ਕਿਸੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਕਲਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਜੋ ਪਦਾਰਥ, ਟੀਕੇ, ਭਾਸ਼, ਪਰਮਾਰਥ ਅਤੇ ਪਰਯਾਯ ਆਦਿ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:-

ਪਦਾਰਥ:- ਕਿਸੇ ਪਦ ਦਾ ਅਰਥ, ਪੰਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਭਾਵ।
ਟੀਕਾ :- ਮੂਲ ਪਾਠ ਸਮੇਤ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ।
ਭਾਸ਼ਾ :- ਉਹ ਟੀਕਾ ਰੂਪ ਰਚਨਾ ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਸੂਤ੍ਰ (ਬਹੁਤੇ ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਥੋੜ੍ਹੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਵਾਕ) ਆਦਿ ਵਾਕਾਂ ਦਾ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅਰਥ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ।
ਪਰਮਾਰਥ :- ਵਾਕ ਦਾ ਭਾਵ ਅਰਥ, ਤੱਤ, ਸਿਧਾਂਤ, ਨਿਚੋੜ ਆਦਿਕ।
ਪਰਯਾਯ :- ਸਮਾਨ ਅਰਥ ਵਾਚੀ ਸ਼ਬਦ ਜਿਵੇਂ ਲਹੂ ਦਾ ਖੂਨ, ਜਲ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਦਾ ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਗਗਨ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਭੂਮੀ ਆਦਿਕ।

ਪ੍ਰਥਮ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤ ਲੋਕ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰ ਕੇ ਆਉਣ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰਨ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ‘ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ’ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਅਨਮਤੀਆਂ ਨਾਲ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਬੇਅੰਤ ਪ੍ਰਕਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਕੇ ਸਮਝਾਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅੰਦਰ ਇਕ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਈ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਮੰਨੀ ਗਈ। ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਫੇਰੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਕੁਰਾਹੇ ਪਿ ਦੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਛੁਡਾ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਥਾਪਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਧਰਮਸਾਲਾ ਕਾਇਮ ਕਰਾਈਆਂ। ਵਿਦਵਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰ ਕੇ ਅੱਗੋਂ ਹੋਰ ਜਗਿਆਸੂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬਣੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੇਠੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਗਲੇਰੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਰਸ਼ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਫੈਲਾਉਣ ਹਿੱਤ ਬਾਈ ਮੰਜੀਆਂ ਅਥਵਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਗੱਦੀਆਂ ਥਾਪੀਆਂ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ੀਆਂ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਫੈਲਾਉ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਕਰਨ। ਮੰਜੀਦਾਰਾਂ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਥਾ ਵਖਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲਣ ਸ਼ੈਲੀ ਸਰਲ ਸੀ। ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅੱਖਰੀ ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਜਾਮਾ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ।

ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਤਾ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਮਸੰਦ ਪ੍ਰਥਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਕਾਰ ਭੇਟਾ ਦਸਵੰਧ ਉਗਰਾਹੁਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜਿਹੜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ-ਅਰਥ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਧਨ ਆਦਿਕ ਕੱਢ ਕੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਸੰਦਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਗੁਰੂ ਕੇ ਹਜ਼ੂਰ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੇ। ਇਹ ਤਪੱਸਵੀ ਗੁਰਸਿੱਖ ਕੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਇਹ ਇਸ ਕਾਰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਰਲ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਜੋ ਸਿਰਫ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਤਕ ਸੀਮਤ ਰਹੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਮਿਹਰਵਾਨ ਜੀ ਅਤੇ ਪੋਤਰੇ ਬਾਬਾ ਹਰਿ ਜੀ ਤੇ ਬਾਬਾ ਚਤੁਰਭੁਜ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜੋ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਲਿਖੀ ਉਹ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਪਰਮਾਰਥ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅੱਖਰੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕਰਦੇ। ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਕਲਮਬੱਧ ਕੀਤੀ ਜੋ ਭਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਤਾ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਜੋ ਨਿਰਮਲਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਨਾਉਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਵਿਚ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਾਂ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਜੋ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਕੇ ਪਾਇਆ ਉਸ ਬਾਰੇ ਅੱਗੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਦਿ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰੂਪ ਜੀ ਵਿਚ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ’ ਤੋਂ ‘ਗੁਰੂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ’ ਹੋ ਕੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਆਏ। ਬਾਕੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿੱਖ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਆਦਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਜੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਟਿਕਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਭਾਵੇਂ ਸੰਪੂਰਨ ਅਧਿਕਾਰ ’ਤੇ ‘ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ” ਪ੍ਰਗਟਨ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨ ਹੋਈ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ (ਮਗਰ ਤੁਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ) ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਗੁਰੂ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਗੁਰੂ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਅਤੇ ਜੋਤ ਤੋਂ ਜੋਤੀ ਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਇਸ ਮਨੌਤ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਜਪੁ ਬਾਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਪੁ ਜੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅੰਦਰ ਹੈ।

ਉਦਾਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਉਚਾਰਨ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਉਦਾਸੀ ਸਾਧੂ ਹੋਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਦਾਸੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਥਾ-ਵਾਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦੇ ਚਹੁੰ ਚੇਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਚਾਰ ਧੂਣੇ ਕਾਇਮ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਛੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਜੋੜ ਕੇ ਦਸ ਨਾਮੀ ਸਾਧੂ ਕਹਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦਾ ਭਾਰੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮਤ ਦੇ ਸਾਧੂ ਅਨੰਦਘਨ ਜੀ ਨੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਟੀਕੇ ਲਿਖੇ। ਉਦਾਸੀ ਮਤ ਦੇ ਸਾਧੂ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਟੀਕ ਸੀ। ਸੁਆਮੀ ਸਦਾ ਨੰਦ ਜੀ ਵੀ ਬੜੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਏ ਹਨ।

ਪਰਮਾਰਥ ਪ੍ਰਣਾਲੀ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨ ਗਾਥਾ ਬਾਰੇ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਮਿਹਰਵਾਨ, ਹਰਿ ਜੀ, ਚਤੁਰਭੁਜ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਾਲੀ ਵਿਚ ਜੋ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਉਹ ਪਰਮਾਰਥ ਸਿੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :-

ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ : ਇਸ ਅੰਦਰ ਜੋ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਪਰਮਾਰਥ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਉਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਪਰਮਾਰਥ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰਨ, ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੌਤਕਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਖੀਆਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਕ੍ਰਿਤ-ਕਾਲ (ਮੋਦੀ ਦੀ ਕਾਰ ਸਮੇਂ), ਰਟਨ ਕਾਲ (ਪ੍ਰਚਾਰ ਫੇਰੀਆਂ ਦੌਰਾਨ), ਟਿਕਣ-ਕਾਲ (ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਟਿਕਾਣਾ ਕਰਨ ਵਕਤ) ਅਤੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤਕ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅੰਕਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ 183 ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ।

ਪੋਥੀ ਸੱਚਖੰਡ ਵਾਲੀ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤ ਸੋਢੀ ਮਿਹਰਵਾਨ ਜਿਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਉਂ ਮਨੋਹਰ ਦਾਸ ਸੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਜੋ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਲਿਖੀ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਪੋਥੀ ਸੱਚਖੰਡ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ, ਬਚਪਨ, ਕੌਤਕ, ਮੋਦੀ ਕਾਰ, ਪ੍ਰਚਾਰ ਫੇਰੀਆਂ ਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਸਾਉਣ ਤਕ ਦੀਆਂ 153 ਗੋਸਟਾਂ, 207 ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ, 8 ਬਾਹਰੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ158 ਬਾਬਾ ਮਿਹਰਵਾਨ ਜੀ ਦੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦਰਜ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਮਿਹਰਵਾਨ ਜੀ ਦੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਈਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੋਥੀ ਸੱਚਖੰਡ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੰਚੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ।

ਪੋਥੀ ਹਰਿ ਜੀ ਵਾਲੀ : ਬਾਬਾ ਮਿਹਰਵਾਨ ਜੀ ਦੇ ਅਰੰਭੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਹਰਿ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟਿਕਾਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਬਾਬਾ ਲਹਿਣਾ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ) ਜੀ ਦਾ ਮਿਲਾਪ, ਕਰਤਾਰਪੁਰੋਂ ਉਦਾਸੀਆਂ, ਕਰਤਾਰਪੁਰੋਂ ਅਚਲ ਬਟਾਲੇ, ਟਿੱਲਾ ਬਾਲ ਗੁੰਦਾਈ, ਲਾਹੌਰ, ਪੱਟੀ, ਬਟਾਲੇ, ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੋਥੀ ਵਿਚ 62 ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਅਤੇ 106 ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ।

ਪੋਥੀ ਚਤੁਰਭੁਜ ਜੀ ਵਾਲੀ : ਬਾਬਾ ਹਰਿ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾਤਾ ਬਾਬਾ ਚਤੁਰਭੁਜ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਭਰਾ ਵਾਂਗ ਇਹ ਕਾਰਜ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰੋਂ ਕਸੂਰ, ਚੂਹਣੀ, ਪੀਰ ਕਮਾਲ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ, ਹੁਸਿੰਗ, ਕੰਙਣਪੁਰ, ਮਮਦੋਟ ਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜਾਣ ਦਾ ਕਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਪੋਥੀ ਅੰਦਰ ਕਰਤੇ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ 7575 ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੋਥੀਆਂ ਦੂਜੀ ਸੰਚੀ ਅੰਦਰ ਦਰਜ ਹਨ।

ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ : ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਨੇ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਗਾਥਾ ਲਿਖੀ ਉਸ ਦੇ ਮੁੱਢ ‘ਸਤਿਨਾਮ ਦੇ ਮੰਗਲਾਚਰਣ’ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਪਰੰਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ 49 ਪਉੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਕੁਝ ਕੁ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਮਾਰਥ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਨਮ, ਬਚਪਨ, ਵਿੱਦਿਆ, ਮੋਦੀ ਦੀ ਕਾਰ, ਦੇਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰ ਕੇ ਕਰਮਕਾਂਡੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਸੱਚਖੰਡ ਪਯਾਨੇ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਹੈ।

ਭਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ:- ਇਹ ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਥਾਪੜਾ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਕੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਕਥਾ ਸ੍ਰਵਣ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਬਲਕਿ ਸੰਖੇਪ ਤੇ ਸੰਕੋਚਵੇਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਔਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅੱਖਰੀਂ ਅਰਥ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੋ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਰਚੀ ਉਸ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੀ ਦਰਸਾਇਆ। ਭਾਈ ਜੀ ਦੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ‘ਭਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ’ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਨਿਰਮਲਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ:- ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪੜ੍ਹਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਲਿਬਾਸ ਵਿਚ ਕਾਂਸ਼ੀ ਭੇਜਿਆ ਜੋ ਪੂਰਨ ਵਿਦਵਾਨ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਰਮਲ ਸੰਪ੍ਰਦਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਜੋ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਹੋਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਦਿਆ ਪੜ੍ਹਾਈ। ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕਥਾਵਾਰਤਾ ਵਿਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਉਤਾਰੇ ਤੇ ਟੀਕੇ ਵੀ ਕੀਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਇਹ ਨਿਰਮਲਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ। ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ, ਭਾਈ ਦਲ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ, ਪੰਡਿਤ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ, ਸਾਧੂ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਸੰਤ ਸੰਪੂਰਣ ਸਿੰਘ, ਸੰਤ ਨਿਰੰਕਾਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾ ਦੇ ਵਿੱਦਿਆ ਭੂਸ਼ਣ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ:- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮੁਕਾਮ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਸੰਪਾਦਨ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦੋਂ, ਸ੍ਰੋਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਸ੍ਰਵਣ ਕਰਾਏ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਲੜੀਵਾਰ ਕਥਾ ਸ੍ਰਵਣ ਕਰਾਉਣ ਹਿੱਤ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਾਰਜ-ਭਾਰ ਸੰਭਾਲਿਆ।

ਫਿਰ ਦਮਦਮੀ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀ ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਟਕਸਾਲਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਜਿੱਥੇ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਥਾ ਵਾਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ’ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਖੜੋਤ ਆ ਗਈ ਪਰੰਤੂ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਟਕਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਸਾਖਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸੰਥਿਆ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਕਾਰਜ ਹੁਣ ਤਕ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਸੰਤ ਮਸਤੂਆਣੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬੁੰਗੇ ਵਿਚ ਇਹ ਟਕਸਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੇਵਲ ਮੌਖਿਕ ' ਵਿਚ ਹੀ ਕਥਾ-ਵਾਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੂਪ

(ੳ) ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਜਦੋਂ ਭਿੰਡਰ ਕਲਾਂ (ਭਿੰਡਰੀ) ਵਿਖੇ ਅਰੰਭ ਹੋਈ ਤਾਂ ਸੰਤ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜੋ ਭਿੰਡਰਾਂ ਨਗਰ ਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭਿਆ। ਫਿਰ ਇਹ ਟਕਸਾਲ ਜਥਾ ਭਿੰਡਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬੁਲੰਦੀਆਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ। ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੰਤ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸੰਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ। ਭਿੰਡਰਾਂ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦੀ ਸਾਖਾ ਬੋਪਾਰਾਏ ਕਲਾਂ ਵੀ ਅਰੰਭ ਹੋਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਹਿਤੇ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਸਾਖ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਹਿਤਾ ਵਿਖੇ ਹੀ ਹੈ।

ਬਾਬਾ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਾ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਅਰੰਭ ਰੱਖਿਆ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਸੰਤ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਭਿੰਡਰ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਸੰਤ ਮੋਹਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਹੁਣ ਮਹੰਤ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ।

ਬੋਪਾਰਾਏ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਵੈਦ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੜੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕਥਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਮਹੰਤ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਿੰਡਰਾਂ ਅਤੇ ਬੋਪਾਰਾਏ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਦਿਆ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਹਨ।

ਜੋਗੇਵਾਲ ਵਿਖੇ ਸੰਤ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸੰਥਿਆ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਸੰਤ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਰੰਧਾਵੇ ਵਿਚ ਸੰਤ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸੰਥਿਆ ਦਿੰਦੇ ਤੇ ਕਥਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

(ਅ) ਟਕਸਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀ ਵੱਲੋਂ ਡੇਰਾ ਸੰਤ ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸੰਤ ਅਮੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਥਾ ਵਾਰਤਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਸੰਤ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਸੰਤ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਤ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨਗਰ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸਾਰੀ ਹਯਾਤੀ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰ:- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਿਆਈ ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੁਰੀ ਜਿਹੜੀ ਅੱਜ ਤੀਕ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਧ ਸਮਰੱਥ ਸਿੱਧ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਪ ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ ਟਿਕਾਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਦ ਆਪ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਈ ਉਤਾਰੇ ਵੀ ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰਪਾਟੀ ਵੀ ਤੋਰੀ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ ਤੋਂ ਸੁਣੇ। ਅੱਗੋਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਰਥ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਸੁਣਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਜਾਂ ਗਿਆਨੀ ਟਕਸਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੱਗੋਂ ਅਨੇਕ ਸਾਖਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅਰਥ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਹੋ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਮੱਧਮ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਮੋਹਰ ਛਾਪ ਹੈ। ਇਹੋ ਇਸ ਦਾ ਗੌਰਵ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਰਥ ਗੁਰੂ-ਮੁਖ ਵਿੱਚੋਂ ਆਏ ਅਤੇ ਸੀਨਾ-ਬ-ਸੀਨਾ ਤੁਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ-ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਨਵੀਨ ਢੰਗ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਰੰਭ ਹੋਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਗਿਆਨੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਦਿਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਤੁਕ-ਤੁਕ ਦਾ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਬਲਕਿ ਪੂਰਾ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਪਦਾ ਦੇ ਕੇ ਅਰਥਾਇਆ ਹੈ। ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰਾਂ ਨੇ ਬਹੁ-ਅਰਥੀ ਟੀਕੇ ਕੀਤੇ ਹਨ ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅੱਖਰੀ ਅਰਥ ਤੇ ਭਾਵ-ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਟੀਕਾ ਸਰਬ-ਪ੍ਰਵਾਣਿਤ ਹੈ। ਸਕੂਲੀ ਸਿਲੇਬਸ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾਈ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਸਟੀਕ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਕੁ ਪੂਰੇ ਤੇ ਅਧੂਰੇ ਟੀਕਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਤੇ ਅਧੂਰੇ ਟੀਕੇ :-

(ੳ) ਪੂਰੇ ਟੀਕੇ :

1. ਫਰੀਦਕੋਟੀ ਟੀਕਾ, ਚਾਰ ਜਿਲਦਾਂ, ਗਿਆਨੀ ਬਦਨ ਸਿੰਘ, ਸੰਨ 1877-83 ਈ.

2. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਟੀਕਾ, ਅੱਠ ਜਿਲਦਾਂ, ਗਿਆਨੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਸੰਨ 1929-38 ਈ.

3. ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਟੀਕਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਦਸ ਜਿਲਦਾਂ, ਪੰਡਿਤ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਮੁਜੰਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਨ 1932-37 ਈ.

4. ਗੁਰਮਤਿ ਭਾਉ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨੀ ਟੀਕਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਛੇ ਜਿਲਦਾਂ, ਅਕਾਲੀ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ, ਸੰਨ 1936 ਈ.

5. ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਟੀਕਾ, ਸ੍ਰੀ ਅਮੀਰ ਭੰਡਾਰ, ਦਸ ਜਿਲਦਾਂ, ਸੰਤ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸੰਨ 1957-64 ਈ.

6. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਣ, ਦਸ ਜਿਲਦਾਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਸੰਨ 1957-64 ਈ.

7. ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਟੀਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਅੱਠ ਜਿਲਦਾਂ, ਗਿਆਨੀ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਸੰਨ 1980 ਈ.

8. ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਨ ਨਿਰਣੇ, ਚੌਦਾਂ ਜਿਲਦਾਂ, ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ, ਸੰਨ 1990-92 ਈ.

9. ਭਾਵ ਪ੍ਰਬੋਧਨੀ ਟੀਕਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਅੱਠ ਜਿਲਦਾਂ, ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਸੰਨ 2013 ਈ.

10. ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਰਥ ਭੰਡਾਰ, ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਜਿਲਦਾਂ, ਸੰਤ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ, ਸੰਨ 2016 ਈ.

11. Sri Guru Granth Sahib, English and Punjabi Translation, Volume 1-8, Manmohan Singh, Ce 1962-69

ਅ) ਅਧੂਰੇ ਟੀਕੇ:

1. ਸੰਥਯਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਸੱਤ ਜਿਲਦਾਂ, ਪੰਨਾ 607 ਤਕ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਟੀਕਾਕਾਰ, ਸੰਨ 1939-58 ਈ., ਡਾਕਟਰ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਸੰਪਾਦਨ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸੰਨ 1958-62 ਈ.

2. ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਦਮਦਮੀ ਸਟੀਕ, ਦਸ ਜਿਲਦਾਂ, ਸੰਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸਾ, ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ, ਸੰਨ 1974 ਈ. ਅਤੇ ਸੰਤ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸਾ, ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਸੌਲ੍ਹਵੀਂ ਜਿਲਦ, ਸੰਨ 2010-2021 ਈ.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਗੁੱਝੇ-ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਭਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਥੋੜੀ ਹੈ।