ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਰਕ-ਸੰਗਤ ਗੁਰੂ ਆਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਤੋਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਡਮੁੱਲਾ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਟੀਕਾ ਨੇਪਰੇ ਚੜਾ ਕੇ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗਿਆਨੀ, ਵਿਆਕਰਣ ਦਾ ਪਰਬੀਨ ਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਉੱਤਮ ਲੇਖਕ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਅੱਧ ਤੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮੰਗਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਤਰਕਵਾਦੀ ਖੋਜ-ਬਿਰਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੇਕਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਖੇਤਰ ਦੇ ਰੋਸ਼ਨ ਸਿਤਾਰੇ ਹੋ ਨਿਬੜੇ।

ਹਿੰਦੂ ਘਰਾਣੇ ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਅਤਿ ਗਰੀਬੀ ਵਿਚ ਪਲੇ “ਨੱਥੂ ਰਾਮ” ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਸਜਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਮਿਲੀ। ਆਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਜਦ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਤੋਂ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮਿਥ ਲਿਆ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਗੰਭੀਰਤਾ ਸਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਆਦਰਸ਼ ਤੇ ਅਮਲ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵੀ ਢਾਲਿਆ।

ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ “ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ” ਉੱਪਰ ਅਮਲ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਨੇਕ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੰਨੀ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਭਰੀ ਤੇ ਬਕਾਇਦਗੀ ਵਾਲੀ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਸ. ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਲਈ ਮਿਲਣ ਆਏ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਘਰ ਬੈਠੇ ਰਹੇ ਪਰ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਹਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸ. ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਹੁਰੀਂ ਕੋਈ ਵਿਹਲ ਲੱਭ ਸਕੇ।1 ਆਪ ਦੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਲਗਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ “ਸਵੇਰੇ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਉੱਠਣਾ, ਜੰਗਲ ਪਾਣੀ ਉਪਰੰਤ ਨਹਾ ਧੋ ਕੇ ਯੋਗ-ਆਸਣ ਕਰਨੇ, ਫੇਰ ਘਰ ਲਈ ਚੁਆਵਾਂ ਦੁੱਧ ਲਿਆਉਣਾ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸੈਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ) ਅਤੇ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਤੁਰ ਪੈਣਾ, ਦੁੱਧ ਲਿਆਉਂਦੇ ਸਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਜਾ ਪਹੁੰਚਣਾ। ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਰੋਟੀ ਖਾ ਕੇ ਇਕ ਘੰਟੇ ਲੇਟ ਜਾਣਾ। ਫੇਰ ਟੀਕੇ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਉਦੋਂ ਉਠਣਾ ਜਦੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਵਕਤ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਘੜੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਕਾਇਦਗੀ ਗਜ਼ਬ ਦੀ। ਪਾਠ ਵੇਲੇ ਤੁਸੀਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਟਹਿਲਣ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਪਾਠ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਣ, ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਕਿਸੇ ਪਾਠ ਦੀ ਕੋਈ ਅੜਾਉਣੀ ਹੱਲ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਕੋਈ ਕਰੇ ਤਾਂ ਕਿਸ ਵੇਲੇ ਗੱਲ ਕਰੇ?2

ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਸਮੇਂ ਜੇਲ੍ਹ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਜੇਲ੍ਹ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ।3 ਇਕ ਵਾਰੀ ਜਦੋਂ ਬੁਖਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪ ਲਿਖੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਡਾ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਅਜੇ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਿਆ ਤਦੋਂ ਭੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਭਲੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਂਗਾ, ਤਦੋਂ ਭੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਕੰਮ ਠੀਕ ਠਾਕ ਤੁਰਿਆ ਜਾਏਗਾ, ਪਰ ਤੂੰ ਬੁਖਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਦਿਮਾਗੀ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਕੇ ਮਰਨ ਦੇ ਰਾਹੇ ਕਿਉਂ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?”4 ਤਾਂ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਵੱਤਰ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਖੁੰਝਾਣ ਨੂੰ ਜੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।”5

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ “ਖੋਜੀ ਉਪਜੈ ਬਾਦੀ ਬਿਨਸੈ” ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਆਪ ਨੇ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ। ਹਰ ਲਗ-ਮਾਤ੍ਰ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਾਰਕਿਕ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਖੋਜੀਆਂ ਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਇਸ ਕਾਰਜ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਡਮੁੱਲੀ ਸਹੂਲਤ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਲਿਖਿਆ। ਵਾਰਤਕ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਰਸੇ ਉੱਪਰ ਅੱਧੀ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਬੰਧ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗਦ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਸਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ 10 ਸੈਂਚੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਈ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਟੀਕਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।

ਬੇਸ਼ਕ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਸੁਖਾਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹੇ ਅਤੇ “ਕੂੜਾ ਲਾਲਚੁ ਛਡੀਐ ਹੋਇ ਇਕ ਮਨਿ ਅਲਖੁ ਧਿਆਈਐ” ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣਾ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਬੋਰਡ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਆਏ ਹੋਏ ਤਕਰੀਬਨ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਨਾਂਹ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਮੈਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ ਸੀ ਸੋ ਗੁਰੂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਿਰੇ ਚਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਟੀਕੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਸੰਕਲਪ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਂ ਪੈਸਿਆਂ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਕੰਮ ਕਦੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਜੋ ਸਮਾਂ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਇੱਕ ਪਲ ਗੁਰੂ ਲਈ ਹੈ, ਵਿਆਕਰਣਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਹੋਰ ਬਥੇਰੇ।”6

ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਤਨਖਾਹ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮਕਾਨ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਬਦਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਕਥਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ 120 ਰੁਪਏ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰੇਗਾ ਤਾਂ 12 ਰੁਪਏ ਘੱਟ ਵਿਚ ਵੀ ਦਿਨ ਗੁਜ਼ਾਰ ਲਏਗਾ, ਪਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਕਥਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਚਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।”7

ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ, ਸਿੱਖ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਸਾਦਗੀ ਭਰਪੂਰ ਬਿਤਾਇਆ। ਦਿਖਾਵੇ ਤੇ ਫਾਲਤੂ ਆਡੰਬਰਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਉੱਤੇ ਪੰਜ ਸੱਤ ਆਦਮੀ ਜੰਝ ਵਜੋਂ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਕੇ ਨੂੰਹ ਘਰ ਲੈ ਆਉਂਦੇ। ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ।8 ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੁਆਰਾ ਡੀ. ਲਿਟ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਸੀ ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਦਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦਾ ਹੈ :- “ਰਬੜ ਟਾਇਰਾਂ ਦੇ ਥੱਲੇ ਵਾਲੇ ਇੰਚ ਇੰਚ ਮੋਟੇ ਹੰਢੇ ਹੋਏੇ ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਗਾਂਢਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬੂਟ ਪਾ ਕੇ, ਇਕ ਸਸਤਾ ਤੌਲੀਆ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਬਿਨਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀ (ਪ੍ਰੈਸ) ਦੇ ਘਰ ਧੋਤੇ ਪਜਾਮੇ-ਕੁੜਤੇ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹੁਰੀਂ, ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਤਾਂ ਘਰ ਦਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਇਆ ਕਲਪਣ ਉੱਤੇ ਬੜਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾਇਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਦਿਖਾਵਾ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੁਣ ਕਿਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ?”9

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਸਦਾਚਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪੱਲਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਮਿੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਮੰਨਿਆ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਘੋਰ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਆਪ ਨੂੰ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਭਰਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਭੂਆ ਨੇ ਕਰਜੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਕਰਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਮਾਲੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੇ ਵਜੀਫਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਆਪ ਨੇ ਬੀ. ਏ. ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਕੇ ਸਾਰੇ ਕਰਜੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਆਪ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਤੇ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਪੋਤਰੇ ਦੀ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਆਪ ‘ਕਉਣੁ ਨ ਮੂਆ ਕਉਣੁ ਨ ਮਰਸੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣਾ ਹਿਰਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰੀ ਰੱਖਦੇ। ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਸਮੇਂ ਵੀ ਆਪ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ “ਮਾੜਾ ਢੱਗਾ ਬੱਤੀ ਰੋਗ” ਆਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹੱਸ ਛੱਡਦੇ ਸਨ।10 ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪ ਨੇ “ਸਗਲੇ ਦੂਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਕਰਿ ਪੀਵੈ” ਅਨੁਸਾਰ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹੌਂਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਮੰਨਿਆ।

ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਖੋਜੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਨ ਉੱਥੇ ਉਹ ਇਕ ਸਫਲ ਅਧਿਆਪਕ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁੱਲ 36-37 ਸਾਲ ਸਕੂਲਾਂ ਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਭੁਲੇਖੇ ਦੂਰ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵੀ ਵਖਰੇਵੇਂ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਅਰਥ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਹਿਤ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਧੀਰਜ ਦਾ ਗੁਣ ਵੀ ਸਿੱਖ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਪੰਡਤ ਦੀਆਂ ਚੋਭ ਭਰੀਆਂ ਟੋਕਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਅੱਗੋਂ ਬੜੇ ਧੀਰਜਵਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਪੰਡਿਤ ਜੀ! ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੋਕਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਜੋਗਾ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਫੇਰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਰੱਖੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਧਾਰਮਿਕ ਜੂਲਾ ਅਸੀਂ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਆਪਣੀ ਧੌਣ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਪੈਣ ਦਿਆਂਗੇ।”11 ਆਪ ਦੇ ਧੀਰਜਵਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਆਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਇਕ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਵੀਰ ਦੀ ਚੋਭ ਨਾਲ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਅਰਥ ਕਰਨੇ ਵਿਦਵਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬੇਸਮਝੀ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਿਸੇ ਭੀ ਅਰਥ ਉੱਤੇ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।12

ਸਿੱਖ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਵਿਚ ਨਿੰਦਾ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਦਰਪਣ’ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਸ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਈ ਘੰਟੇ ਨਿੰਦਾ ਆਦਿਕ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰ ਦੇਈਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਮੈਂ ਟੀਕੇ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਆਂ ਤਾਂ ਇਸ ਭੈੜੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲੋਂ ਤਾਂ ਬਚਿਆ ਰਹਾਂਗਾ।”13 ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਪਰਾਈ ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸਾਰੂ ਪਾਸੇ ਲਾਉਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਸਨ।

ਸਿੱਖ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਵਿਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੀ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਤੋਂ ਸਦਾ ਦੂਰ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਖੂਹ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਭਰਨਾ ਇਸ ਲਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਆਪ ਦੇ ਭਰਾ ਸ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਢੱਗਾ ਰੱਸੇ ਸਮੇਤ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਹਰਿਦੁਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਿਆ। ਪੰਡਤ ਜੀ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਲਈ ਹਰਿਦੁਆਰ ਜਾਵੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਖੂਹੀ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਭਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰੇ। ਸ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਹਰਿਦੁਆਰ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਬੜ੍ਹੀ ਤੰਗੀ ਕੱਟਣੀ ਪਈ।14 ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਵੀ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਰੋਟੀਆਂ ਅਪੜਾਈਆਂ ਨਹੀਂ ਅਪੜ ਸਕਦੀਆਂ। ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਿਆਰ ਦੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਅਰਦਾਸ ਦੀ।”15

ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ “ਆਪਿ ਜਪਹੁ ਅਵਰਾ ਨਾਮੁ ਜਪਾਵਹੁ” ਉੱਪਰ ਅਮਲ ਕਰਦਿਆਂ ਨਾ ਕੇਵਲ ਆਪ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗੇ ਬਲਕਿ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਪਰਵਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪਿੰਡ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਲੜ ਲਗਾਇਆ। ਆਪ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਸਾਡੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੱਟ ਕੇਸਧਾਰੀ ਬਣਦੇ ਗਏ। ਪੰਡਤ ਦੇਵਕੀ ਨੰਦਨ ਸਾਡੇ ਇਕ ਘਰ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਦੇ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਹੀ ਹੱਥੋਂ ਗਵਾ ਬੈਠੇ।”16

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਵਾਂਗ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵੀ ਕਿਸੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਦੇ ਕਤਲ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਮਹੰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਕਤਲਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਕੁਰਲਾ ਉਠਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ “ਇਹ ਕਤਲਗਾਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੀਆਂ ਭੁੱਬਾਂ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ। ਰੋਣ ਠੱਲਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ। ‘ਸਾਧ-ਸੰਤ’ ਅਖਵਾਂਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਰੱਬ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਘਰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਢਾਹ ਕੇ ਪਲ ਵਿਚ ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।”17 ਸਿੱਖ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਪੂਰੀ ਅਣਖ ਨਾਲ ਬਿਤਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਬਲਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ “ਜੇ ਜੀਵੈ ਪਤਿ ਲਥੀ ਜਾਇ॥ ਸਭੁ ਹਰਾਮੁ ਜੇਤਾ ਕਿਛੁ ਖਾਇ॥” ਉੱਪਰ ਅਮਲ ਕਰਦਿਆਂ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸਮਕਾਲੀਨ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵੀ ਕੱਟੀਆਂ।

ਆਪ ਨੂੰ ਫਿਰੰਗੀਆਂ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਅਥਾਹ ਪ੍ਰੇਮ ਸੀ। ਸਿੱਟੇ ਵੱਜੋਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ ਹੀ ਕੀਤਾ ਬਲਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਆਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਿਹਾਰਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਪਣਾ ਕੇ ਕਥਨੀ ਤੇ ਕਰਨੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦੁਆਰਾ ਅਜਿਹੀ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਕਿ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਇਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹੇਗੀ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ :

1. ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ, ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਬਜ਼ਾਰ ਮਾਈ ਸੇਵਾਂ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਭੂਮਿਕਾ,ਸਫਾ ਹ.
2. ਉਹੀ
3. ਉਹੀ, ਸਫਾ 130.
4. ਉਹੀ, ਸਫਾ 167.
5. ਉਹੀ
6. ਉਹੀ, ਭੂਮਿਕਾ, ਸਫਾ ਕ.
7. ਉਹੀ, ਸਫਾ 164.
8. “ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ-ਘਰ ਵਿਚ ਭੀ ਇਹ ਪਤਾ ਨਾ ਲਗ ਸਕਿਆ ਕਿ ਇਥੇ ਵਿਆਹ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।” ਉਹੀ, ਸਫਾ 218.
9. ਉਹੀ, ਭੂਮਿਕਾ, ਸਫਾ ਘ.
10. ਉਹੀ, ਸਫਾ 17.
11. ਉਹੀ, ਸਫਾ 59-60.
12. ਉਹੀ, ਸਫਾ 61.
13. ਉਹੀ, ਸਫਾ 194-195.
14. ਉਹੀ, ਸਫਾ 75-76.
15. ਉਹੀ, ਸਫਾ 35.
16. ਉਹੀ, ਸਫਾ 78.
17. ਉਹੀ, ਸਫਾ 105.