਾਅ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਨਹੀਂ ਉਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ? ਜਾਂ ਕੀ ਮੁੱਲ? ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਧਰਮ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਕੋਈ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਾਵਨ ਵਚਨ ਨੂੰ ਤਾ-ਉਮਰ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪੂਰਨ ਤੇ ਅਟੱਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਉਸ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮ ‘ਅਨੰਦ ਸੰਸਕਾਰ’ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਦਬ-ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਹੈ। ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਹੋਣ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਅਨੰਦ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਲਾਵਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। (ਲਾਵਾਂ’ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼, ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਨਵੰਬਰ 2023 ਈ. ਦੇ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਅੰਕ ਵਿਚ ਛਪੇ ਲੇਖ “ਅਨੰਦ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ ਸਮਲਿੰਗੀ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ' ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।)

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅੰਦਰ ਇਸਤਰੀਆਂ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਦਸ਼ਾ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਪਰਦਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਤੀ ਹੋਣਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਪਰਦਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਇਕ ਰੀਤੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ,
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲਣਾ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਹੌਲਨਾਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਰਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਡੱਟਵਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਿਆਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅੰਦਰ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸਦੀਵਕਾਲ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਖ਼ਿਲਾਫ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸੇ ਲਈ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਾਕੀ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਂ ਤਾਂ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਵਿਆਹ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਾਮ-ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਫੈਮੀਨਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਲਿਬਰਲਿਜ਼ਮ: ਫੈਮੀਨਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਲਿਬਰਲਿਜ਼ਮ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁਰਉਪਯੋਗ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਚੋਖਾ ਖੋਰਾ ਲਗਾਇਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਅਖੌਤੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਨਿਆਰੇਪਣ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਜਜ਼ਬ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪ ਬਿਪਰਵਾਦੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਜੀ ਮੁਫਾਦਾਂ ਵਿਚ ਏਨਾਂ ਖਚਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰਪੀਡੋ ਕਰਨ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਉੱਪਰ ਆਪਣੇ ਮਨਘੜਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਥੋਪਣ ਲਈ ‘ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ' ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦੀ ਆੜ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੁੱਚੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਅਖੌਤੀ ਸਿੱਖ ਲੋਕ ਸਮਲਿੰਗੀ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ, ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਹਨ ਬਲਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਫੈਮੀਨਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਲਿਬਰਲਿਜ਼ਮ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੁਖਾਲਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਕਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਟੱਪ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਜਿਹੀ ਅਖੌਤੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਖੂਹ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦੀ ਆੜ ਵਿਚ ਕਈ ਨਾਸਤਕ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਉੱਪਰ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਜੋਕਾ ਸੱਭਿਅਕ ਸਮਾਜ, ਧਰਮ ਦੀ ਹੀ ਉਪਜ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਧਰਮ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।

ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ: ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਆੜ ਹੇਠ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਉੱਪਰ ਸਵਾਲ ਉਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਪੰਨਾ ਨੰਬਰ 22 'ਤੇ ਕੇਵਲ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਬਾਰੇ ਹੀ ਇਹ ਹਿਦਾਇਤ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ‘ਸਿੱਖ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸਿੱਖ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਵੇ।” ਮਰਦ ਬਾਰੇ ਅਜਿਹੀ ਹਿਦਾਇਤ ਦਰਜ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਏ। ਮਰਯਾਦਾ ਉੱਪਰ ਉਠਾਏ ਜਾਂਦੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਦਲੀਲ ਹੈ। ਸੋ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਅਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਗਿਆਤਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਜੋ ਹਦਾਇਤਾਂ ਮਰਯਾਦਾ ਅੰਦਰ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਉਹ ਪੰਥ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅੰਦਰ ਕੇਵਲ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸੰਬੰਧੀ ਹਿਦਾਇਤ ਦੇਣ ਪਿੱਛੇ ਗਹਿਰ-ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਪੰਥਕ ਹਿੱਤ ਹਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਹਿੱਤ ਵੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਜਿੱਥੇ ਆਪਣਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਤੋਂ ਬੇਮੁਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਸਤਰੀ ਖ਼ੁਦ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ-

(ੳ) ਜਗਤ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਜਗ ਜਨਣੀ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਰਵਾਰ, ਕੁਲ, ਕਬੀਲੇ, ਸਮਾਜ, ਕੌਮ, ਦੇਸ਼ ਆਦਿ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣਾ ਜਾਂ ਵਾਧਾ ਹੋਣਾ ਉਸ ਤਬਕੇ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਉੱਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਅੰਗ (ਇਸਤਰੀਆਂ) ਨੂੰ ਤੋੜ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਾਜ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਪਤਨ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਅਬਾਦੀ ਪੱਖੋਂ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਘੱਟਣ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਦੂਜੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਵਧੀ ਹੈ। (ਅ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ- ਇੱਕ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਖ਼ੁਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨਫੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਉਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੰਤਾਨ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਅਤੇ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ-ਪਰਵਾਰ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਲੋਕ ਸੰਵਾਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ, ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਕੇ ਸਦਾ ਲਈ ਗੁਆ ਬੈਠਦੀ ਹੈ। (ੲ) ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਵੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੂਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ (ਸੰਤਾਨ) ਨੂੰ ਸੰਵਾਰਨ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਪਰਵਾਰ ਰਚੇਤਾ ਤੇ ਸੰਵਾਰਣਹਾਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਭਾਵ ਇੱਕ ਪਰਵਾਰ ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਸਦਕਾ ਵੱਧਦਾ-ਫੁੱਲਦਾ ਹੈ। (ਸ) ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਹੁਰੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਜਜ਼ਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੌਲ਼ੀਹੌਲ਼ੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬੇਮੁੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। (ਹ) ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੰਤਾਨ ਆਪਣੇ ਜੀਨਸ (Genes), ਪਰਵਾਰਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਬਣੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾਪੁਰਖੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਮਰਦ-ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੰਤਾਨ ਮਾਂ-ਪੁਰਖੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਅ ਲਏ, ਇਹ ਇੱਕ ਅਸੰਭਵ ਗੱਲ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਜੇਕਰ ਲੱਖਾਂ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਸੰਤਾਨ ਅਜਿਹਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਕੌਮ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿਚ ਨਾ-ਮਾਤਰ ਹੋਵੇਗਾ। (ਕ) ਕਈ ਇਸਤਰੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਸੁਧਾਰਨ ਅਤੇ ਮਰਦ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਜੋ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕਲਮਬਦ ਕੀਤੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਜੋ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਥਾਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਹ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ- ‘ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ॥ (ਖ) ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇੱਕ ਮਰਦ ਆਪਣੀ ਮਾਂ, ਭੈਣ ਜਾਂ ਧੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਖ਼ਾਤਰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਘਰ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਹਿ ਕੇ ‘ਪੱਗ’ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਅਰਥ-ਭਰਪੂਰ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਘਾਤਕ ਹੈ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਵਿਆਹ: ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਘਾਤਕ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਹੈ- (ੳ) ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ। (ਅ) ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਸਿੱਖ ਅਬਾਦੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਜਾਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਤਹਿਤ ਸਫਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਔਸਤਨ 2 ਤੋਂ 4 ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀ ਪਿੱਛੇ ਸਿੱਖ ਅਬਾਦੀ ਔਸਤਨ 3-4 ਦੇ ਕਰੀਬ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। (ੲ) ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਅਬਾਦੀ ਵਧਾਉਣ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1947 ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਦੇਸ਼ ਨਾ ਮਿਲ ਸਕਣ ਪਿੱਛੇ, ਹੋਰਨਾਂ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਿਗੂਣੀ ਅਬਾਦੀ ਹੋਣਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ' ਸਦਾ ਲਈ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਮੁਥਾਜ ਬਣ ਗਿਆ। (ਸ) ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਰਾਹੀਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ, ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਉੱਪਰ ਚਹੁੰ-ਤਰਫੀ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। (ਹ) ਮੂਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਘੱਟਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਿੱਖ-ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅੰਦਰ ਨਕਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਮਰਦ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸੰਬੰਧੀ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਹਦਾਇਤ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਉਕਤ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਗੈਰ-ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਉੱਚ ਕਿਰਦਾਰ, ਸੰਤਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਰਚਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦਾਅ ’ਤੇ ਲਗਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਹਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਦਰਜ ਹਨ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਸਿੱਖ ਮਰਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਸਿੱਖੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਤਿਆਗਦੇ। ਉਕਤ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਉੱਪਰ ਪੈਂਦੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਪਤੀ ਅਤੇ ਸਹੁਰੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਮਰਦ ਦੇ ਵਿਆਹ ਬਾਰੇ ਅਜਿਹੀ ਹਦਾਇਤ ਦਰਜ ਨਾ-ਹੋਣਾ, ਕੋਈ ਊਣਤਾਈ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।

ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਅਖੌਤੀ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ: ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਰ ਰਹੇ ਇਸ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਵਰਤਾਰੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਪੱਖ ਵੀ ਦੀਰਘ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਅੰਦਰ ਬੱਚੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਵੱਲ ਕੋਈ ਖਾਸ ਤਵੱਜੋਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਜਾਂ ਘੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਬੱਚੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਤਨੇਮ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਫੈਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵੱਲ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰਾਂ ਅੰਦਰ ਬੱਚੀਆਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਪੰਥਕ ਮਸਲਿਆਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਵਿਚਾਰਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਮਸਲਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਮਰਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਰਪੇਸ਼ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਮਰਦ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਅੱਗੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ। ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਤੀਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਵਹਾਰ ਆਮ ਵਰਤਾਰਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਚ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਅਣ-ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾ ਮਿਲ ਸਕਣ ਪਿੱਛੇ ਅਖੌਤੀ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਮੁੱਢਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ।

ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਧਰਮ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ: ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਧਰਮ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤਾ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਦਰਜ ਪਾਵਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸਮਝਾ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਚਾਹੇ ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਰਦ ਹੋਵੇ। ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬੇਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀ ਜਿੱਥੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਦੋਸ਼ੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਿੱਟਾ: ਗਰੂਮਿੰਗ, ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਵਿਆਹ ਆਦਿ ਸਭ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਹਮਲੇ ਭਾਵ ਭਰਮਾਉਣ ਅਤੇ ਵਰਗਲਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਣ ਅਤੇ ਵਰਗਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਚਲਣ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ। ਇਹ ਫਿਰਕੂ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਆਪਸੀ ਸਹਿਹੋਂਦ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਸੱਟ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਿੰਦੂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਗ਼ੈਰ-ਹਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹਾਂ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਗੈਰ-ਹਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਹਿੰਦੂ ਕੌਮ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਅਜਿਹੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਘਾਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਵਿਆਹ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨਾਲ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਘੱਟ ਫਰਕ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਕੌਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਹਨ, ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਸਹਿਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ, ਘੱਟਣ ਜਾਂ ਵੱਧਣ ਲਈ ਬਾਕਾਇਦਾ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਉੱਪਰ ਨਿਰਭਰਤਾ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਵਿਆਹ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵਜੋਂ ਨਸ਼ਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਘਾਤਕ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਕੌਮ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੁਹਿੰਮ ਅਰੰਭ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਬੱਚੀਆਂ/ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰ ਕੇ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਸਿੱਖ ਅਬਾਦੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਘੱਟਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਸਮੂਹ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਉਕਤ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।