ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਅਸਥਾਨ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਹੈ। ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਇਹ ‘ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮਹਿਤਾ ਕਲਿਆਣ ਦਾਸ (ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ) ਸੀ। ਇਹ ਕਿੱਤੇ ਵਜੋਂ ਪਟਵਾਰੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜਾਮਾਰਾਏ ਦੇ ਕੋਲ ਪੱਠੇਵਾਲ (ਪੱਠੇ ਵਿਡ) ਸੀ। ‘ਰਾਇ ਭੋਇ’ ਇਕ ਭੱਟੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ। ਇਹ ਤਲਵੰਡੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਵੀਹ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦਾ ਚੌਧਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਜ਼ਮੀਨ ਵੱਡੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਕੋਲ ਹੀ ਸੀ। ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਮੁਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੇਕਾ ਪਿੰਡ ਚਾਹਲ (ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ) ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਠਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ (1487 ਈ.) ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਮੂਲ ਚੰਦ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਪਿੰਡ ਪੱਖੋਕੇ ਰੰਧਾਵਾ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ) ਦੇ ਪਟਵਾਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਬਟਾਲਾ ਨਗਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਭੈਣ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਸੀ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਵੱਡੇ ਸਨ। ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਚਾਹਲ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦੇ ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਜੈ ਰਾਮ ਸੀ। ਇਹ ਨਵਾਬ ਦੌਲਤ ਖਾਂ ਲੋਧੀ ਪਾਸ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਮਾਲ ਮਹਿਕਮੇ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਜੈ ਰਾਮ ਨੇ ਹੀ ਵਿਚੋਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦੋ ਸਪੁੱਤਰ— ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ (ਜਨਮ 1494 ਈ.) ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਲਛਮੀ ਦਾਸ ਜੀ (ਜਨਮ 1497 ਈ.) ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਪੰਧ ਤਕਰੀਬਨ 70 ਸਾਲ (7 ਸਤੰਬਰ, 1539 ਤਕ) ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਸ੍ਰੋਤ ਵਜੋਂ ਸਦਾ ਸਾਡੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਜਾਪਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਤੋਂ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ (1475 ਤੋਂ 1482 ਈ.) ਤਕ ਅਜਿਹਾ ਭਾਸ਼ਾਈ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਗੋਪਾਲ ਦਾਸ ਪਾਂਧੇ ਪਾਸ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਅਤੇ ਲੇਖਾ-ਪੱਤਾ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਗਏ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਪੰਡਿਤ ਬ੍ਰਿਜ ਲਾਲ ਪਾਸ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਮੌਲਵੀ ਕੁਤਬਦੀਨ ਪਾਸ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਮਦਰੱਸੇ ਵੀ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਅਧਿਆਪਕ ਬਾਲ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਰਕ-ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਤਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਹੀ ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਹਿਲੋਲ ਖਾਂ ਲੋਧੀ ਦੀ 1468 ਈ. ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ ਨੇ 1517 ਈ. ਤਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਦੌਲਤ ਖਾਂ ਲੋਧੀ ਨੂੰ 1504 ਈ. ਵਿਚ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਦਾ ਨਵਾਬ ਬਣਾਇਆ। ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਇਬਰਾਹੀਮ ਲੋਧੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੌਲਤ ਖਾਂ ਲੋਧੀ ਨੇ ਹੀ ਆਲਮ ਖਾਂ ਲੋਧੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਸੀ। ਬਾਬਰ ਨੇ 1526 ਈ. ਵਿਚ ਇਬਰਾਹੀਮ ਲੋਧੀ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਬਰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਲੋਧੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰ ਅਕਸਰ ਹੀ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨਾਲ ਅਨਿਆਂ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਨਵਾਬ, ਨਾਜ਼ਮ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਜਨਤਾ ਉੱਤੇ ਕਈ ਵਧੀਕੀਆਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਜਲੌਅ ਤਹਿਤ ਕਾਜ਼ੀ ਵੀ ਅਨਿਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰਲੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰਸਯੋਗ ਸੀ। ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਜਾਤੀ ਊਚ-ਨੀਚ ਬਹੁਤ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਾੜਾ ਸਲੂਕ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜੋਗੀ (ਸਿੱਧ) ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮਾਇਆ-ਜਾਲ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਤਿਆਗ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਅਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਸਨ। ਇਹ ਟੋਲੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਭਾਂਜਵਾਦੀ (ਦੂਰ ਭੱਜਣ ਦਾ) ਵਤੀਰਾ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਮਾਜ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਦਬਦਬੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਨੇਰ-ਗੁਬਾਰ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਇੱਥੇ ਜੈਨੀ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ (ਮੱਤਾਂ) ਦਾ ਵੀ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਹਾਂਵੀਰ ਜੈਨ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੁਕਤਿਆਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤਹਿਤ ਉੱਤਮ ਇਨਸਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਸਮਾਜਿਕਤਾ ਉੱਪਰ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਰੂਹਾਨੀ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਖ ਨਜ਼ਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦੇ ਅਨਿਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰ ਇਕ ਅਚੰਭਾ ਸਨ ਜਾਂ ਇਹ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਉਪਜ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੱਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੇਲੇ ਦੇ ਕੱਟੜ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਿਤ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਨੇੜ੍ਹੇ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿਿਲਆ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕੱਟੜ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਮੱਤ ਬਹੁਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ ਸਨ।

ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ-ਚੌਦਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਸੂਫ਼ੀ ਤੇ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਤੇ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਮੋਢੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਫ਼ੀ ਲਹਿਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਕੱਟੜਤਾ ਦੇ ਉਲਟ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਹਾਮੀ ਸੀ। ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰ ਸਾਧਾਰਨ ਰਹਿਣੀ-ਸਹਿਣੀ ਉੱਤੇ ਬਲ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਚੰਗੇ-ਮਾੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ (ਮੱਤਾਂ) ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜ੍ਹੇ ਲਿਆਉਣ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾ ਆ ਸਕੀ। ਇਹ ਮੱਤ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਕ ਹੱਦ ਤਕ ਹੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੱਤਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਣਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਹਿਲਜੁਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੱਡੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਤਕੜਾ ਹੱਥ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਏ ਸਨ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਨੌ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸੀ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੀਰਾਸੀ ਬਿਰਾਦਰੀ ਦੇ ਮੀਰ ਬਾਦਰੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਹ ਬਿਰਾਦਰੀ ਡੂਮ ਜਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਈ ਲੱਖੀ ਸੀ। ਇਹ ਮੀਰਾਸੀ ਬਿਰਾਦਰੀ ਰਾਗਾਂ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ ਰਬਾਬ ਉੱਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਾਲ ਨੇੜ੍ਹਤਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸਾਂਝ ਕਾਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਰਚਾ ਵਿਚ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਅਤੇ ਰਬਾਬ ਸਾਜਿੰਦੇ ਤੇ ਸਾਜ ਵਜੋਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਜੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਾਲ ਲੰਮੀ ਸਾਂਝ ਕਾਇਮ ਰਹੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਹੀ ਲਏ ਸਨ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਜਵਾਨੀ ਤਕ ਕਈ ਸੰਸਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਗੀ (ਵੱਗ ਚਾਰਨ ਵਾਲਾ) ਵਜੋਂ ਮੱਝਾਂ ਚਾਰਨ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਖੇਤੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਪੈਲੀ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੈਲੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਚਰਾਂਦਾਂ ਵਜੋਂ ਹੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਪਟਵਾਰੀ ਸੀ। ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਨੇ ਕੁਝ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਹੀ ਤੇ ਚਰਾਂਦਾਂ ਲਈ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਮੁਰੀਦ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਅੱਧੀ ਜ਼ਮੀਨ (ਅਠਾਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਏਕੜ) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਵੱਲ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਜਤਾਇਆ ਸੀ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਨਿਆਵੀ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸਦਾ ਉੱਪਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਤਰਕ-ਪੱਧਤੀ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਰੂਹਾਨੀ ਬਿਰਤੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੱਝਾਂ ਚਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਆਏ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਕਿੱਤੇ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਚੌਂਕੜੀ ਮਾਰ ਅੰਤਰ-ਧਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰਕ-ਪੱਧਤੀ ਵਾਲੀ ਦਿੱਬ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਜਨੇਊ ਪਹਿਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰਦਿਆਲ ਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਜਨੇਊ ਰੂਪੀ ਧਾਗੇ ਨੂੰ ਵਾਧੂ ਦੀ ਰਸਮ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਅਸਲ ਜਨੇਊ ਮਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਬੰਧੇਜ਼ ਮੰਨਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਧਾਗੇ ਦੇ ਜਨੇਊ ਦੀ ਥਾਂ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਜਨੇਊ ਉੱਤੇ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਉਮਰ ਤਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਤੇ ਰੌਸ਼ਨ- ਦਿਮਾਗੀ ਦੇ ਚਰਚੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪੀ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ-ਸਮਝਾਉਣ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਰੁਚੀ ਤਹਿਤ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਈ ਸਾਧਾਂ-ਸੰਤਾਂ ਤੇ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜ੍ਹਤਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਪੁਰਖ ਸਨ। ਉਹ ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਮਾਈ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅਕਸਰ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਹਰ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ (ਵੀਹ) ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਅਕਸਰ ਹੀ ਤਲਵੰਡੀ ਦੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਚੂਹੜਕਾਣੇ ਤੋਂ ਸੌਦੇ-ਪੱਤੇ ਦੀ ਰਾਸ ਲੈਣ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਚੂਹੜਕਾਣਾ ਵੱਡਾ ਕਸਬਾ ਸੀ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਕਾਨ ਉੱਤੇ ਵਿਕਣ ਵਾਲੇ ਖਰੇ ਸੌਦੇ ਦੀ ਥਾਂ ਸੱਚ ਦਾ ਵਣਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੂਹੜਕਾਣੇ ਵਿਖੇ ਇਕ ਸਾਧੂ-ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਇਸ ਟੋਲੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਤੇ ਬਸਤਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਰੇ ਰੁਪਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਖਰਚ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੱਟੀ ਦੇ ਸੌਦੇ ਨਾਲੋਂ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਸੌਦੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮਹਾਤਮ ਹੈ: ਵਿਿਚ ਦੁਨੀਆ ਸੇਵ ਕਮਾਈਐ ॥ ਤਾ ਦਰਗਹ ਬੈਸਣੁ ਪਾਈਐ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 26)

ਪਰ ਘਰ-ਪਰਵਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਹਾਰ ਤੋਂ ਚਿੰਤਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਜਾ ਭਾਈ ਜੈ ਰਾਮ ਜੀ (ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਦੇ ਪਤੀ) ਦਾ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਮੋਦੀਖ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਕਾਰਨ ਚੰਗਾ ਅਸਰ- ਰਸੂਖ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਮੋਦੀਖ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਦਿਵਾਈ ਸੀ। ‘ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ’ ਨਗਰ ਕਦੀ ਸੁਲਤਾਨ ਖ਼ਾਨ ਲੋਧੀ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਫੌਜਦਾਰ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮੋਦੀ ਖ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਸੱਚੇ ਮੋਦੀ (ਵਿਕਰੇਤਾ) ਸਿੱਧ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਤੇਰਾ ਤੇਰਾ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਪਟਾਇਆ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਸੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੋਦੀਖ਼ਾਨਾ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਬਰਕਤਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਕਰੇਤਾ ਦਾ ਕੰਮ ਜਿਣਸਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਟਾਕ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਰੱਖਣਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਬਦਲੇ ਜਿਣਸ ਅਰਥਾਤ ਅਨਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਨਖਾਹ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੌਕਰੀ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਸੱਚੇ ਵਿਕਰੇਤਾ ਵਜੋਂ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਖੂਬ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਖੱਟੀ ਸੀ।

ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਨੌਕਰੀ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨਜ਼ਦੀਕ ਵਗਦੀ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਵਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰ-ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ‘ਵੇਈਂ ਉਪਦੇਸ਼’ ਜਾਂ ‘ਵੇਈਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਈਂ ਦੀ ਟੁੱਭੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੱਗ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੀਰਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਵੱਲ ਪਾਸਾ ਪਲਟਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ੀਨਤ ਬਦਲ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਦੀ ਸੋਝੀ ਤਹਿਤ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਨਾ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ’ ਦਾ ਸ਼ਬਦੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਮੁੱਚਾ ਸਮਾਜ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਸਭੈ ਸਾਝੀਵਾਲ ਸਦਾਇਨਿ ਅਤੇ ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਬਲ ਫੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਜਾਤ ਜਾਂ ਵਰਨ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਸਲ ਜਾਤ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ (ਕਾਰਜ ਜਾਂ ਕੰਮ) ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਅਮਲ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਚੜ੍ਹਿਆ ਸੋਧਣਿ ਧਰਤੀ ਲੋਕਾਈ ਦੀ ਆਰੰਭਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ‘ਮੂਲ ਮੰਤਰ’ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ:

ੴਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ
ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1)

ਅਕਾਲ ਰੂਪ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਦੁਨਿਆਵੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਸੱਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਜਿਹੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਜਿਊਣ ਦਾ ਨਵਾਂ ਰਸਤਾ ਵਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਰਾਹ ਨਵਾਂ ਸੀ। ਇਸ ਰਾਹ ਦੇ ਰਾਹੀ ਵਜੋਂ ਹੀ ਨਵਾਂ ਗੁਰਮੁਖ ਮਨੁੱਖ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ (ਕਾਰਜਾਂ) ਦਾ ਹੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਬੀਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖਾਂਦਾ ਹੈ:

ਆਪੇ ਬੀਜਿ ਆਪੇ ਹੀ ਖਾਹੁ ॥
ਨਾਨਕ ਹੁਕਮੀ ਆਵਹੁ ਜਾਹ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 4)

ਕਰਮ ਹੀ ਬੰਦੇ ਦੀ ਅਸਲ ਜਾਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਮੁਤਾਬਕ ਜੀਵਨ ਕਰਮਾ ਸੰਦੜਾ ਖੇਤ ਹੈ। ਇਹ ਸੋ ਬ੍ਰਹਮਣੁ ਜੋ ਬਿੰਦੈ ਬ੍ਰਹਮੁ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਅਸਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ। ਨਿਰੀ ਜਾਤ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਉੱਚਾ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਚਾਰ-ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਕੂੜ-ਪਾਸਾਰਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਪਾਸਾਰੇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਮਲ ਰਾਹੀਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾ ਲਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲ ਮਿੱਠੀ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਰਾਗ ਵਜੋਂ ਅੱਤ ਦੀ ਸੁਰੀਲੀ ਵੀ। ਨਾਲ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਰਬਾਬ ਦਾ ਸਾਜ਼ ਵੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੁਝ ਸਮੇਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨਿੱਤਰਣ ਦੀ ਠਾਣ ਲਈ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਸੰਵਾਦ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਭਾਰੂ ਜਾਂ ਹਾਕਮ ਧਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਚਾਲੂ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਸਰੋਤੇ ਰੂਪੀ ਸਨ। ਸਰੋਤਿਆਂ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਜੁਸਤਜੂ ਛੇੜਣ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕਹਿਣ-ਸੁਣਨ ਦਾ ਮਹਾਂ-ਮਾਰਗ ਅਪਣਾਅ ਲਿਆ:

ਜਬ ਲਗੁ ਦੁਨੀਆ ਰਹੀਐ ਨਾਨਕ ਕਿਛੁ ਸੁਣੀਐ ਕਿਛੁ ਕਹੀਐ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 661)

ਇਸ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਹਿਮ ਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੰਮੇ ਸਫ਼ਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣੀ ਸੀ। ਇਹ ਪਰਵਾਰ ਲਈ ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਲਾ ਔਖਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਅੰਮੀ ਲੱਖੋ ਦੇ ਫ਼ਿਕਰ ਹੋਰ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਰਤੀ ਪਰਵਾਰ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਘਰੋਂ ਜਾਣ ਨਾਲ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਵਸੀਲੇ ਦਾ ਵਿਗੋਚਾ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੀ ਸਭ ਦੀ ਢਾਰਸ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫੁਰਨਾ ਸੀ ‘ਅਸੀਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਕੇ ਵਿਖਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਫ਼ਕੀਰ ਬਣ ਕੇ ਵੀ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਫ਼ਕੀਰੀ ਮਿਲਦੀ ਨਹੀਂ ਕਮਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।’ ਇਸ ਵੱਡੀ ਕਮਾਈ ਲਈ ਉਮਰਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਪੈਂਡੇ ਤੈਅ ਕਰਨੇ ਪੈਣੇ ਹਨ। ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਨਾ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਛੱਡੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਫ਼ਕੀਰੀ। ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਤ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜਿਆ, ਨਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ। ਉਹ ਬਹੁਪੱਖੀ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ, ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ, ਸੁਲੱਖਣੀ, ਅੰਮੀ ਲੱਖੋ (ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ), ਦੌਲਤਾਂ (ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਭੈਣ) ਅਤੇ ਬੇਗਮ ਅੱਲਾ ਰੱਖੀ (ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ) ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਭਰਾ ਤੇ ਪਤੀ ਕਰਕੇ ਧੰਨ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸਤਿਕਾਰਤ ਮਾਵਾਂ, ਭੈਣਾਂ ਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ:

ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 473)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਰਬਾਬੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜੋੜਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਤਾਂ ਤੇ ਵਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਂਝ ਸਮਾਜਿਕ ਵਲਗਣਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਭ ਆਪਣਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਫ਼ਕੀਰੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਕੀਰੀ ਮਨ ਦਾ ਮੰਨਨ ਹੈ। ਇਹ ਰਟਨ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਦਾ ਵਿਗਾਸ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਅਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨੇ ਸਮੇਤ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਤੁਰਿਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਮੁਤਾਬਕ ਇਕੁ ਬਾਬਾ ਅਕਾਲ ਰੂਪੁ ਦੂਜਾ ਰਬਾਬੀ ਮਰਦਾਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸੋਧਣ- ਪ੍ਰਬੋਧਣ ਲਈ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀ ਸਨ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੇ ਸਾਥ ਅਤੇ ਦਮ-ਖਮ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਸੁਨੇਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗ-ਸਾਥ ਨਾਲ ਦੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਮਿਟ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਜਾਤ ਅਤੇ ਵਰਨ-ਵੰਡ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਹੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਕੇ ਤੁਰੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਘਰ ਦੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਤੁਰੇ ਸਨ। ਉਹ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀਆਂ ਪਰਵਾਰਿਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਸੀਮਿਤ ਜਾਂ ਘੱਟ ਘਰੇਲੂ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਾਧਾਰਨਤਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਅਸਾਧਾਰਨਤਾ ਵਿਚ ਬਦਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਸਮੇਤ ਵੱਡੇ ਸਫ਼ਰ ਉੱਤੇ ਨਿਕਲ ਤੁਰੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਯਾਤਰਾਵਾਂ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਮਾਂ 1507 ਤੋਂ 1515 ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਧਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਵਚਨ ਤੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਚੱਲਦੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਵੱਡੇ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਤਵੰਤੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਧਰਮਾਂ ਜਾਂ ਮਤਾਂ ਦਾ ਵਿਿਖਆਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਮੋਹਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਣ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ ਸੀ। ਇਹ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਜਾਂ ਸਫ਼ਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਤੇ ਹਾਲਾਤ ਮੁਤਾਬਕ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਕੋਈ ਮਸ਼ੀਨੀ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਕਸਦ ਉਂਜ ਵੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਫ਼ਰ ਪੈਦਲ ਹੀ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਬਚਨ-ਬਿਲਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰੋਜ਼ ਲੰਮਾ ਪੈਂਡਾ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਕੁਝ ਪੈਂਡੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤਿਆਂ ਵਿਚ ਚੱਲਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਸਨ।

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤਲਵੰਡੀ ਤੋਂ ਚੂਹੜਕਾਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸੈਦਪੁਰ ਗਏ। ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਸੈਦਪੁਰ ਦਾ ਨਾਮ ਐਮਨਾਬਾਦ ਹੈ। ਇੱਥੇ ‘ਲਾਲੋ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਕਿਰਤੀ ਮਨੁੱਖ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਤਰਖਾਣਾ ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਸੇਵਾ-ਭਾਵਨਾ ਵਾਲਾ ਸੰਜਮੀ ਪੁਰਸ਼ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ੋਭਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਦੇ ਘਰ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਬਚਨ-ਬਿਲਾਸ ਵੀ ਹੋਏ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਬਾਣੀ-ਉਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸਿਜਦੇ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਦੀ ਘਾਲ-ਕਮਾਈ ਰਾਹੀਂ ਅਜਿਹਾ ਰਿਣ ਉਤਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਨਾਮ ਤੇ ਕਿਰਤ ਦਾ ਬੇਜੋੜ ਸੰਗ-ਸਾਥ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਜਿਹੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਜਿਹੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗਲਵੱਕੜੀ ਪਾ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਮੀਰ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸਭਨਾ ਦਾ ‘ਦਾਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਦਾਤਾ ਦੇਣ’ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਕਾ ਇਕੁ ਦਾਤਾ ਸੋ ਮੈ ਵਿਸਰਿ ਨ ਜਾਈ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਰਪੱਕ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਸਬੇ ਵਿਚ ‘ਜ਼ਾਲਮ ਖ਼ਾਂ’ ਨਾਂ ਦੇ ਪਠਾਨ ਦੀ ਹਾਕਮੀ ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਵਾਂਗ ਤੰਗ-ਦਿਲ ਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਮਲਕ ਭਾਗੋ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਰਾਧ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਦੇ ਸ਼ਰਾਧ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ-ਭੋਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਜਿਹੇ ਇਨਕਾਰ ਨਾਲ ਤਕਰਾਰ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਤੇ ਕਿਰਤ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹੋਰਨਾਂ ਤੋਂ ਰਸਦ ਜਾਂ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਖਵਾਈ ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਥਾਂ ਸਰਾਪ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੁੰਨ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਲਹੂ ਪੀਣਾ’ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਖਵਾਇਆ ਭੋਜਨ ਦੁੱਧ ਸਮਾਨ ਦਰਸਾਇਆ ਸੀ। ‘ਦੁੱਧ’ ਨੇਕੀ, ਚਟਿਆਈ, ਸਾਫ਼ਗੋਈ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਵਿਿਖਆਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਥਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਵਾਲੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹੋਰਨਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਉੱਤੇ ਪਲਣ ਵਾਲੇ ਅਮੀਰਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਿਆ ਸੀ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ-ਧਰਮ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਮਹੱਤਵ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਰਤ-ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਬੰਦੇ ਦੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਸੀ। ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਘਰ-ਪਰਵਾਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਕਿਰਤੀ (ਭਾਈ ਲਾਲੋ) ਦੇ ਘਰ ਹੀ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਕਿਰਤ’ ਤੇ ‘ਕਿਰਤੀ’ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਡਿਆਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਵਰਗਿਆਂ ਦੇ ਸੰਗ-ਸਾਥ ਨੂੰ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਸੀ:

ਨੀਚਾ ਅੰਦਰਿ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਨੀਚੀ ਹੂ ਅਤਿ ਨੀਚੁ ॥
ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਕੈ ਸੰਗਿ ਸਾਥਿ ਵਡਿਆ ਸਿਉ ਕਿਆ ਰੀਸ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 15)

ਇਹ ਹਕੂਮਤਾਂ ਅਤੇ ਅਮੀਰੀ ਦੀ ਹਊਮੈਂ-ਰੋਗ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜ ਵੀ ਸੀ, ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰ ਅਤੇ ਫਿਟਕਾਰ ਵੀ ਸੀ। ਸੈਦਪੁਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਾਰਚ 1508 ਨੂੰ ਹਰਿਦੁਆਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ ਸਨ। ਇਹ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਲੰਮਾ ਪੈਂਡਾ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿਚ ਸਵੇਰੇ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਵੜ ਕੇ ਲੋਕ ਸੂਰਜ ਵੱਲ (ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ) ਪਾਣੀ ਉਛਾਲਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਭੇਖ ਦੇ ਉਲਟ ਵਤੀਰਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਪਾਣੀ ਉਛਾਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ ਯਾਤਰੂਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤੇ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਮੀਲ ਦੂਰ ਪਾਣੀ ਕਿਵੇਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅੱਗੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਜੇ ਤੁਹਾਡਾ ਪਾਣੀ ਲੱਖਾਂ ਮੀਲ ਦੂਰ ਸੂਰਜ ਪਾਸ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਪਾਣੀ ਮੇਰੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ?” ਇਸ ਤਰਕ ਤੋਂ ਆਮ ਲੋਕ ਲਾ-ਜਵਾਬ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾ-ਦਲੀਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਧਰਮ-ਅਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵਾਧੂ ਦੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਨੂੰ ਨਕਾਰਿਆ ਸੀ। ਬੇ-ਅਰਥ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਫਜ਼ੂਲ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਆਏ ਹਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਠਹਿਰਦੇ ਸਨ। ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਬਚਨ-ਬਿਲਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਕੀਰਤਨੀ ਸੁਨੇਹਾ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪਾਸਾਰ ਅਰੰਭ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਵਾਲਾਂ-ਜਵਾਬਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਸਰਲ ਰਸਤੇ ਸੰਬੰਧੀ ਉਚੇਚਾ ਵਖਿਆਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਕਸਰ ਹੀ ਵੱਡੇ ਗੁਣੀ ਵਿਦਵਾਨ ਔਖੀਆਂ ਤੇ ਬੁਝਾਰਤੀ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਤਰਲ ਬਣਾ ਕੇ ਸਰਲ ਸਲੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦਿੱਬਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਵਧਣ ਲੱਗੀ ਸੀ।

ਹਰਿਦੁਆਰ ਤੋਂ ਡੇਢ-ਕੁ-ਸੌ ਮੀਲ ਫ਼ਾਸਲੇ ਉੱਤੇ ਗੋਰਖਮਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਲਮੋੜਾ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੋਰਖਮਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੋਰਖ-ਪੰਥੀਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਡੇਰਾ ਸੀ। ਗੋਰਖ-ਪੰਥੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿੱਧੀਆਂ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਜਿਿਹਆਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲ ਰਜਾ ਜਾਂ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ:

ਹੁਕਮੈ ਅੰਦਰਿ ਸਭੁ ਕੋ ਬਾਹਰਿ ਹੁਕਮ ਨ ਕੋਇ ॥
ਨਾਨਕ ਹੁਕਮੈ ਜੇ ਬੁਝੈ ਤ ਹਉਮੈ ਕਹੈ ਨ ਕੋਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1)

ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਝੰਗਰ ਨਾਥ ਤੇ ਭੰਗਰ ਨਾਥ ਜੋਗੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਤਿਆਗੀ ਅਤੇ ਰਿੱਧੀਆਂ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਰਥਹੀਣ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹੋਇ ਅਤੀਤ ਗ੍ਰਿਹਸਤਿ ਤਜਿ ਫਿਰਿ ਉਨਹੁ ਕੇ ਘਰਿ ਮੰਗਣ ਜਾਈ ਦੇ ਤਰਕ? ਰਾਹੀਂ ਜੋਗ ਮਤ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪੋਲ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਸ਼ਟ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿਰਤ-ਕਮਾਈ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰਾਹ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਮੱਥੇ ਜਾਂ ਪਿੰਡੇ ਉੱਤੇ ਸੁਆਹ ਜਾਂ ਭਬੂਤੀਆਂ ਮੱਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਇਕਾਗਰਤਾ ਤੇ ਤਾਜ਼ਗੀ ਆਉਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਜੋਗ ਮਠਾਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਨੂੰ ਢਾਹ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਗੋਰਖ ਮਤੇ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਹੋਰ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਅਸਰ-ਰਸੂਖ ਘਟਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਗੋਰਖ ਮਤਾ’ ਅਸਥਾਨ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ‘ਨਾਨਕ ਮਤਾ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੋਰਖ ਮਤੇ ਤੋਂ 180 ਮੀਲ ਫ਼ਾਸਲੇ ਉੱਤੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਸਮੇਤ 1508 ਦੇ ਅਕਤੂਬਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਅਯੁੱਧਿਆ ਬੈਰਾਗੀ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਅਕਾਲ-ਮੂਰਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇੱਕੋ-ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾ ਰੱਖਣਹਾਰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਪਣਾ ਕੀਰਤਨ ਰੂਪੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਹੁਰੰਗੀ ਪਾਸਾਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਦੀ ਨਾਜ਼ਰ (ਉੱਪਰ) ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ:

ਆਪੇ ਹਰਿ ਇਕ ਰੰਗੁ ਹੈ ਆਪੇ ਬਹੁ ਰੰਗੀ ॥
ਜੋ ਤਿਸੁ ਭਾਵੈ ਨਾਨਕਾ ਸਾਈ ਗਲ ਚੰਗੀ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 726)

ਆਮ ਕਰਕੇ ਦੂਜੇ ਮੱਤਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰਲੇ ਵੱਲੋਂ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੋਖ਼ਮ ਭਰਿਆ ਕਾਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਰੂਪੀ ਲੰਮੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵੀ ਉਪਜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਾਰਜ ਬੜੇ ਹਿੰਮਤੀ ਤੇ ਸੰਜਮੀ ਵਤੀਰੇ ਨਾਲ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਥਾਂ ਕੁਝ ਸੁਣਨ ਤੇ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਗਿਆਨ ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਨ।ਇਹ ਨਵੇਂ ਚਾਨਣ ਦਾ ਰਾਹ-ਦਸੇਰਾ ਸਨ।ਇਸ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਮਤਾਂ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ‘ਨਾਮ ਧਰੀਕ ਸਿੱਖ’ ਬਣਦੇ ਗਏ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਯੁੱਧਿਆ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹਿੰਦੂ ਅਸਥਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਫਰਵਰੀ 1509 ਨੂੰ ਬਨਾਰਸ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਕਾਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਨਾਰਸ ਵਿਚ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅੰਜਨ ਮਾਹਿ ਨਿਰੰਜਨਿ ਰਹੀਐ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਵ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਦੇ ਲਾਲਚਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲਿਪਤ ਹੋਈਏ। ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੇ ਸਿਜਦੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਾਧੂ-ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਿਰੁੱਧ ਨਕਲੀ ਸਾਧੂ ਹੋਣ ਦਾ ਭੰਡੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਸਾਧੂਆਂ ਵਾਲੇ ਭਗਵੇ (ਗੇਰੂਏ) ਚੋਲੇ ਵਿਚ ਸਨ। ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਨੇ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਅਸਥਾਨ ਮੁਤਾਬਕ ਆਪਣਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਚ-ਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਤਰਕ-ਪੱਧਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹਰੇਕ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਸੀ। ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਫਜ਼ੂਲ ਦੀਆਂ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਜਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਦਾਰੂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਭਰੀਐ ਮਤਿ ਪਾਪਾ ਕੈ ਸੰਗਿ ॥
ਓਹੁ ਧੋਪੈ ਨਾਵੈ ਕੈ ਰੰਗਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 4)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਵੀ ਬਨਾਰਸ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਫ਼ੈਲੀ ਜ਼ਾਤ-ਪਾਤ ਨੂੰ ਨਕਾਰਿਆ ਸੀ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਇਨਸਾਨ ਇੱਕੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਾਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਹਿੰਦੂ ਪੁਜਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਨ ਇਕ ਗਰੀਬ ਹਿੰਦੂ ਜੁਲਾਹੇ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਿਦਵਤਾ ਦੇ ਵਿਖਿਆਨ ਤਹਿਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਡੀ ਵੰਗਾਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਉਤਾਰਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਲਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਲਿਖਣ ਲਈ ਇਕ ਰੋਜ਼ਨਾਮਚਾ ਰੂਪੀ ਕਿਤਾਬਚਾ ਵੀ ਸੀ। ਨਾਲ ਇਕ ਬਸਤਾ (ਝੋਲਾ) ਵੀ ਸੀ। ਇਹ ਬਸਤਾ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਲੋੜੀਂਦੇ ਬਸਤਰਾਂ (ਕੱਪੜਿਆਂ), ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸੀ। ਉਹ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਉਪਜੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਹੀ ਕਾਵਿ-ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਤਾਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰ ‘ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ’ ਵਜੋਂ ਸਨ।ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਸਤੇ ਵਿਚ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਜਾਤ ਦੇ ਚਮਾਰ ਸਨ। ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਜਾਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅਖੌਤੀ ਸ਼ੂਦਰ ਦਰਜੇ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਦਕਾ ਹੀ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਬਲ ਮਿਿਲਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਤਾਰਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਰੱਖ ਲਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤਮ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਰਾਮਾ ਨੰਦ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਬਨਾਰਸ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਵਿਰੁੱਧ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਜਾਤ ਵਜੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨ, ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵੰਡ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੂਰਤੀ- ਪੂਜਾ ਵਿਰੁੱਧ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਰਾਮਾ ਨੰਦ ਜੀ ਦਾ ਵੀ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਨਾਰਸ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਭਗਤ ਰਾਮਾ ਨੰਦ ਜੀ ਹੀ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਸਨ। ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਾ ਵਿਰੁੱਧ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸੇਧ ਵਿਚ ਹੋਰਨਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਇੱਕ ਅਮੁੱਲ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਜੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਬਨਾਰਸ (ਕਾਸ਼ੀ) ਅਸਲ ਵਿਚ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਗੜ੍ਹ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ ਵੀ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਜਣ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਬਨਾਰਸ ਤੋਂ ਲੱਗਭਗ ਸਵਾ-ਕੁ ਸੌ ਮੀਲ ਦੂਰ ਗਇਆ/ਗਯਾ (ਬਿਹਾਰ) ਵੀ ਗਏ ਸਨ। ਗਯਾ ਵਿਚ ਵੈਸਾਖੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੀਰਤਨ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਰਬਾਬ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਤੋਂ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਸਾਮ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਾਮਰੂਪ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਇਹ ‘ਕਾਮਾਖਯਾ’ ਨਾਂ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਇੱਥੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਅਪ੍ਰੈਲ ਮਹੀਨੇ (1509 ਈ.) ਨੂੰ ਗੁਹਾਟੀ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਰਲੀ-ਮਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਚੱਲਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸਾਧ ਭਾਖਾ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਰਲੀ- ਮਿਲੀ ਜਾਂ ਮਿਸ਼ਰਤ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਰਚ-ਮਿਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ-ਭੰਡਾਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਖੁਦ ਅਜਿਹੀ ਸਾਂਝੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਘੰਟਿਆਂ-ਬੱਧੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਰਗੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਗਿਆਨ ਦੇ ਉੱਚੇ- ਸੁੱਚੇ ਬਚਨ-ਬਿਲਾਸ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਿਹਾਰ, ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਆਸਾਮ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਨਗਰ ਜਗਨ ਨਾਥ ਪੁਰੀ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਜਗਨ ਨਾਥ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਜਗਨ ਨਾਥ’ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਹੀ ਨਾਮ ਹੈ। ਇਸ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਉੱਥੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ‘ਆਰਤੀ’ ਉਤਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਆਰਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਆਰਤੀ ਦੇ ਉਲਟ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਆਰਤੀ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕਾਦਰ (ਸਿਰਜਣਹਾਰ) ਪ੍ਰਤੀ ਹੋ ਰਹੀ ਆਰਤੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹਾਂ ਰਚਨਾ ‘ਆਰਤੀ’ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਈ ਹੋਰਨਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ, ਗੁਜਰਾਤ ਤੇ ਦਵਾਰਕਾ ਵੱਲ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਤਕਰੀਬਨ ਅੱਠ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 1508 ਈ. ਤੋਂ 1515 ਈ. ਤਕ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕ ਧਰਮ-ਅਸਥਾਨਾਂ ਵਿਖੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਤਾਂ ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਰਾਹੀਂ ਸਤੰਬਰ 1515 ਈ. ਨੂੰ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ‘ਮਹਾਂਭਾਰਤ’ ਵਿਚ ਕੌਰਵਾਂ-ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਹੋਏ ਯੁੱਧ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਪਿਹੋਵਾ (ਪਹੇਵੇ) ਵੀ ਗਏ ਸਨ। ਪਿਹੋਵਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇੱਥੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਸਰਸਾ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਦੀ ਧੁੰਦ ਸਾਫ਼ ਹੋਈ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਸਤਿਗੁਰੁ ਨਾਨਕੁ ਪ੍ਰਗਟਿਆ ਮਿਟੀ ਧੁੰਧੁ ਜਗਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਆ।
ਜਿਉ ਕਰਿ ਸੂਰਜੁ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਰੇ ਛਪਿ ਅੰਧੇਰੁ ਪਲੋਆ। (ਵਾਰ 1:27)

ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਭੈਣ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਪਾਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਤਲਵੰਡੀ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਘਰ-ਪਰਵਾਰ ਲਈ ਅਤਿਅੰਤ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਲੰਮੇ ਵਕਫ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸ ਘਰ ਆਏ ਸਨ। ਇਹ ਪਰਵਾਰ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਰੂਪੀ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੇ ਘਰ-ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਹਾਲਤ ਸੀ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕਿਆਂ ਕੋਲ ਪੱਖੋਕੇ ਰੰਧਾਵੇ (ਨਜ਼ਦੀਕ ਬਟਾਲਾ) ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਤਲਵੰਡੀ ਤੋਂ ਪੱਖੋਕੇ ਰੰਧਾਵੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਪਰਵਾਰ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਿਲਣੀ ਵੇਲੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲਾ ਭਾਵੁਕ ਮਾਹੌਲ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੂਹ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੀਰਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਚੌਧਰੀ ਅਜਿੱਤਾ ਰੰਧਾਵਾ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਰੀਦ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਰੰਧਾਵਾ ਗੋਤ ਦਾ ਜੱਟ ਸੀ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੱਸੋਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਹਿੰਦੂ ਵੱਸੋਂ ਵਾਲਾ। ਇੱਥੇ ਰਾਵੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਅਬਾਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਸਿਆਲਕੋਟ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਲਾਗੇ ਮਾਝੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਉੱਤਮ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਤਿਸੰਗ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਸਥਾਨ ਜਾਂ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇੱਥੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਬਣਾਉਣ ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਚੌਧਰੀ ਅਜਿੱਤੇ ਰੰਧਾਵੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੋਰ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਅਜਿਹਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇਣ ਸੰਬੰਧੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਨਾਮ ਦੇ ਪਿੰਡ (ਮੌਜੂਦਾ ਗੁ: ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੀ ਮੌੜ੍ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਗੱਡੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਬਹੁਤ ਧਾਰਮਿਕ ਖ਼ਿਆਲ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਤਾ ਅਰਥਾਤ ਕਰਤਾ-ਪੁਰਖ ਭਾਵ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਾਦਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਠੇ-ਰੂਪੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।

ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਸਮੇਤ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਤਕਰੀਬਨ ਸਿਆਲਕੋਟ ਤੋਂ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਉਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਦਾਸੀ ਮੁਕੰਮਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਹਾੜੀ ਖ਼ੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੈਸ਼ਨੋ ਦੇਵੀ, ਅਮਰਨਾਥ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਵਸਦੇ ਸਿੱਧਾਂ (ਜੋਗੀਆਂ) ਆਦਿ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬੁੱਤ ਪੂਜਾ, ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿੱਧੀਆਂ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਿਚ ਫਸੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਰਾਹ ਵਿਖਾਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਦੇ ਅੰਦਰਲੀ ਚਾਨਣ ਰੂਪੀ ਸੋਝੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਹਿਚਾਣ ਦਾ ਅਸਲ ਆਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਸੀ:

ਮਨ ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ ਆਪਣਾ ਮੂਲੁ ਪਛਾਣੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 441)

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਹਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਭੇਖ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦੀ ਸੁਰਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ ਦਾ ਅਸਲ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾਸ ਤੇ ਚਤੁਰ ਦਾਸ ਵਰਗੇ ਪੰਡਿਤ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁਰੀਦ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਫੇਰੀ ਉਪਰੰਤ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਆ ਗਏ ਸਨ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਰੁਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਫ਼ਰ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਏ ਸਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੀ ਯਾਤਰਾ (ਉਦਾਸੀ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਜੋਗੀਆਂ (ਸਿੱਧਾਂ) ਦੇ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹੋਰਨਾਂ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸਲਾਮ ਹਾਕਮ ਧਿਰ ਦਾ ਧਰਮ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰੀ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਰਦ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਦੀ ਹਉਮੈਂ ਤਹਿਤ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਵੀ ਕਈ ਵਾਧੂ ਦੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਅਰਥਾਤ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਧਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾ (ਉਦਾਸੀ) ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸੀ। ਇਹ ਹੋਰ ਵੱਖਰੇ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨਾਂ ਵੱਲ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਭ ਸਥਾਪਿਤ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਇਕ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਕਸੂਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਕਪਟਨ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਇਹ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਜੀ (ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ) ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਗੱਦੀ ਦੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਵਾਰਸ ਸ਼ੇਖ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਹੱਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਾਜੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕਾਅਬੇ ਵੱਲ ਗਏ ਸਨ। ਅਰਬ ਦੇਸ਼ ਵਿਖੇ ਮੱਕੇ ਵਿਚ ਕਾਅਬਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੱਜ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਰੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੱਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਹਾਜੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਕੇ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਮਦੀਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਮੱਕੇ ਵਿਖੇ ਕਾਅਬੇ (ਕਾਬੇ) ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰ ਕੇ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ‘ਕਾਫ਼ਰ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਫ਼ਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਹੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਜ਼ਾ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਸਮੇਤ ਅਜਿਹੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਕਾਅਬੇ ਵੱਲ ਪੈਰ ਕਰ ਕੇ ਲੇਟ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਹਾਜੀਆਂ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਰੌਲਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਹਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਇਤਰਾਜ਼ ਜਤਾਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਠਰ੍ਹੰਮੇ ਤੇ ਹੌਂਸਲੇ ਤਹਿਤ ਇਹ ਕਿਹਾ ਕਿ, “ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਉਸ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿਓ ਜਿਧਰ ਖੁਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।” ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਹਾਜ਼ੀਆਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਣ-ਕਣ ਵਿਚ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਵੱਸੇ ਹੋਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਜੀ ਨਿਰਉੱਤਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿਚ ‘ਬਾਬੇ ਨੇ ਮੱਕਾ ਫੇਰਿਆ’ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਸਮੇਤ ਮਦੀਨਾ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਇੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਸਰੇ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਬਗ਼ਦਾਦ ਵੱਲ ਗਏ। ਇਹ ਇਰਾਕ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਕਰਬਲਾ ਨਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਚੌਥੇ ਖਲੀਫ਼ੇ ਹਜ਼ਰਤ ਅਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਇਮਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਬਗ਼ਦਾਦ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਗ (ਸੁਰ-ਤਾਲ) ਨੂੰ ਹਰਾਮ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਹਰ ਥਾਂ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕੀਰਤਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਰਬਾਬ ਦੇ ਸੁਰ-ਤਾਲ ਉੱਤੇ ਉਚਾਰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੁਰੀਲੀ ਅਵਾਜ਼ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਿਠਾਸ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਰਬਾਬ ਸੀ। ਸ਼ਬਦ, ਅਵਾਜ਼ ਤੇ ਸਾਜ਼ ਦਾ ਬੇਜੋੜ ਸੁਨੇਹਾ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਮੰਤਰ-ਮੁਗਧ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੁਰ-ਤਾਲ ਤਹਿਤ ਸ਼ਬਦੀ ਬੋਲ ਹੀ ਕਰਾਮਾਤ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਦੇ ਵੀ ਰਹੇ ਸਨ, ਨਾਲ ਹੋਰਨਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਸੰਭਾਲਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਬਦੁ ਗੁਰੂ ਸੁਰਤਿ ਧੁਨਿ ਚੇਲਾ ਰਾਹੀਂ ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਤਮ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪੀ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਸਾਡੀ ਗੁਰੂ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਵਾਰਸ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਰਾਗ ਵਿਚ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਅਸਰ ਪਿਆ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਹਿਮ ਕਾਰਜ ਰਾਗ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਲੋਹਾ ਮਨਵਾਉਣਾ ਸੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਖੁਦਾ ਦੀ ਰਚੀ ਹੋਈ ਕੁਦਰਤ ਬੇਅੰਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਭੇਦ ਪਾ ਸਕਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਬਗ਼ਦਾਦ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵੱਲ ਨੂੰ ਗਏ ਸਨ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰੁਕੇ ਸਨ। ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਤੋਂ ਦੱਰਾ ਖੈਬਰ ਰਾਹੀਂ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਵਿਖੇ ਆਏ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ‘ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਵਾਲਾ ਬਾਬਾ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਾਨਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਰਿੱਧੀਆਂ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੰਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਪੱਥਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰੇੜਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਵਿਚ ਅਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਨੇ ਪਿਆਸੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੇ ਚਸ਼ਮੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੂਝ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਤੇਜ਼-ਤਪ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਮੁਤਾਬਿਕ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਏਰੀਏ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਜਗ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਪਾਸੇ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਹੇਠੋਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਚਸ਼ਮਾ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਚਕਾਂਚੌਧ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉੱਚੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭੱਤਾ ਦਾ ਮੁਰੀਦ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਤੋਂ ਸੈਦਪੁਰ (ਐਮਨਾਬਾਦ) ਵੱਲ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਬਾਬਰ ਕਾਬਲ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਲੁੱਟਣ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ। ਬਾਬਰ ਨੇ ਸੈਦਪੁਰ ਨੂੰ ਖੂਬ ਲੁੱਟਿਆ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਰਾਸ਼ਨ ਵਗੈਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਟਾ ਪੀਹਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਖਵੇਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਜਿਹੇ ਵਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਭਾਣੇ ਵਜੋਂ ਹੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ:

ਕੇਤਿਆ ਦੂਖ ਭੂਖ ਸਦ ਮਾਰ ॥
ਏਹਿ ਭਿ ਦਾਤਿ ਤੇਰੀ ਦਾਤਾਰ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 5)

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੋਸ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਆਟਾ ਪੀਹਣ ਲਈ ਚੱਕੀ ਚਲਾਈ ਸੀ। ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਰੋਂਦੇ-ਕੁਰਲਾਉਂਦੇ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਾਦਰ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਬਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ— ਏਤੀ ਮਾਰ ਪਈ ਕੁਰਲਾਣੇ ਤੈਂ ਕੀ ਦਰਦੁ ਨ ਆਇਆ ਅਤੇ ਆਪੈ ਦੋਸੁ ਨ ਦੇਈ ਕਰਤਾ ਜਮੁ ਕਰਿ ਮੁਗਲੁ ਚੜਾਇਆ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ, ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਬਰ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਪਾਪ ਕੀ ਜੰਞ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਜਮ (ਜ਼ਾਲਮ) ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਬੇਖੌਫ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤਲੀ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਤੁਰਨ ਵਾਂਗ ਇਕ ਔਖਾ ਰਾਹ ਸੀ:

ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ ॥
ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1412)

ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਹਕੂਮਤਾਂ ਦੇ ਜ਼ਬਰ-ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਾਮ-ਲੇਵਾ ਸਿੱਖ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਰਣ-ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਜੂਝਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਰਬਾਬੀ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਟੁਣਕਾਰ ਵੀ ਖੜਕਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਇਸ ਸੁਮੇਲ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਪਹਿਚਾਣ ਰਾਜ-ਦਰਬਾਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ 1521 ਈ. ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਵਸਾਏ ਹੋਏ ਨਗਰ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ (ਉਦਾਸੀਆਂ) ਨੂੰ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਮੇਂ ਕਈ ਨੇੜਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ਼ਾਹ ਬਹਿਲੋਲ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਬੀਕਾਨੇਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਮੁਲਤਾਨ ਵੀ ਗਏ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ (ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ) ਵਜੋਂ ਸਾਡੇ ਦੂਸਰੇ ‘ਗੁਰੂ’ ਬਣੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਅਣਥੱਕ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਅਨਿੰਨ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 14 ਜੂਨ, 1539 ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲੰਮੀ ਪਰਖ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਜੋਂ ਅਜਿਹਾ ਉੱਤਰਾ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਚੋਣ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਬਾਣੀ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ‘ਬਾਬਾ’ ਦਾ ਸੰਬੋਧਨ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਸ਼ਬਦ ਮਹਾਂਪੁਰਖੀ ਵਡੱਪਣ, ਪੁਖਤਗੀ ਤੇ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਲਖ਼ਾਇਕ ਹੈ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਲਈ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਭਾਈ’ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਨਿਮਨ ਸੁਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਹਲੀਮੀ, ਸਹਿਜਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉੱਚਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਰੂਪ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਪਛਾਣ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਲੰਮੀ ਘਾਲ-ਕਮਾਈ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੱਝ ਗਿਆ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਨਵਾਂ ਸਰਲ ਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਹ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਜਾਗ ਤੇ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ ਨੇ ਤਾਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਹੈ:

ਫਿਰ ਉਠੀ ਆਖਰ ਸਦਾ ਤੌਹੀਦ ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਸੇ,
ਹਿੰਦ ਕੋ ਇਕ ਮਰਦ-ਏ-ਕਾਮਲ ਨੇ ਜਗਾਇਆ ਖਾਬ ਸੇ।
ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ:
ਸਿੱਖ ਜਾਗ ਉਠੇ ਸਨ, ਗੁਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ।

ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ:

ਪੰਜਾਬ ਨਾ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ
ਪੰਜਾਬ ਸਾਰਾ ਜੀਂਦਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ।

ਤਲਵੰਡੀ ਨਿਵਾਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਕਾਨ, ਵਪਾਰ ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਵਗ਼ੈਰਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਵਸੋਂ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਟਿਕ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ

ਅਸਲੀ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਜੁਟ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਨਿਆਦਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ‘ਰੂਹਾਨੀਅਤ’ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈ ਜਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ (1521 ਈ. ਤੋਂ 1539 ਈ. ਤਕ) ਅਠਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੀਰਤਨ-ਦਰਬਾਰ ਅਤੇ ਲੋਹ-ਲੰਗਰ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦਾ ਵਿਹਾਰਿਕ ਵਰਤਾਰਾ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਸਬੰਧੀ ਕੀਰਤਨ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਦੀ ਸੱਚੀ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹੱਥ ਕਾਰ (ਕਿਰਤ) ਵੱਲ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਿਰੰਕਾਰ ਵੱਲ ਦਾ ਦੋਹਰਾ ਨਵਾਂ ਅਮਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ‘ਸੰਗਤੀ’ ਤੇ ‘ਪੰਗਤੀ’ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਛਕਣ ਦੀ ਸਾਂਝ ਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਵਾਲੀ ਸਮਾਜਿਕ ਭਾਵਨਾ ਬਲ ਫੜਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਅਮਲ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਰਾ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਚੱਲਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਅਨੰਤ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਕੇਤੇ ਇੰਦ ਚੰਦ ਸੂਰ ਕੇਤੇ ਕੇਤੇ ਮੰਡਲ ਦੇਸ ॥. . .
ਕੇਤੇ ਪਵਣ ਪਾਣੀ ਵੈਸੰਤਰ ਕੇਤੇ ਕਾਨ ਮਹੇਸ ॥
ਕੇਤੇ ਬਰਮੇ ਘਾੜਤਿ ਘੜੀਅਹਿ ਰੂਪ ਰੰਗ ਕੇ ਵੇਸ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 7)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਵੇਰੇ (ਤੜਕੇ) ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਪੰਛੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਅਨੰਤ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਮੁਤਾਬਕ ਹੀ ਬੰਦੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੈ:

ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੰਡੇ ਸੋਈ ਪਿੰਡੇ ਜੋ ਖੋਜੈ ਸੋ ਪਾਵੇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 695)

ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਬਲਿਹਾਰੀ ਕੁਦਰਤਿ ਵਸਿਆ’ ਦੇ ਗੁਣਗਾਣ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਫੁੱਲ-ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਦਰ ਦੇ ਸੁਹੱਪਣ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਹਜ-ਸੁਨੇਹਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਹੈ:

ਪਹਿਲਾ ਪਾਣੀ ਜੀਉ ਹੈ ਜਿਤੁ ਹਰਿਆ ਸਭੁ ਕੋਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 472)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਲਈ ਹੈ:

ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ ॥
ਦਿਵਸੁ ਰਾਤਿ ਦੁਇ ਦਾਈ ਦਾਇਆ ਖੇਲੈ ਸਗਲ ਜਗਤੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 8)

ਗੁਰਮਤਿ ਰੱਬ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਪਿੰਡਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਮਨੁੱਖ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਅੰਗ ਰੂਪੀ ਇਤਿਹਾਸ ਮਾਤਰ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਚੱਲਦੇ ਤੇ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤਕ ਸੁਭਾਅ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ (ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ) ਸੁਹੱਪਣ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਕੋਤਾਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸਕੇ (ਸੱਚੇ ਪੁੱਤਰ) ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਖੇਤੀ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਕ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਮਨ ਦੇ ‘ਹਾਲੀ ਕਿਰਸਾਨੀ’ ਹੋਣ ਦੇ ਮੁਦਈ ਸਨ। ਕਿਰਸਾਨੀ ਵਿਚ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ ਹੈ। ਨਵਾਂ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਖੇਤ ਤੋਂ ਹੱਲ ਵਾਹ ਜਦ ਆਪਣੇ ਰੈਣ-ਬਸੇਰੇ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਲਦਾਂ ਦੇ ਗਲ਼ (ਕੰਧੇ) ਤੋਂ ਪੰਜਾਲੀ ਲਾਹੁਣ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਸੰਦਾਂ-ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਵੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦਾ ਸਦਾ ਸੰਗ-ਸਾਥ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੱਸੀ ਅਜਿਹੀ ਕਿਰਤ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਕਈ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟਾਂ ਦੇ ਰੁਬਰੂ ਹਾਂ। ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਦੀਆਂ ਗੁਰਮਤਿ ਰੂਪੀ ਕੂੰਜੀਆਂ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੇਖ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕਿਰਤੀ ਵਿਹਾਰ ਵੱਲ ਮੁੜਨਾ ਤੇ ਜੁੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਅਮੁੱਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਵੱਡੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਅਜਿਹੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨ-ਸਮਝਣ ਤੇ ਅਪਨਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਅੱਜ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨਾਮ-ਲੇਵਾ ਸਿੱਖ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ (ਤਕਰੀਬਨ 170 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ) ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਸਭ ਦੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਡਾ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ‘ਸਚ ਕੀ ਬੇਲਾ’ ਤੇ ‘ਸੱਚੇ ਆਚਾਰ’ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਵਿਹਾਰਕ ਕਿਰਦਾਰ ਪੱਖੋਂ ਕਈ ਊਣਤਾਈਆਂ ਵਿਚ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਮੁੱਖ ਲੋੜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦੱਸੇ ਸੱਚੇ ਰਾਹ ਦੇ ਸੱਚੇ ਰਾਹੀ ਜਾਂ ਪਾਂਧੀ ਬਣਨ ਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਹੈ।

ਬਾਣੀ-ਸੰਸਾਰ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰੀ ਬਾਣੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ‘ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ’ ਦਾ ਰਚਨਾ-ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ, ਛੰਤ, ਸ਼ਬਦ, ਸਲੋਕ, ਵਾਰਾਂ, ਅਸਟਪਦੀਆਂ, ਆਰਤੀ, ਪਹਰੇ, ਅਲਾਹੁਣੀਆ, ਬਾਰਾਮਾਂਹ ਤੁਖਾਰੀ, ਸੋਹਿਲਾ, ਪਟੀ, ਥਿਤੀ, ਸਲੋਕ, ਕੁਚਜੀ-ਸੁਚਜੀ ਅਤੇ ਦਖਣੀ ਓਅੰਕਾਰ ਆਦਿ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ।