ਪਿਛਲੇ ਕਰੀਬ 1-2 ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਰੁਚੀ ਦਿਖਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੇਖੋ-ਦੇਖੀ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਵੱਸੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਖਾਲੀ ਹੋਈ ਥਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਸਟੇਟਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਹੋ ਰਹੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਨੁਕਸਾਨ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਕੌਮ ਹਨ। ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨਾਲ ‘ਸਿੱਖ ਸਟੇਟ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਜਨਸੰਖਿਅਕ (Demographic) ਨਕਸ਼ਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਘਟਣਾ ਸਮੁੱਚੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਹੋਂਦ ਲਈ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਅਬਾਦੀ ਘਟਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਵੋਟ ਨੂੰ ਉਹ ਤਰਜੀਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਜੋ ਕੁਝ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਦਕਿ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਵੱਸੇ ਦੂਸਰੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਸਾਬਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਸਾਬਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕਾਂ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਣਗਹਿਲੀ ਕਰਨਾ ਆਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਸ ਰਹੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਦਾ ਬਦਲ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇਆਪ ਨੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਕੌਮਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰ ਕੇ ਦੇਖਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਗ਼ਲਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰਨਾਂ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿੱਖ ਨਿਗੂਣੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਕੌਮੀ ਮਸਲੇ ਪ੍ਰਤੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਜੇਕਰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਅੱਜ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਕੌਮਾਂ ਤੋਂ ਡਰ-ਡਰ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਿੱਧੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਰਵਾਸ ਮਾੜਾ ਨਹੀਂ ਪਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਪਰਵਾਸ ਕੌਮ ਦੇ ਅਬਾਦੀ ਪੱਖੋਂ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਨ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕੌਮੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਜ਼ਰੂਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਪਰ ਬਹੁਪੱਖੀ ਮੰਥਨ ਕਰ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੱਲ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਜਾਣਾ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ- ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਵੱਸਣ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਾਰਨ ਹਨ ਜੋ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੀਕ ਸਹੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗ਼ਰੀਬੀ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਸਰਕਾਰੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀਆਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਘਾਣ, ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਾ-ਬਰਾਬਰਤਾ ਆਦਿ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਲਦੀ ਅਮੀਰ ਹੋਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਚਮਕ-ਦਮਕ ਵੀ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ।

ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੇ ਲਾਭ- ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਆਵਾਜ਼ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪੁੱਜ ਸਕੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਾਬਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਕੱਟੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਅਮੀਰ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਥੇ ਹੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਮਾਇਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰਵਾਸ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਤਨ ਕਿਵੇਂ?- ਪਰਵਾਸ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਇੱਕ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਬਹੁਪੱਖੀ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਸਾਬਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਨਾਂ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ-

ਪਰਵਾਸ ਪਿੱਛੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਲਾਤ- ਪਰਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਘਰ-ਬਾਰ ਵੇਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਨਹੀਂ ਵੇਚਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਖੰਡਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗ਼ੈਰਸਿੱਖ ਲੋਕ ਆ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਦੇਸ਼ ਵੱਸੇ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਾਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜੀ ਭਾਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਾਲੇ ਘਰ ਗੇੜਾ ਮਾਰ ਲਵੇ ਪਰੰਤੂ ਤੀਜੀ ਜਾਂ ਚੌਥੀ ਪੀੜੀ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਮਝਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ।

ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰ ਰਹੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਿਵਸਥਾ-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਅੰਦਰ ਅਜੀਬ, ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਜਿਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪੈਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣੇ ਗਏ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਿਚ ਅੱਜ ਅਜਿਹੇ ਵਿਗਾੜ ਪੈਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਵਿਵਸਥਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਯੋਜਨਾ ਤਹਿਤ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰਨਾਂ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਜਾਂ ਤੀਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ- ਵਿਦੇਸ਼ ਪੁੱਜਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੱਚਿਆਂ ਅੰਦਰੋਂ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਡਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇਆਪ ਨੂੰ ਹਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅਜ਼ਾਦ ਸਮਝਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਅਖੌਤੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਵਜੋਂ ਮਿਲਦੇ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਹੀ ਵਿਭਚਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਦਾ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕ ਪੱਖੋਂ ਪਤਨ ਹੋਣਾ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜਨ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿੱਖ ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਅੰਦਰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿੱਖੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਨੇਕਾਂ ਕੇਸ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਜੰਮਪਲ ਸਿੱਖ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਂਦੇ-ਕੁਰਲਾਉਂਦੇ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨਮਰਜ਼ੀਆਂ (ਅ-ਧਰਮੀ ਕਰਮ) ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅ ਧਰਮੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਗ-ਸ਼ਰਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਘਾਰ- ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪੁੱਜਣ ਉਪਰੰਤ ਜਿੱਥੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਣ ਦੀ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸਦਾਚਾਰਕ ਢੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖ, ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਉਥੋਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਦੇਣਾ ਆਮ ਵਰਤਾਰਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਨੇ ਉਥੋਂ ਦੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਸਿੱਖ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਨਿਰੋਲ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਖੌਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੱਖੋਂ ਨਿਵਾਣ ਵੱਲ ਲੈ ਆਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤਾਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਲੱਚਰਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਵਾਣ- ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿੱਖ ਨੌਜੁਆਨ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਦਾਹੜਾ-ਕੇਸ ਕਤਲ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਅੰਦਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ-ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਮਨ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਧਰਮ ਨਾਲੋਂ ਨਾਤਾ ਤੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ-ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾਸਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਥਿਆ ਕਲਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਸਾਰਥਕ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਬਹੁਤੇ ਸਿੱਖ ਬੱਚੇ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੁੱਢਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖ ਕੇ ਹੀ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਅੰਦਰ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਥੋਂ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ, ਤੀਜੀ ਜਾਂ ਚੌਥੀ ਪੀੜੀ ਉਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਭਾਸ਼ਾ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ-ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਆਪਣੇ ਧਰਮ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ। ਜੇਕਰ ਗੁਰਮੁਖੀ-ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਸਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉੱਪਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਜਾਂ ਤੀਜੀ ਪੀੜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ-ਪੰਜਾਬੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੇ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹਟਣਾ- ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਬਣਨ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਆਉਂਦੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਜਾਂ 1-2 ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ। ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ ਪਰਵਾਸ। ਜਿਹੜੇ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵੇਚ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਵੱਸੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਰੀਦੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਵਰਤਾਰਾ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਾਪਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲੇਗਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਓਪਰੇ, ਬੇਗਾਨੇ, ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤੇ ਪੀੜਤ ਬਣ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਧੀਕੀਆਂ ਤੇ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀਆਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਧਣਗੀਆਂ। ਗਹੁ ਨਾਲ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਸੰਕਟਮਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਅਬਾਦੀ ਘਟਣਾ- ਸਿੱਖ ਅਬਾਦੀ ਘਟਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਇਕ ਹੈ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਨਮ-ਦਰ ਘਟਣਾ, ਦੂਜਾ ਹੈ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਪਰਵਾਸ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਜੰਮਪਲ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੱਖ ਨੌਜੁਆਨ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਵਿਵਸਥਾ ਅਜਿਹੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਅਜੇ ਵੀ ਘਟਦੀ ਸਿੱਖ ਅਬਾਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਗੰਭੀਰ ਨਾ ਹੋਏ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਹੋਵੇਗਾ। ਬੋਧੀਆਂ ਅਤੇ ਜੈਨੀਆਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਘੱਟਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਸਬਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਮਝਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ 100 ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ 40-50 ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਤੀਜੀ ਜਾਂ ਚੌਥੀ ਪੀੜੀ ਸਿੱਖੀ ਸਾਂਭ ਵੀ ਲਏ ਤਾਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਅਬਾਦੀ ਪੱਖੋਂ ਪਤਨ ਨਹੀਂ ਰੁਕ ਸਕਦਾ।

ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ- ਇੱਥੇ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰਲੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਉਸਨੂੰ ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਜਾਂ ਕੌਮ ਵਿਚ ਜਜ਼ਬ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਜਦਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਸਿੱਖ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਉਸਦੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਜਾਂ ਤੀਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬੇਮੁੱਖ ਹੋ ਜਾਣ ਉਹ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵੀ ਉੱਜੜੇ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉੱਜੜੇ ਪਰੰਤੂ ਫਰਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬੇਮੁੱਖ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਅਜਿਹੀ ਵਿਵਸਥਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜੋ ਬੇਮੁੱਖ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਕੁਝ ਸੁਝਾਅ- ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਰਵਾਸ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜੋ ਅਬਾਦੀ ਘਟਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਰੋਕਣ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨੁਕਤੇ ਸਮਝਣਯੋਗ ਹਨ- (ੳ) ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰੇਕ ਸਿੱਖ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਏ ਕਿ ਉਸਦੇ ਬੱਚੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਰਮੁਖੀਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ ਕੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ। (ਅ) ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਕਦੇ ਵੀ ਅ-ਧਰਮੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ। ਸਗੋਂ ਅਜਿਹੀ ਸੰਤਾਨ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਆਪਣਾ ਧਾਰਮਿਕ ਫਰਜ਼ ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਮਝੇਗੀ। (ੲ) ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਿੱਖ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ ਖ੍ਰੀਦ ਕਰਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਕਿਰਾਏ ਤੋਂ ਆਮਦਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ। ਦੂਜਾ, ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗਾ। ਤੀਜਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਇਸੇ ਬਹਾਨੇ ਪੰਜਾਬ ਗੇੜਾ ਮਾਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣਗੇ। (ਸ) ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾ ਕੇ 10-20 ਸਾਲ ਪੈਸੇ ਕਮਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪੰਜਾਬ ਆਉਣ ਬਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਰੰਸੀ ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ ਨਾਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਵੱਧ ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ ਖ੍ਰੀਦ ਕੇ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਇਕ ਮੈਂਬਰ ਕਮਾਵੇ ਤਾਂ ਲਗਪਗ 4-5 ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੂਰੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦਿਹਾੜੀਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਵਧੀਆ ਕਾਰੋਬਾਰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਮਾਲਕ ਬਣਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲ ਸਕੇਗਾ। (ਹ) ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਉਸ ਭਾਵੁਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੱਜ ਓਨਾ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। (ਕ) ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀ ਚੁਣਨ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਜੋ ਕਿ ਕੌਮ ਲਈ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਾਬਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।

ਸਿੱਟਾ- ਇਸ ਸੰਖੇਪ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੋਂ ਦੋ ਅਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨੁਕਤੇ ਕੌਮੀ ਨਿਯਮ ਬਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ- ਪਹਿਲਾ, ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ ਨਾ ਵੇਚਣ ਸਗੋਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ੍ਰੀਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਣ। ਦੂਜਾ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ।

ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖੀ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚੋਂ ਮਨਫ਼ੀ ਵੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਤਰਜ਼ 'ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਖੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਸਮਝਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਨੌਜੁਆਨੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਣ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਪਰੀਤ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਵੱਸਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਪੁੱਜਣ ਵਾਲੇ ਹਰੇਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹੇ।

ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਜਿਹੜੀ ਚਹੁੰ-ਤਰਫੀ ਉੱਥਲ-ਪੁੱਥਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ ਉਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਖ਼ੁਦ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਾਲਚ ਵੱਸ ਪੰਜਾਬੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਕਿਨਾਰ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਘੱਟ ਪੈਸਿਆਂ ’ਤੇ ਕੰਮ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਜਨਸੰਖਿਅਕ ਅਤੇ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਅਮੀਰ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਭੇਜ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਦਾਅ ਲਗਾ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰੇ ਭੇਡ-ਚਾਲ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸੋਚੀਏ ਤਾਂ ਇਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

40-50 ਲੱਖ ਲਗਾ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਨੂੰ ਤਰਜ਼ੀਹ ਦੇਣਾ ਪਰੰਤੂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਉਸ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨਾ-ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਅਸੰਤੁਲਨ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਪੰਥਕ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਸਬੰਧੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਪੜਚੋਲ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮੰਥਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਹੀ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਹਰੇਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।