ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਲਰੀ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਕੰਵਲ ਫੁੱਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਏ ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿੱਦਿਆ, ਬੋਲੀ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਪੱਛੜੇ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਹਰਿਆਣੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਬਾਂਗਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਗੁੰਮਨਾਮ ਜਿਹੇ ਦੇਹਲਾ (ਸੀਹਾਂ) ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਹਰਿ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 14 ਜਨਵਰੀ, 1761 ਈ. ਨੂੰ ਇਕ ਬਾਲ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਖੂਨ ਤੋਂ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਕੁਰਬਾਨੀ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਾਲੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਦੇ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਹੱਲੇ ਸਮੇਂ ਰਣਤੱਤੇ ਵਿਚ ਜੂਝ ਕੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ ਇਕ ਸਾਲ ਦਾ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਣਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਤਾਬ ਨਾ ਝੱਲਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਅੱਖਾਂ ਮੀਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸੌਂਪਣੀ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਕਰਨੀ ਵਾਲੇ ਬਾਬਾ ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ (ਅਸਲ ਨਾਂ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ) ਨੂੰ ਕਰ ਗਏ। ਕਰਨਾ ਕਰਤਾਰ ਦਾ ਐਸਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਘਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਭੀ ਪੌੜੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਸੱਟਾਂ ਖਾ ਕੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਛੱਡ ਕੇ ਗੁਰ-ਪੁਰੀ ਜਾ ਬਿਰਾਜੇ। ਕਰਨੀ ਵਾਲੇ ਪੰਥਦਰਦੀ ਬਾਬਾ ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਅਸਲ ਨਾਂ ਸ. ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ) ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਚਪਨ ਬੀਤਿਆ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਉਸਾਰੀ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਪਾਸੋਂ ਖੰਡੇ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕੀਤਾ, ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਠਨ-ਪਾਠਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਜਿਹੜੀ ਸੰਥਾ ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਠ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ। ਪੰਜਾਂ ਬਾਣੀਆਂ ਤੇ ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਕੰਠ ਕਰ ਲਈ। ਘੋੜ-ਅਸਵਾਰੀ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਸਿੱਖੀ। ਭਰ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਰੁਚੀ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਦੂਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਪੰਥਕ ਸੇਵਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨਿੱਤਰੇ। ਸਮਾਂ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਉਸਰੱਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ’ਤੇ ਗਿਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਆਪ ਇਕ ਥੰਮ੍ਹ ਵਜੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਝਰੋਖੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਇਹ ਹਸਤੀ ਵਡੇਰੇ ਹੋ ਕੇ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ‘ਬਾਬਾ’ ਅਤੇ ‘ਅਕਾਲੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿੱਖ-ਗਗਨ ਦਾ ਸਿਤਾਰਾ ਬਣ ਕੇ ਚਮਕੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਕੋਈ ਭੀ ਜੰਗ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋਏ ਹੋਣ। ਕਸ਼ਮੀਰ, ਪਿਸ਼ੌਰ, ਕਸੂਰ, ਮੁਲਤਾਨ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦੀ ਫਤਿਹ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਹੀ ਬੱਝਦਾ ਹੈ। ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ’ਤੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ, ਸਮੇਂ ਨੇ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਢੇਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬਰੂਦ ਦੇ ਕੁਪੇ ਦਬਾਏ, ਪਲੀਤੇ ਲਾਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸੀ ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਮੋਹਲੇਧਾਰ ਵਰਖਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਫ਼ਤਿਹ ਦੂਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਬੋਤੇ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਹੈਜੇ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਆ ਗਈ।

ਇਹ ਖ਼ਬਰਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਬੜੇ ਉਦਾਸ ਹੋਏ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਸਤੇ ਆਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਪਰਤਦੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਉਦਾਸ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ— “ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੇ ਪਾਲਕਾ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ?” ਫੇਰ ਕਿਹਾ, “ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਸੰਗਮਰਮਰ ਲਵਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰ!” ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਸੇਵਾ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ’ਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਬਾਬਾ ਜੀ ਪੁੱਜੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਰਾਇ ਦਿੱਤੀ– “ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਆਰਾਮ ਕਰੋ, ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਾਂਗੇ।” ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਆਰਾਮ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਜੰਗ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਫਤਿਹ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਕਰਾਂਗੇ।” ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਨਿਰਭੈਤਾ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਤੇ ਸਵੈ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਸਦਕਾ ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਇਆ।

ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦਾ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਵੱਧਦਾ ਦਖਲ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸਨ ਮੰਨਦੇ। ਇਕ ਦਿਨ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਮਿਲਣ ਵਾਸਤੇ ਆਏ। ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲੀ। ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਮੰਨੀ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਬਗੈਰ ਕੁਝ ਛਕਣ ਛਕਾਉਣ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਏ ਸਨ। ਆਚਰਨ ਦੀ ਉੱਚਤਾ ਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ ਇਤਨੀ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਦਫਾ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤਲਬ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਕੋਰੜੇ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤਜਵੀਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਸ ਅੱਗੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਣਾ ਪਿਆ।

ਅਰਦਾਸੇ ਨੂੰ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੋੜ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਆਪ ਨੇ 14 ਮਾਰਚ, 1823 ਈ. ਨੂੰ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੂਝਦਿਆਂ ਹੱਸ-ਹੱਸ ਕੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।