ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਸ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ‘ਨਾ ਧੁੱਪੇ ਨਾ ਛਾਵੇਂ’ਪੁਸਤਕ (1967 ਈ.) ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਲਮਕਾਅ ਰੂਪੀ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚ ਕਈ ਸਵਾਲ ਹਨ। ‘ਹਜ਼ੂਰ ਕੌਣ ਹੈ? ‘ਹਾਜ਼ਰੀ’ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕੀ ‘ਦਾਸਤਾਨ’ ਹੈ? ਅਜਿਹੇ ਸਵਾਲਾਂ ਕਰਕੇ ਕਵਿਤਾ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਤੋਰ (ਬੰਨ੍ਹ) ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੀ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨੋ-ਮਸਤਕ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਤਸੁਕਤਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕਤਾ ਦਾ ਅਮੀਰੀ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚ ਦਰਜ ਸਵਾਲ ਰੂਪੀ ਕੋਡ ਅੱਗੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ (ਡੀ-ਕੋਡ ਹੋਣ) ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ‘ਹਜ਼ੂਰ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ‘ਅੰਤਰਜਾਮੀ’ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਤੋਂ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੈ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹਜ਼ੂਰ (ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ) ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬੇ-ਸੀਸੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰੀ ਦਰਸ਼ਕ-ਨੁਮਾ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਅਰਥਾਤ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਵਿਥਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਦਾਸਤਾਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਰੂਪ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। “ਬਿਰਤਾਂਤ ‘ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ' ਦਾ ਤਦਭਵ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਮਾਅਨੇ ਹਨ ਹਾਲ-ਸਮਾਚਾਰ ਤੇ ਚਰਚਾ-ਸੰਵਾਦ, ਅਰਥਾਤ ਬਿਰਤਾਂਤ ਐਸਾ ਹਾਲ-ਸਮਾਚਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਚਰਚਾ-ਸੰਵਾਦ ਹੋਵੇ।” ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਗਹਿਰ-ਗੰਭੀਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ।

ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਣਾ' ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਥੀਮ ਹੈ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾ 1746 ਬ੍ਰਿਕਮੀ (1699 ਈ.) ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਸਮੇਂ ਵਾਪਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨਵੀਂ ਪਹਿਚਾਣ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਬਦਲ ਗਏ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਅਰਥ ਦੇਣ ਦੀ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਾਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਖਾਲਸੇ ਤੋਂ ਭਾਵ ‘ਖ਼ਲਕ-ਏ-ਖੁਦਾ’ ਹੈ। ਭਾਵ ਖਾਲਸਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਰਈਅਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਖੁਦਾ ਅਰਥਾਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਖੁੱਦਾਰੀ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਾਰ-ਮੁਖ਼ਤਾਰੀ ਵੀ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦੇ ਕੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਤੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੁਕਤ ਜਾਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ (1699 ਈ.) ਦਾ ਅਖੀਰ ਸੀ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਛਪਣ ਸਮਾਂ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਅਖੀਰਲਾ ਅੱਧ (1967 ਈ.) ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ਪੌਣੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਦਾ ਵਕਫਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਵੀ ਨੇ ਬੀਤੇ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਇਕਮਿਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਕਾਲ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹਨ। ਕਵਿਤਾ ‘ਓਦੋਂ’ (ਓਦੋਂ ਹਾਜ਼ਰ ਸਾਂ ਮੈਂ) ਅਤੇ ‘ਹੁਣ’ (ਹਾਲੇ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹਾਂ) ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਬੰਦੇ ਲਈ ਵੰਗਾਰਾਂ ਸਰਬਕਾਲੀ ਹਨ। ਇਹ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਬੰਦੇ ਦੀ ਹੋਣੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਵਿਚ ਹੀ ਬੰਦੇ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਤੇ ਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਰਾਹੀਂ ਅਜੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਜੁੰਬਸ਼ (ਹਰਕਤ/ਕਾਂਬਾ) ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ‘ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਣਾ ਲਈ ਵੱਡਾ ਇਕੱਠ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਵੀ ਵੀ ਖਿਆਲੀ ਜਾਂ ਕਾਲਪਨਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਾਜ਼ਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਤੱਥ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੁਮੇਲ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਹਿਤ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਗਲਪ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਨੋ-ਸਥਿਤੀ ਚਿਤ੍ਰਣ ਲਈ ਚੇਤਨਾ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਜੁਗਤ ਵਰਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤੇਗ ਵੰਗਾਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਰਪਾਨ ਦਾ ਤੇਜਤਪ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਭੈਅ ਵੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇਕ ਵਾਰ ਤਾਂ ਭਰਵੇਂ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਸੰਨਾਟਾ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜੋੜ-ਮੇਲ ਵਿਚ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾਨ ਲਈ ਸੀਸ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੀਸ ਕਿਰਪਾਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ । ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਿਰ ਨਹੀਂ, ਸੀਸ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਗੁੱਝਾ ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਵਿਅੰਗ ਹੈ। ਭਾਵ ਉਹ ਸੀਸ ਭੇਂਟ ਕਰੇ, ‘ਸੀਸ ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਸ ਹੈ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਤਾਂ ‘ਬੇਸੀਸ ਬੰਦੇ’ ਵਾਂਗ ਸੀ।੫ ‘ਮੇਰੀ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਆਪਾਂ ਸਭ ਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਮੈਂ ਰੂਪੀ ਨਿੱਜ ਕਿਸੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਾਂ ਬਹੁਤੇ ਕਵੀ ਵਾਂਗ ਅਜੋਕੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਹਾਂ। ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਰਹਿਤ ਸਿਰਾਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਖਲਾਅ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸੱਚ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਪਿੜ ਵਿਚ ਹੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ, ਸਹਜਵਾਦੀ ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ੀਲ ਕਵਿਤਾ ਉਦੈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਸਮਾਜਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸੁਰ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਵੇਂ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਸ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਇਕ ਅਪਵਾਦੀ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਉਂਝ ਹਰੇਕ ਭਾਰੂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਵੀ ਬੀਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਸਦਾ ਗੁੰਜਾਇਸ਼/ਸੰਭਾਵਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਾਲੇ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਦੁਜੈਲੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਜਿਕ ਮਹੱਤਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਕਸਰ ਹੀ ਭਾਰੂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਮਾਂਦ ਪੈ ਜਾਣ ’ਤੇ ਫਿਰ ਬਾਕੀ ਛੋਟੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਉੱਠਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਜਾਂ ਨਜ਼ਰੀਏ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੇ ਸਰਕਲ ਵਿਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਰਾਹੀਂ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੁਹਜਭਾਵੀ ਦਾਇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਫ਼ੈਲਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਚੁੰਮਣੇ ਨਾਲ ਨਿਪਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤਹਿਤ ਗੁਰੂ ਦੀ ਵੰਗਾਰ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਜੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਦੁਬਿਧਾਵਾਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਬੁਲਾਏ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਕੇਵਲ ਬੇਜ਼ਾਨ ਹਾਜ਼ਰੀ ਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜਿਊਂਦੇ ਹੋਣ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ (ਕਵੀ) ਉੱਤੋਂ ਵੱਢ ਦਿੱਤੇ ਬ੍ਰਿਛ (ਰੁੱਖ) ਦੇ ਮੁੱਢ ਸਾਮਾਨ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਛਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੁੱਢ ਤਾਂ ਨਿਰਾਰਥਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਢ ਦੇ ਛੋਟੇਪਣ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੈਂ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਪਾਸ ‘ਡੀਕੀ ਨਦੀ’ ਵਾਂਗ ਖਾਲੀਪਣ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਤਿਰਛੀ ਨਜ਼ਰ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਨਜ਼ਰ ਬੰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਖੋਖਲੇਪਣ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਜ਼ਰ ਸਾਹਵੇਂ ਮੇਰੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਪ੍ਰਤੀ ਕਈ ਸਵਾਲ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧੜ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਦਾ ਦੰਭ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਦੰਭਰੂਪੀ ਸਿਰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਵਿਖਾਵਾ ਮਾਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਅਜਨਬੀ ਮਨੁੱਖ ਸੀ। ਇਹ ਲਘੂਤਵ ਦਾ ਸਿਖਰੀ ਤੇ ਤੀਬਰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਵੇਰਵਾ ਅਜੋਕੇ ਦੰਭੀ ਤੇ ਲਘੂ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖਾ ਵਿਅੰਗ ਹੈ। ਬੰਦਾ ਵਿਖਾਵੇ ਵਜੋਂ ਮਰਦ ਬਣਨਾ ਲੋਚਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਦੀਵਾਨ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸੁੰਞੇਪਨ ਦਾ ਸੰਨਾਟਾ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਗੁਰੂਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਪੰਡਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠ ਪੈਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿਰ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਅਰਪਣ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੀਸ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾਨ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰਭੈਅ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੀਸ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੱਚ ਦਾ ਸੂਰਜ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਸੂਰਜ ਰੂਪੀ ਸੱਚ ਦੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸੀਸ ਦੇ ਤੇਜ ਤਪ ਤੋਂ ਹੈ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਤਾਂ ਪੋਲ (ਖੋਖਲਾਪਨ) ਸਨ। ਗੁਰੂ ਹੋਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸੀਸ ਮੰਗਦੇ ਗਏ। ਇਸ ਮੰਗ ਮੁਤਾਬਕ ਕਈ ਸੀਸ ਰੂਪੀ ਚਮਤਕਾਰੀ ਸੂਰਜ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ। ਪਰ ਮੈਂ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਸੀਸ ਵਿਹੂਣਾ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਨਿੰਮੋਝੂਣਾ ਵੀ। ਅਖੀਰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੰਗ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਗਈ। ਅਜਿਹੀ ਮੰਗ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਸਭ ਨੇ ਰਾਹਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਪੌੜੀ-ਦਰ-ਪੌੜੀ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਵਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਖਿਆਲ ਆਧਾਰਿਤ ਕਾਵਿ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਲਘੂ ਹੋਂਦ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਕਰ ਵੀ। ਫਿਕਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫਿਰ ਸੀਸ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਤਖਤ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਸਤਿਕਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਪਛਤਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਜੇ ਸੀਸ ਵਾਪਸ ਹੀ ਮੋੜ ਦੇਣਾ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਨਾ ਸੀਸ ਅਰਪਨ ਕਰ ਸਕਿਆ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜੋਕਾ ਮਨੁੱਖ ਨਿਮੋਸ਼ੀ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣੀ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਲੋੜ ਤਾਂ ਬਹਾਦਰੀ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਅਮਲ ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇਣ ਤੋਂ ਹੀ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਕਵੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪੋਲ (ਖੋਖਲੇਪਨ) ਦਾ ਮੁੜ ਅਹਿਸਾਸ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸੀਸ ਦਾ ਪਖੰਡ ਭੇਂਟ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸਾਹਵੇਂ ਦੰਭ ਦਾ ਖੋਟਾ ਸਿੱਕਾ ਚੱਲਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਸੋਝੀ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਸੀਸ ਅਰਪਨ ਦੇ ਤਾਂ ਸਦਾ ਮੌਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਧੜ ਉੱਤੇ ਸੀਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਸਵੈ-ਸੋਝੀ ਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਵੈਮਾਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤਾਂ ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਬਣਨ ਦੀ ਜੁੰਬਸ਼ ਹੈ। ਲੋੜ ਤਾਂ ਮਨੋ-ਮਸਤਕ ਤੋਂ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਣ ਦੀ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਸੂਰਜ ਰੂਪੀ ਸੀਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਅਜੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬੌਣੇਪਣ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ-ਚਿਤ੍ਰਣ ਹੈ। ਨਾਲ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਦੀ ਵੰਗਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸੀਸ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਂ ਸਦਾ ਲੋੜ ਹੈ। “ਜਦ ਸੀਸ ਉਗੇਗਾ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਉਸ ਦੀ ਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਅਰਪ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਕਵੀ ਬੀਤੇ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਭਵਿੱਖਾਰਥੀ ਅਰਥਾਤ ਤ੍ਰੈਕਾਲੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਕਵੀ ਕਵੀ ਦੀ ਮਨੋਸਥਿਤੀ ਅੰਦਰ ਪੂਰਾ ਦੁਬਿਧਾ ਜਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਫ਼ਤਗੂ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਇਕ “ਦੁਨੀਆ ਬੰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੀ ਦੇ ਆਤਮਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁਬਿਧਾ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। “ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਭਾਗ ਹੈ।” ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ। ਪਰ ਕਵੀ ਹੀਣਤਾ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਵਿਚ ਹੈ। ਨਾਲ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਦੀ ਸਵੈ-ਸੋਝੀ ਵੀ ਸਿਰ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਵੈ-ਪੜਚੋਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਹੈ। ਹੀਣਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਸੰਤਾਪ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣਾ ਇਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਦਸ਼ਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠਣ ਦੀ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇੰਕਸਾਫ਼ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਵਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਬਹੁ-ਪਰਤੀ ਤੇ ਬਹੁ-ਦਿਸ਼ਾਵੀ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਰੇ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਪਰਤ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਅਖੀਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਵਾਲ (ਅੰਤ) ਵਿਚ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਅੰਸ਼ਕ ਜਵਾਬ ਵੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਲਈ ਅਖੀਰ ਆਪਣੀ ਹੀਣਤਾ ਦੀ ਗਿਲਾਨੀ ਵਿਚ ਜੀਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੀਣਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਰੌਂਅ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਅਖੀਰਲੀ ਸਥਿਤੀ ਕੁਝ ਸੁਖਾਂਤ ਦੀ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਮੌਜੂਦਾ ਦੌਰ ਲਘੂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਈ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ ਨਾ ਹੀ ਉਦੇਸ਼। ਇਹ ਬੇ-ਸੀਸਿਆਂ ਦਾ ਯੁੱਗ ਹੈ। ਲੋੜ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਸੂਰਜ ਰੂਪੀ ਸੋਝੀ ਵਾਲੇ ਰੋਸ਼ਨ ਸਿਰਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਲਈ ਕੁਝ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਕਵੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਹਰਕਤ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਹਾਂ-ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜਾਣੀ-ਜਾਣ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਐਕਸਰੇ ਰੂਪੀ ਤਿਰਛੀ ਨਜ਼ਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਦੀ ਅਸਲੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਝੂਠ-ਫਰੇਬ ਚੱਲਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਰੂਪੀ ਗੁਰੂ ਹਾਜ਼ਰ-ਨਾਜਰ ਹੈ, ਸੰਘਰਸ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਨੇਕੀ ਤੇ ਬਦੀ ਦੀ ਜੰਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈਣ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗਣ ਦੀ ਵੀ। ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਉੱਚੇ ਆਰਦਸ਼ ਤੋਂ ਬੇਮੁੱਖ ਹੋਣ ਵਿਚ ਹੀ ਸਭ ਖੁਆਰੀਆਂ ਹਨ। ਬੇਮੁਖਤਾ ਵਿਚ ਬੇਪਤੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਮਹੱਤਵ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਹਾਂ-ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਹੈ। ਲੋੜ ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਰੂਪੀ ਸੀਸ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਜਿਊਣ ਦੀ ਹੈ। ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਡਰ/ਭੈਅ ਪਰੇ ਵਗਾਹ ਮਾਰਨ ਵਿਚ ਹੀ ਚਮਤਕਾਰ ਹੈ। ਸੀਸ ਦੇਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਸਾਧਾਰਨ ਤੋਂ ਆਸਾਧਾਰਨ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਰਪਾਨ ਦੀ ਪਰਖ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਪੈਣਾ ਹੈ। ਕਿਰਪਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਜਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਚਿਹਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੀਸ ਹੀ ਦਸਤਾਰ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਬੰਦੇ ਲਈ ਬੇ-ਇੱਜ਼ਤ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਬਾ-ਇੱਜ਼ਤ ਹੋਣ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਦਲੇਰਾਨਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋਣਾ ਹੈ। “ਸੀਸ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਦਾ ਮੋਟਿਫ਼ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਭੈ-ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਾਇਕ ਬਣਨ ਨੂੰ ਹੀ ਚਿਹਨਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।੯ ਇਸ ਨਾਇਕਤਾ ਬਿਨਾਂ ਅੰਦਰਲਾ ਲੀਰੋ-ਲੀਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਸਾਡਾ ਮਹਾਂਦਰਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਰਿੱਤਰ ਹੀ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹੀਣ-ਚਰਿੱਤਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸਭ ਹਾਰਾਂ ਤੇ ਨਮੋਸ਼ੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਜੀਣ-ਥੀਣ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਜੂਨ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਜਿਊਂਦੇ ਹੋਣ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਸਾਡੀ ਨਿਗੂਣੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ। ਕਦੀ ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਚਰਿੱਤਰ ਸਦਕਾ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਅਕੀਦੇ ਤੋਂ ਆਪਾ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਸੁਆਰਥਾਂ ਅਤੇ ਦੁਬਿਧਾਵਾਂ ਨੇ ਡੱਸ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕਵੀ ਦੀ ‘ਮੈਂ’ ਵਾਂਗ ਬੌਣੇ ਹਾਂ। ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤ ਵਿਅਕਤੀਕਰਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਚ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਅਸਲ ਅਕੀਦੇ ਵੱਲ ਸਾਡੀ ਪਿੱਠ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਕਵੀ ਲਈ ਤਾਂ ਜਿਊਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਜੀਵੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਕਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਝੋਰਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਆਤਮ-ਮੰਥਨ ਵੀ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੀ ਸਵੈ-ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੀ ਕੋਰੇ ਹਾਂ। ਗੁਰੂ ਆਸ਼ੇ ਦਾ ਸੂਰਜ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰੋਂ ਬੁਝ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਮਨਮੁਖਤਾ ਦਾ ਹਨੇਰ-ਗੁਬਾਰ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਚੇਤਨ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਨਿਰਜਿੰਦ ਵਸਤ ਬਣ ਗਏ ਹਾਂ। ਵੱਢ ਦਿੱਤੇ ਬ੍ਰਿਛ ਵਾਂਗ ਨਾ ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਪਰਛਾਵਾਂ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵ ਇਹ ਸਾਡੀ ਹਕੀਕਤ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਸਮਝ ਵੀ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੱਤਰਵਿਆਂ ਤਕ ਅਸਾਂ ਕਈ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਸੁਪਨਿਆਂ (ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ) ਦੇ ਦੌਰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਏ ਸਨ। ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਆਈਆਂ ਤੇ ਫਿਰ ਚੱਲਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਸਾਡੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਰੋ-ਪੈਰ ਵਿਕਰਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਈਆਂ। ਜਿਊਣ ਦੇ ਆਸ਼ਾਭਾਵੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਲਈ ਸੁਪਨੇ ਵੀ ਹੋਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਰਹਿਤ ਦੌਰ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕਰਤੱਵ ਜਾਂ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਨਿੱਜਤਾ ਦੇ ਦਾਇਰਿਆਂ ਤਕ ਸਿਮਟ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਪੁੱਠੇ ਗੇੜ ਦੀ ਘੁੰਮਣ-ਘੇਰੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਜਾਂ ਲਘੂ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ਕਾਰਨ ਕਵੀ ਗੌਰਵਸ਼ੀਲ ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਵੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ “ਕਵਿਤਾ ਆਨੰਦਮਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਿਹਾੜਿਆਂ (ਗੁਰਪੁਰਬ/ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ) ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਅਜਿਹੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਗਹਿਰ-ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਮੰਥਨ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਰਮਜ਼ ਤੇ ਰਹੱਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਵੀ ਕਈ ਵੰਗਾਰਾਂ ਸਨ, ਅੱਜ ਵੀ ਹਨ। ਉਦੋਂ ਗੁਰੂ ਖ਼ੁਦ ਵੰਗਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਗੁਰੂ ਆਸ਼ੇ ਜਾਂ ਗੁਰ-ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵੰਗਾਰ ਹੈ। ਅਸਾਂ ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ-ਗੁਰੂ ਪੰਥ' ਤਕ ਦਾ ਬੜਾ ਲੰਮਾ ਤੇ ਬਿਖੜਾ, ਪਰ ਗੌਰਵਸ਼ੀਲ ਪੈਂਡਾ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਦੀ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਗੁਰੂ-ਆਸ਼ੇ ਵਾਲੀ ਪੰਥਕ ਮਿਜਾਜ ਤਹਿਤ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਚਰਿੱਤਰ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਬੱਲੇ-ਬੱਲੇ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਰਾਹੀਂ ਇਤਿਹਾਸ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਤਾਜ-ਤਖਤ ਬਦਲ ਗਏ ਸਨ। ਸੱਤਾ ਦੇ ਕਈ ਰਵਾਇਤੀ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਸਵੇਰੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਜੰਗਲ-ਬੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਦਿਨ ਕਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜ-ਦਰਬਾਰ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹ ਆਏ ਸਨ। ਸਾਡਾ ਅਜਿਹਾ ਗੌਰਵਸ਼ੀਲ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਿਰਸਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਇਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੇਵਲ ਨਾਹਰੇ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਕਦੀ ਅਸਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਓਟ-ਆਸਰੇ ਤਹਿਤ ਅਨਿਆਂ ਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜੇ ਸਨ। ਕੀ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਵਤੀਰੇ ਤੋਂ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਾਂ ਜਾਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ? ਗੁਰੂ ਦਾ ਚਾਨਣ ਉਦੋਂ ਵੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਵੀ ਹੈ। ਮਸਲਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸਾਂ ਚਾਨਣ ਦੇ ਰਾਹ ਚੱਲਣਾ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਮਨਮੁੱਖਤਾ ਦੇ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਰਾਹ ਸੰਗਤੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਭ ਨੇ ‘ਸਾਂਝੀਵਾਲ’ ਅਖਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵਿਚ ਬੁੱਧ-ਵਿਵੇਕ, ਪਰਉਪਕਾਰੀ, ਅਣਖੀ ਤੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਵਾਲੇ ਸੰਪੂਰਨ (ਗੁਰਮੁਖ) ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਾਡਲ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਕਵੀ ਐਸੇ ਯੁੱਗ-ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਕਸ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਤੇ ਅਮਲ ਯੁੱਗਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ। ਇਸ ‘ਹਜ਼ੂਰ’ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪਿਛਲੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਪੂਰੀ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵੀ ਵਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਦਾ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਸੂਰਜ ਰੂਪੀ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਦੇ ਲੜ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਜਿਹੇ ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ ਤੇ ਦਾਨਿਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕਿਹੜੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਜਿਹੇ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਵੀ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਪਾਰਗਾਮੀ ਕਾਵਿ (ਕਵਿਤਾ) ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਦਾ ਤਾਜ਼ਗੀ ਰਹਿਣੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ, ਇਸ ਨੇ ਸਦਾ ਸਾਨੂੰ ਸੀਸ ਵਾਲੇ ਬਣਨ ਦੀ ਚੁੰਬਕ ਲਾਉਂਦੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਾਦ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਸਿੱਧੀ ਸਾਡੇ ਜੀਣ-ਥੀਣ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਾਤਬ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਬੰਦੇ ਦੇ ਬੇ-ਸੀਸੇ ਹੋਣ ਦੀ ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਖਿਆਲ ਹੈ। ਗੁਰਪੁਰਬਾਂ ਜਾਂ ਗੁਰ-ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਵੇਲੇ ਅਜਿਹੀ ਸਮਝ ਦਾ ਸੂਰਜ ਉਦੈ ਹੋਣਾ ਤਾਂ ਨਿਹਾਇਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਨਮਸਕਾਰ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦੀ ਵੰਗਾਰ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ, ਨਾਲ ਕਵੀ ਦੀ ਵੰਗਾਰ ਵੀ ਰਲ ਗਈ ਹੈ। ਅਸਾਂ ਕੇਵਲ ਜਿਊਂਦੇ ਹੋਣ (ਦਿੱਸਣ) ਵਾਲੀ ਜੂਨ ਭੋਗਣੀ ਹੈ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਲਈ ਜਿਊਂਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਚੋਣ ਅਸਾਂ ਖ਼ੁਦ ਕਰਨੀ ਹੈ।