ਫਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼-ਉਦ-ਦੀਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਵੱਡਾ ਚੇਹਰਾ ਸੀ। ਫਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਉਦ-ਦੀਨ ਦਾ ਜਨਮ ਬੁਖਾਰਾ, ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆ (ਹੁਣ ਉਜਬੇਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ 1780 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਬਤੌਰ ਵੈਦ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਉਸ ਦੇ ਵੈਦਿਕ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਰਬੀ, ਫਾਰਸੀ ਅਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਕਦਰ ਪ੍ਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗੀਰ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਰੁਤਬਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ।

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਚਰਚਿਤ "ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸੰਧੀ" ਜੋਕਿ 1809 ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਉਸ ਦਾ ਬਤੌਰ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਜ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1810 ਤੋਂ 1838 ਵਿਚਾਲੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਕਈ ਵੱਡੇ ਅਹਿਮ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਦੁਭਾਸ਼ੀਆ ਉਹਨਾਂ ਕਾਰਜ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਕਹਿੰਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਉਦ-ਦੀਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਅੱਖ ਇਸ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈਂ ਕਿ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖ ਸਕਾਂ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਾ ਵੱਡੇ ਉਹਦੇ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਹੋਣਾ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਉਸ ਤੇ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਤੋਹਫ਼ੇ ਅਤੇ ਜਗੀਰੀ ਸਨਮਾਨ ਵੱਜੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਉਸ ਨਾਲ ਇਸ ਕਦਰ ਸਾਂਝ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਸਨ।

ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈਂ ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਫਕੀਰ ਅਜੀਜ਼-ਉਦ-ਦੀਨ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਡ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਅੱਖ ’ਚ ਨੁਕਸ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਕੋ ਅੱਖ ਦੀ ਚਮਕ ਤੇ ਤਾਬਾਨੀ ਐਨੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਉਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਅੱਖ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਦੀ ਜੁਰਅੱਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।’’ ((When George Eden, 1st Earl of Auckland asked Fakir Azizuddin which of the Maharaja's eye was missing, he replied: "the Maharaja is like the sun and sun has only one eye. The splendour and luminosity of his single eye is so much that I have never dared to look at his other eye.") ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਇਸ ਜਵਾਬ ਤੋਂ ਏਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਘੜੀ ਅਜੀਜ਼-ਉਦ-ਦੀਨ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।

1839 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀਆਂ ਤੇ ਦਸੰਬਰ,1839 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਵਰਨਰ ਜਰਨਲ ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਡ ਦਾ ਬਤੌਰ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। 1842 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਵੱਜੋਂ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਲਾਰਡ ਐਲੇਨਬਰਗ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਪਰ ਕਈ ਵੱਡੀ ਰਚੀ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਾਜਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖਿਆ। ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਹੋਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ 2 ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਖੀਰ 3 ਦਸੰਬਰ, 1845 ਵਿੱਚ ਫਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਉਦ-ਦੀਨ ਦੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਕੂਟਨੀਤਕ, ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ, ਵੈਦ ਅਤੇ ਦੁਭਾਸ਼ੀਆ ਹੋਣ ਵੱਜੋਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਸਨ। ਇਹ ਉਹ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਨਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਕਿਰਦਾਰ ਅਦਾ ਕਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਉਹ ਤਾਕਤਵਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਚੇਹਰਾ ਸੀ ਜਿਸ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾਣ ਸੀ, ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ ਹੋਣਾ ਧਰਮਨਿਰਪੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਹੱਕ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸੀ।